سەرەکی » وتار » سه‌رتیپ جه‌وهه‌ر‌ » كۆتا بۆ پاراستنی مافی پێكهاته‌كانه‌ یان…

ژانی خاچ

كۆتا بۆ پاراستنی مافی پێكهاته‌كانه‌ یان…

كۆتا بۆ پاراستنی مافی پێكهاته‌كانه‌ یان دروستکردنی گرفت بۆیان؟

19

(ژانی خاچ) چیرۆكیكی دیكەی رۆژنامەوانییە، لەبارەی مێژووی ژیان و باری سیاسی و كۆمەڵایەتیی و ئابووریی كلدۆئاشور سریان/ مەسیحیەكانی كوردستان و عیراق بەشێوەیەكی گشتیی. ئەو گلەیی و گازندانەی لەحكومڕانیی كوردستان و پرسی نوێنەرایەتیی كردنیان لەپەرلەمانی كوردستان (كۆتا)و زەوتكردنی ئیرادەی سیاسی پێكهاتەكان و بڕیاردان و نوێنەرایەتیی كردنیان لە هەموو جومگەكانی حكومڕانی كوردستان. پرسی داگیركردنی زەوی و زار و ئەو ستەم و زوڵمەی لەگەڵ هاتنی داعش بەتایبەت لەدەشتی نەینەوا و هەندێ ناوچەی دیكە روبەرووی بوونەتەوە. ئەمانەو چەندین پرسی دیكەی گرێدراو بەژیانی مەسیحییەكانی كوردستان لەزنجیرە چیرۆكێك دەخەینە روو.

ئه‌و شه‌وه‌ هه‌ندێك گفتوگۆمان كرد، یه‌كێك له‌و باسانه‌ی‌ بۆ ئێمه‌ جێی‌ گرنگیی بوو، پرسی گۆڕینی دیموگرافیای‌ ناوچه‌ یان ئه‌و شار و لادێیانه‌ بوو كه‌ زۆرینه‌ی‌ كلدۆ ئاشوریین. ئه‌وان پێیانوابوو كه‌ هه‌وڵێكی به‌رنامه‌ بۆداڕێژراو هه‌یه‌ بۆ گۆڕینی دیمۆگرافیای ئه‌و ناوچانه‌، به‌نموونه‌ گوند و لادێكان و هاوكات دابڕینی ئه‌و پێكهاتانه‌ له‌مێژوو ناسنامه‌ی‌ خۆیان! به‌ڵام من پێموابوو ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ ورد نییه‌. ئه‌وان قسه‌وباس و به‌ڵگه‌ی‌ رووداوه‌كانی رابردوویان له‌باره‌ی‌ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی‌ خۆیان ده‌هێنایه‌وه‌، به‌ڵام من پێموابوو هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ رووده‌دات یان هه‌ڵوێست و هه‌ڵسوكه‌وتی شه‌خسیی بوون، یاخود هه‌ندێك خه‌ڵك له‌ناو حزب ئه‌و كارانه‌یان كردووه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وان زیاتر باسی پارتی دیموكراتی كوردستانیان ده‌كرد. ئه‌وه‌م روونكرده‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌هه‌ولێر و بادینان و سلێمانی، هیچ هه‌ستێكی ده‌مارگیریی به‌رامبه‌ر هیچ پێكهاته‌یه‌كی كوردستان بوونی نییه‌، یان زۆر لاوازه‌. تا ئێستا نه‌مانبیستووه‌ یان نه‌مانزانیوه‌ له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی جۆرێك له‌جیاكاریی و تێگه‌یشتنی ده‌مارگیریی نه‌ته‌وه‌یی به‌رامبه‌ر كلدۆئاشور و سریان یاخود توركمانه‌كان هه‌بێت. ده‌شێت هه‌ڵسوكه‌وتی شه‌خسی هه‌بێت یان كه‌سانێكی دیاریكراو به‌سوود وه‌رگرتن له‌هێز و نفوزی حزب بۆ سوودی شه‌خسی و حزبیی كاری نامرۆیی یان نادروست بكه‌ن. هه‌روه‌ك چۆن خه‌ڵكانێك له‌سه‌ر ناكۆكی سیاسی و لایه‌نگریی حزبیی به‌رامبه‌ر یه‌كتر ده‌یكه‌ن.

ئێمه‌ هاوڕێی نزیكی یه‌كتربووین، به‌وپه‌ڕی سه‌راحه‌ت و روون قسه‌مان له‌گه‌ڵ یه‌كتر ده‌كرد. من حه‌زم ده‌كرد چی له‌دڵیانه‌ ئه‌وه‌ باس بكه‌ن و منیش به‌پێی‌ توانا به‌شێكی له‌نێو نووسین و چیرۆكه‌كان جێ بكه‌مه‌وه‌. هه‌ندێجار هه‌ستم به‌جۆرێك له‌ده‌مارگیریی نه‌ته‌وه‌یی له‌لای ئه‌وانه‌وه‌ ده‌كرد، پێموابوو ئه‌و جۆره‌ بیركردنه‌وه‌یه‌ كاردانه‌وه‌یه‌ نه‌ك بیركردنه‌وه‌ی‌ خۆیان. واته‌ بۆخۆیان به‌مشێوه‌یه‌ توندڕه‌ونین، به‌ڵام بنه‌مایه‌ك هه‌یه‌ ده‌ڵێت (لایه‌نی به‌هێز، هه‌ڵسوكه‌وتی لایه‌نی لاواز ده‌ستنیشان ده‌كات) واته‌ لایه‌نی به‌هێز چه‌نده‌ فشار بكات، به‌رامبه‌ره‌كه‌ی‌ كه‌ كه‌مینه‌ یان گروپه‌ بچوكه‌كانن، كاردانه‌وه‌كانیان توندڕه‌وتر ده‌بێت.

بێزارن له‌ هه‌ندێك هه‌ڵسوكه‌وتی حكومه‌ت
پێكهاته‌كانی كوردستان، به‌بێده‌نگی بێزاری خۆیان له‌مه‌ڕ هه‌ندێك بارودۆخ و هه‌ڵسوكه‌وتی حزب و لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان و حكومه‌ت و حوكمڕانان ده‌رده‌بڕن. له‌وانه‌یه‌ هه‌وڵ هه‌بووبیت بۆ ئه‌وه‌ی‌ پێكهاته‌كان له‌فشار یان جۆرێك له‌په‌راوێزخستن بپارێزرێن، به‌ڵام هه‌وڵه‌كان وه‌كو پێویست سه‌ركه‌وتوو نه‌بوون.
سه‌رباری‌ ره‌خنه‌ و گازنده‌ له‌جیاكاریی، هاوكات هه‌وڵیش هه‌بووه‌ كه‌ له‌ڕێی‌ ده‌ركردنی قانون یاخود زیادكردنی بڕگه‌ و مادده‌ی‌ تایبه‌ت له‌قانونه‌كانی په‌رله‌مانی كوردستان، جۆرێك له‌گره‌نتی دابینكردنی مافی پێكهاته‌كان بكرێت له‌به‌شداریكردن له‌حوكمڕانیی و هاوكات رێگری بكرێت له‌زێده‌ڕۆیی یاخود گۆڕینی دیمۆگرافی ئه‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ ئه‌وان تێیدا زۆرینه‌ن.

ئه‌و قانونانه‌ی‌ له‌په‌رله‌مانی كوردستان ده‌رچوون و تایبه‌تمه‌ندی به‌خشیوه‌ته‌ پێكهاته‌كان ده‌كرێت به‌مشێوه‌یه‌ باس بكه‌ین بۆنمونه‌:
له‌یاسای پاراستنی مافی پێكهاته‌كانی كوردستان ژماره‌ (5) ساڵی 2015 پارێزگاریكردنی ماف و به‌ركه‌وته‌ی‌ پێكهاته‌كان دووپات كراوه‌ته‌وه‌. مه‌به‌ست له‌و یاسایه‌ پێشاندانی هه‌وڵی رێگریكردنه‌ له‌هه‌ر جیاكارییه‌ك دژ به‌هه‌ر نه‌ته‌وه‌ و ره‌نگ و ئاینێك، هاوكات دابینكردن و ره‌خساندنی مافی به‌شداریی یه‌كسانه‌ بۆ هه‌موو هاوڵاتییه‌ك له‌هه‌رێم.

ئه‌و قانونه‌ چه‌ند مادده‌یه‌كی سه‌رنجڕاكێش له‌خۆده‌گرێت، دیارترینیان مادده‌ی‌ چواره‌م كه‌ تێیدا هاتووه‌: رێگه‌گرتن له‌ هه‌ر ره‌فتارێك یان هـه‌ر سیاسـه‌تێكی نـه‌رێنی كـه‌وا ببێتـه‌ هـۆی گـۆڕینی بارودۆخی ره‌سه‌نی ئه‌و ناوچانه‌ی پێكهاته‌یه‌كی دیاریكراو تیایدا نیشـته‌جێن و، رێگـه‌گرتن له‌ هه‌ر به‌خاوه‌نبوونێك كه‌وا ئامانجی گۆڕانكاری دیـمۆگرافی بێـت له‌ ناوچه‌یه‌كی دیـاریكراو، بـه‌ هـه‌ر هۆیـه‌ك بێـت و لـه‌ ژێـر هـه‌ر پاساوێك بێت.

هه‌روه‌ها له‌مادده‌ی پێنجه‌می قانونه‌كه‌دا به‌ڕوونی باس له‌زێده‌ڕۆیی سه‌ر زه‌وی و زاری كلدۆ ئاشورییه‌كان ده‌كات و ده‌ڵێت: چاره‌سه‌ركردنی زێده‌ڕۆیی ئه‌نجامدراو له‌سه‌ر ناوچه‌كانی هه‌ر پێكهاته‌یه‌ك و گه‌ڕاندنـه‌وه‌ی باره‌كه‌ بۆ حاڵه‌تی پێش روودانی زێده‌ڕۆییه‌كـه‌و، نه‌هێشـتنی ئـه‌و ئاسـه‌وار و پاشماوانـه‌ی بوونه‌ته‌، یان ده‌بنه‌ هۆی گۆڕانكـاری دیمـۆگرافی، یـان قه‌ره‌بووكردنـه‌وه‌یان لـه‌ حاڵـه‌تی ئه‌سته‌می گه‌ڕاندنه‌وه‌ی باره‌كه‌ بۆ حاڵه‌تی پێشووی.

هه‌روه‌ها له‌مادده‌ی‌ هه‌شته‌مدا ده‌ڵێت: حكومه‌ت پابه‌ند ده‌بێت به‌ پارێزگاری كردن له‌ زمانی دایك، لـه‌ رێگـه‌ی مسـۆگه‌ركردنی فێربوونیان، رۆشنبیربوون و به‌ڕێوه‌بردنی كه‌ناڵی راگه‌یاندنی تایبه‌ت به‌ خۆیان.

هه‌روه‌ك ده‌ڵێت؛ حكومه‌ت كردنـه‌وه‌ی به‌شـی تایبـه‌ت بـه‌ زمانـه‌ نه‌ته‌وه‌ییـه‌كانی پێكهاتـه‌كان لـه‌ زانكۆكـانی كوردستان و، دامه‌زراندنی ئه‌كادیمییای زانستی زمانه‌وانی تایبه‌ت به‌ خۆیـان بـه‌پێی پێویسـتیان مسۆگه‌ر ده‌كات.
به‌كورتی ئه‌و قانونه‌ ته‌ئكیدكردنه‌وه‌ و دڵنیاكردنه‌وه‌ی‌ پێكهاته‌كان و رێكخراوه‌ چاودێره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌ سه‌باره‌ت به‌مافی یه‌كسان بوون و پارێزگاریكردن له‌ نه‌ته‌وه‌ و ئاینه‌ جیاوازه‌كان.

