سەرەکی » هەواڵ » یاداشتی شەڕ لە شەڕگەی كۆڕێدا

یاداشتی شەڕ لە شەڕگەی كۆڕێدا

حەسەن كوێستانی

گرنگی شەڕەكە لەوێ رۆژێدا
رووداوەكان زