سەرەکی » دۆسێ » مادەی هۆشبەر هەڕەشە گەورەكەی سەر ئایندەی عیراقپەڕە 25

دەبێتە بەكاربەر

مادەی هۆشبەر هەڕەشە گەورەكەی سەر ئایندەی عیراق

دوای ئەوەی عیراق لەماوەی دەیان ساڵی رابردوو پردێك بوو بۆ پەڕینەوە و گەیشتنی مادەی هۆشبەر لە ئەفغانستان و ئێرانەوە بۆ وڵاتانی دەوروبەر، لە دوای ساڵی 2003 و باشبوونی رەوشی ئابوری، خەریكە وڵات دەبێتە بەكاربەر و دۆسێكەش هەڕەشەیەكی جددی لەسەر ئایندەی نەوەكانی دروست دەكات.

هۆشداریی دەدرێت
كۆمسیۆنی مافەكانی مرۆڤ لە عیراق، هۆشداریی دەدات لەوەی دۆسێی بازرگانی مادەی هۆشبەر و بەكارهێنانی ببێتە ئاڵەنگاریی سەرەكی و گەورەی بەردەم وڵات لەماوەی چەند ساڵی داهاتوو، ئەمەش بە رەچاوكردنی لاوازیی چاودێریی و زۆربوونی ژمارەی بەكارهێنەران.

عەلی بەیاتی، ئەندامی كۆمسیۆنی مافەكانی مرۆڤ لە لێدوانێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاند»كێشەی مادە هۆشبەرەكان دەبێتە ئاڵەنگاری سەرەكی و گەورەی بەردەم وڵات لە ماوەی چەند ساڵی داهاتوو، ئەمەش بەهۆی ئەو كێشە ئەمنی و ئابوری و كۆمەڵایەتییە مەترسیدارانەی كە بڵاوبوونەوەی ئەو ماددانە لە تەواوی پارێزگاكاندا دروستیان كردووە».

بە وتەی بەیاتی»عیراق تائێستا لە گۆشە ئەمنییەكەوە تەماشای دۆسێی مادە هۆشبەرەكان دەكات، هەوڵەكانی تر بۆ بنبڕكردنی دەكرێت بڵێین بەدینەكراون، بە بۆچوونی هەندێكیش بابەتی بنبڕكردنی كێشەی مادە هۆشبەرەكان پێویستی بە هەمواركردنی یاسای مادە هۆشبەرەكانە كە لە ساڵی 2017دا دەرچوو، بۆ توندكردنی سزاكان بەسەر بازرگانانی مادە هۆشبەرەكان و سوككردنی سزا لەسەر بەكارهێنەرانی، بەو پێیەی قوربانی واقعی رەخساون و بەكارهێنراون، لە سایەی نەبوونی هەوڵەكانی دەوڵەت بۆ پاراستنیان، بەو مەرجەی بازرگانان لە سزا دەربازنەبن بە بیانووی ئەوەی تەنیا بەكارهێنەرن یان بە پێچەوانەوە».

بە هەمان شێوە وەك بەیاتی باسی دەكات»وڵات لەئێستادا پێویستی بە دەزگای رزگاركاردنی یاسای راهێنراو و دەزگای ئەمنی زانیاریی بەهێزە لەگەڵ بەشداریپێكردنی كۆمەڵگە و دەستەبەركردنی هاوهانەنگی و هەوئاهەنگی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی لەو دۆسێیەدا، لەگەڵ ئیمزاكردنی رێكەوتنی نێودەوڵەتی لەبارەی بابەتەكە، بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی نێودەوڵەتی لەپێناو بنبڕكردنی ئەو ئافاتە مەترسدارە كە هەڕەشە لەسەر ئاسایشی نیشتمانی و ئایندەی كۆمەڵگەی عیراقی و بە تایبەت توێژی لاوانی وڵات دروست دەكات».

ئەو ئەندامەی كۆمسیۆنی مافەكانی مرۆڤ دەڵێت»گرنگترین كەلێن لە چارەسەركردنی كێشەی مادە هۆشبەرەكان، نەبوونی دامەزراوەكانی پێگەیاندنی تەندروستی و دەرونی قوربانیان و مامەڵەكردنە لەگەڵیان وەك تاوانبار، ئەمەش وایان لێدەكات بترسن و پەنا نەبەنە بەر دامەزراوە تەندروستییەكان، تا ئەو كاتەی لەلایەن هێزە ئەمنییەكانەوە دەستگیردەكرێن، چونكە بەكارهێنەر لە چاوی یاسادا دەبێتە تاوانبار».

ئەو مادە هۆشبەرانەی لە وڵاتدا بەكاردەهێنرێن
لەبارەی ئەو مادە هۆشبەرانەی زیاتر لە عیراقدا بڵاون، بەیاتی دەڵێت»زۆربەی ئەو ماددانەی لە عیراقدا بەكاردەهێنرێن دەرمانە رێپێدراوەكانن، بەڵام بەشێوەیەكی نایاسایی دەبرێن و زیادەڕۆییان تێدا دەكرێت وەك هەندێك لە ڤیتامینەكان و ئازارشكێنەكان، لەگەڵ مادەكانی كریستاڵ و حەشیش و تلیاك كە لەڕێی وڵاتانی دەوروبەرەوە دەگەیەنرێنە عیراق».

لەبارەی ژمارەی حوكمدراوەكانیش بەهۆی بازرگانی و بەكارهێنانی مادە هۆشبەرەكان، بە بۆچوونی بەیاتی»ئەو ژمارانەی لەلایەن دامەزراوەكانی رزگاركردنی یاساوە دەردەچن بەردەوام گۆڕانكاریان تێدایە، رێژەیەكی زۆر سانا لەوەی كە لە واقیعدا هەیە دەردەخەن».

بەیاتی پێیوایە»بۆنمونە ئامارێك هەیە باس لە 5602 زیندانی دەكات كە 4554یان راگیراون و 1048 كەسی ترییان حوكمی دادوەریی لەدژیان دەرچووە، لەنێوان ئەوانەدا 3892 كەسیان كاریی بازرگانیان كردووە بە مادە هۆشبەرەكان و 1478یان بەكارهێنەر بوون كە 39یان ژنن و 23یان لاون و تەمەنییان لە خوار تەمەنی یاساییە».

رووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ باندەكانی مادە هۆشبەرەكان
لەم ماوەیەی دواییدا شانەی میدیای ئەمنی، وردەكاریی رووبەڕووبوونەوەیەكی ئاشكرا كرد كە لەنێوان دەزگای ئاسایشی نیشتمانی لەگەڵ پەناگەیەكی بازرگانانی مادە هۆشبەرەكان لە باكووری بەغدای پایتەخت رویدا و تێیدا ئەفسەرێكی دەزگای ئاسایشی نیشتمانی كوژرا.

بەپێی بەیاننامەیەك كە لەلایەن شانەی میدیای ئەمنییەوە لەو بارەیەوە بڵاوكرایەوە»هێزەكانی سەر بە دەزگای ئاسایشی نیشتمانی لە بەرەبەیانی 27ی ئاداری 2021، ئۆپەراسیۆنێكیان بۆ دەستگیركردنی یەكێك لە دەركەوتووترین و مەترسیدارترین بازرگانی مادە هۆشبەرەكان لە بەغدای پایتەخت جێبەجێكرد، تاوانبارەكە رووبەڕووی ئەو هێزە بۆوە كە ئەركەكەیان جێبەجێ‌ كرد و توانیان بیكوژن، هەر لە رووداوەكەدا سەلمان داود كازم ئەلمحیاوی ئەفسەر لە هێزەكانی ئاسایشی نیشتمانی شەهید بوو لەگەڵ برینداربوونی كەسێكی تر».

عیراق لە پردەوە بۆ بەكارهێنەر
عیراق پێش ساڵی 2003، وڵاتێك بوو لەو وڵاتانەی كە پرد بوو بۆ پەڕینەوەی مادە هۆشبەرەكان بۆ وڵاتانی كەنداو و تەنانەت بۆ ئەوروپاش، بەڵام رەوشەكە وایكرد عیراق ببێتە بەكارهێنەر و بڵاوكردنەوەی ئەو مادە مەترسیدارانە و ببێتە وێستگەیەكیش بۆ چاندن و دروستكردنی مادە هۆشبەرەكان، لەگەڵ مانەوەی وەك رێڕەوێك بۆ تێپەڕینی ئەو ماددانە، ئەم وەرچەرخانەش بۆ چەند هۆكارێك دەگەڕێتەوە، لەوانە دەزگا ئەمنییەكانی رژێمی پێشووی عیراق كە بەشێوەیەكی شاردراوە دەستیان بەسەر بازرگانی ئەو مادە هۆشبەرانەدا گرتبوو كە لە ناوەڕاستی ئاسیا و ئەفغانستان و بە ئێراندا دەهاتن بۆ عیراق و لەوێوە دەگەیەندرانە وڵاتانی كەنداو، ئەم كارەش بە بەشێك لە جەنگێكی سیاسی شاردراوە دادەنرا كە لەلایەن رژێم و دەزگاكانییەوە دژ بە وڵاتانی كەنداو و وڵاتانی دەوروبەر دەكرا.

دەزگا ئەمنییەكان بەشێوەیەكی تەواوەتی دەستییان بەسەر مادە هۆشبەرەكاندا گرتبوو لەڕێی گواستنەوەی بۆ وڵاتانی دەوروبەر، بەبێ‌ ئەوەی رێگە بدەن لە عیراقدا بڵاوببێتەوە.

رەوشی ئابوری لە عیراق لە سەردەمی حوكمڕانی رژێمی پێشوو، لەگەڵ گەمارۆی ئابوری، بواریان نەدەدا بە زۆرینەی گەلی عیراق مادە هۆشبەرەكان بكڕن كە نرخییان زۆر بەرز بوو بەراورد بە ئاستی داهاتی ئەو دەمەی هاووڵاتی، بەڵام رەوشەكە لە دوای 2003 گۆڕانكاریی بەسەردا هات و وای لێهات هاووڵاتی بتوانێت بە نرخێكی كەم ئەو ماددانە بكڕێت و دەستەبەرییان بكات.

توێژەر لەئێستادا بواری ئەوەی بۆ رەخساوە بەشداریی لە پرۆژەی توێژینەوەدا بكات لەبارەی مادە هۆشبەرەكان لە باشووری عیراق، بە دیاریكراویش لە پارێزگاكانی (میسان، زیقار، و بەسرە)، بەو پێیەی كاری مەیدانی رووداوی گەورەی دەرخستووە سەبارەت بە قەبارەی بڵاوبوونەوەی ئالودەبوون، و ئەو هۆكارانەی بونەتە هۆی بڵاوبوونەوەی، وێڕای دۆزینەوەی كەلێنەكان لە سیستمی ئیداری- ئەمنی كە لە پشت زۆرێك لە كێشە كۆمەڵایەتییەكانەوەن لەوانەش مادە هۆشبەرەكان.

 140 جار بینراوە