له‌ یاسای هه‌ڵبژارنی كوردستاندا كۆتای پێكهاته‌كان ده‌ستنیشانكراوه‌
جگه‌ له‌و قانونه‌ تایبه‌ته‌ی‌ سه‌ره‌وه‌، له‌ژماره‌یه‌ك قانونی دیكه‌دا باس له‌دابینكردنی پێكهاته‌ جیاوازه‌كان كراوه‌، له‌وانه‌: له‌قانونی هه‌ڵبژاردنی كوردستان كۆتای پێكهاته‌كان ده‌ستنیشانكراوه‌ 5 كورسی بۆ كلدۆئاشورییه‌كان و 5 كورسی بۆ توركمان و یه‌ك كورسی بۆ ئه‌رمه‌نه‌كان. هه‌روه‌ها له‌قانونی ژماره‌ 4 ساڵی 2009ی هه‌ڵبژاردنی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكانی هه‌رێم دا هاتووه‌ كه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی پارێزگای هه‌ولێر دوو كورسی بۆ كلدۆ ئاشور سریان و 3 كورسی بۆ توركمان وه‌ك كۆتا دابین بكرێت. له‌پارێزگای‌ دهۆك دوو كورسی بۆ كلدۆ ئاشور سریان و كورسییه‌كیش بۆ ئه‌رمه‌ن وه‌ك كۆتا دابین بكرێت. له‌ سلێمانیش یه‌ك كورسی بۆ كلدۆ ئاشور سریان دابینبكرێت له‌چوارچێوه‌ی‌ كۆتا.

دابینكردنی كورسی بۆ كلدۆ ئاشور سریانه‌كان له‌چوارچێوه‌ی‌ بنه‌مای (كۆتا) كارێكی ئه‌رێنیه‌ بۆ پێكهاته‌كان و هه‌وڵێكه‌ بۆ جۆرێك له‌به‌شداریی سیاسی له‌چوارچێوه‌ی‌ پرۆسه‌ی‌ دیموكراسی، به‌ڵام گرفتی گه‌وره‌ ئه‌وه‌یه‌ له‌بری نوێنه‌ری‌ راسته‌قینه‌ی‌ ئه‌و پێكهاتانه‌ بێنه‌ پێشه‌وه‌ و پێكهاته‌كان سوود له‌و كۆتایانه‌ وه‌رگرن، ئێستا ئه‌و سیستمی كۆتایه‌ بووه‌ته‌ گرفتێكی گه‌وه‌ره‌ بۆ پێكهاته‌كان و ئه‌و ده‌نگانه‌ی كۆتاكان كه‌ ده‌نگی راسته‌قینه‌ی‌ پێكهاته‌كان نین، له‌هاوكێشه‌ی‌ سیاسی ناوخۆ له‌نێوان لایه‌نه‌ كوردییه‌كان و بۆ مه‌به‌ستی دیكه‌ به‌كارده‌هێنرێن! سه‌ره‌نجام كۆتا له‌بری هۆكارێك بێت بۆ دابینكردن و گره‌نتی مافی پێكهاته‌كان، ئێستا بووه‌ به‌دارده‌ستی حزبی كوردی.

مافه‌كانیان له‌ یاساكانی هه‌رێمدا
جگه‌ له‌م قانونانه‌، له‌قانونی وه‌زاره‌ته‌كانی ئه‌وقاف، په‌روه‌رده‌دا مافی خوێندن و كردنه‌وه‌ی‌ به‌ڕێوبه‌رایه‌تی تایبه‌ت به‌خوێندنی كلدۆ ئاشورو سریان و توركمان بڕیاری‌ لێدراوه‌، هه‌روه‌ك له‌قانونی وه‌زاره‌تی رۆشنبیریی چه‌ند به‌ڕێوبه‌رایه‌تییه‌ك بۆ رۆشنبیریی و هونه‌ریی و توركمان و كلدۆ ئاشور سریانه‌كان بڕیاری لێدراوه‌ و دامه‌زرێنراوه‌.

له‌قانونی ژماره‌ 7 ساڵی 2014 زمانه‌ فه‌رمییه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان زمانه‌كانی توركمانی و سریانی و ئه‌رمه‌نی وه‌ك زمانی ره‌سمیی له‌ناوچه‌كانی خۆیان دانپێدانراوه‌.

سه‌باره‌ت به‌و قانونانه‌ی‌ باسمانكردن، دیسان پێكهاته‌كان گله‌یی و گازنده‌ و ره‌خنه‌یان هه‌یه‌ له‌شێوازی‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ پێكهاته‌كان. ده‌كرێت ره‌خنه‌كانیان له‌دوو خاڵی سه‌ره‌كی كۆبكه‌ینه‌وه‌:

١- ئه‌وان پێیانوایه‌ ئه‌و مه‌نهه‌جه‌ی‌ دایانناوه‌ بۆ خوێندن و په‌روه‌رده‌ گرفتی تێدایه‌ و ناكرێت هه‌مان مه‌نهه‌جی خوێندنی كوردی یان عه‌ره‌بی بهێنرێت و وه‌رگێڕدرێته‌ سه‌ر زمانی كلدۆ ئاشور سریان، به‌تایبه‌ت ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی به‌مێژوو جوگرافیاوه‌ هه‌یه‌. پێیانوایه‌ ئه‌و مێژووه‌ یان جوگرافیایه‌ی‌ هه‌یه‌ جێی بیروبۆچوونی جیاوازه‌ و ناكرێت مێژوویه‌ك بخوێندرێت كه‌ ده‌قاوده‌ق ئه‌و مێژووه‌یه‌، كه‌ منداڵێكی كورد یان عه‌ره‌ب ده‌یخوێنێت، به‌ڵكو پێویسته‌ وانه‌ی‌ مێژوو یان جوگرافیا، كلدۆ ئاشورییه‌كان خۆیان دایبنێن و به‌جۆرێك بێت منداڵ یان نه‌وه‌ی‌ نوێی‌ كلدۆ ئاشورییه‌كان له‌مێژووی خۆیان شاره‌زابن.

٢- له‌پرسی دانانی به‌ڕێوبه‌ر و كاربه‌ده‌ستانی ئه‌و فه‌رمانگانه‌ی‌ بۆ پێكهاته‌كانی دیكه‌ (كلدۆ ئاشور و توركمان) دیانناون چ له‌ وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف یان رۆشنبیریی یاخود په‌روه‌رده‌، پێویستە نوێنه‌ری‌ راسته‌قینه‌ و شاره‌زای‌ ئه‌و پێكهاتانه‌ دابنێن نه‌ك ئه‌ندامی حزبی كوردی به‌ناوی ئه‌وانه‌وه‌ بكرێنه‌ كاربه‌ده‌ست. واته‌ ئه‌وانه‌ی‌ له‌حكومه‌تن، نوێنه‌رایه‌تی پێكهاته‌كان بكه‌ن و له‌لایه‌ن خودی ئه‌و پێكهاتانه‌وه‌ پێشنیاربكرێن له‌سه‌ر بنه‌مای لێهاتویی و شاره‌زایی، نه‌ك ئه‌و پۆستانه‌ش به‌كاربهێنرێن بۆ زیاتر ده‌سته‌مۆكردنی پێكهاته‌كان.

به‌كارهێنانی پێكهاته‌كان له‌ململانێی سیاسیدا
نوێنه‌رایه‌تیكردن و دانانی پۆسته‌كانی حكومه‌ت یان داموده‌زگاكانی جێبه‌جێكردن و ته‌نانه‌ت دادوه‌رییش، وه‌ك نوێنه‌رایه‌تییه‌كردنی په‌رله‌مان، هه‌مان كێشه‌ و گرفته‌ و یه‌ك بوخچه‌یه‌. واته‌ پێكهاته‌كانی كوردستان له‌ره‌نگ و روو، له‌و قانونانه‌ی كه‌ له‌په‌رله‌مان ده‌ركراوه‌ ماف و به‌ركه‌وته‌یان گره‌نتیكراوه‌، به‌ڵام له‌جێبه‌جێكردن و له‌راستیدا، بەشێک لە‌وانه‌ی‌ به‌ناوی ئه‌وانه‌وه‌ داده‌نرێن یاخود له‌په‌رله‌مان سه‌رده‌خرێن، نوێنه‌رایه‌تی پێكهاته‌كان ناكه‌ن، به‌ڵكو بوونه‌ته‌ بارگرانییه‌كی گه‌وره‌ و ئه‌و پۆست و به‌ركه‌وتانه‌ بوونه‌ته‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كی بۆ زیاتر ده‌سته‌مۆكردنی ئه‌و پێكهاتانه‌ له‌سه‌ربنه‌مای پێدانی ئیمتیاز و ناچاركردنیان بۆ لایه‌نگری كردنی حزبی كوردیی، سه‌ره‌نجام به‌كارهێنانیان له‌ ململانێی‌ سیاسی و به‌لاداخستنی هاوكێشه‌ی‌ سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان.

ئه‌و شه‌وه‌ گفتوگۆكانمان زۆر گه‌رم و راشكاوانه‌ بوو. ئه‌وان له‌هه‌ندێ پرسدا كه‌مێك موباله‌غه‌ و زیاده‌ڕۆییان ده‌كرد. ناهه‌قیشیان نه‌بوو، چونكه‌ گله‌یی و گازنده‌یان زۆربوو، به‌ڵام من هه‌میشه‌ جه‌ختم ده‌كرده‌وه‌ كه‌ به‌شێك له‌و گرفتانه‌ی‌ ئه‌وان هه‌یانه‌، زۆربه‌ی‌ خه‌ڵكی كوردستانیش هه‌یانه‌. ئه‌و زوڵم و زۆر و به‌شێ: له‌ ناعه‌داله‌تییه‌ی‌ ئه‌وان باسی ده‌كه‌ن، له‌هه‌موو جومگه‌كانی حكومڕانیی و بگره‌ هه‌موو ناوچه‌كانی كوردستاندا هه‌یه‌، بۆیه‌ ئاساییه‌ ئه‌وانیش گله‌یی و گازنده‌یان هه‌بێت، به‌تایبه‌تی رێڕه‌وی جێبه‌جێكردنی ورده‌كارییه‌كانی چه‌مكی دیموكراسی یان لانیكه‌م جێبه‌جێكردنی بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی دیموكراسی به‌تایبه‌ت به‌ڕێوه‌چوونی هه‌ڵبژاردنی خاوێن و بێ‌ گرفت. هه‌روه‌ها پرسی په‌روه‌رده‌ و مه‌نهه‌جی خوێندن، كه‌ پێویستە به‌جۆرێك بێت مێژووی نوێ‌ و كۆن وه‌كو خۆی بۆ نه‌وه‌ی‌ نوێ‌ بخاته‌ روو، دووربێت له‌ تێكه‌ڵكردنی به‌مێژووی حزب، یان تێگه‌یشتنی شه‌خسی بۆ رووداوه‌كان.

 161 جار بینراوە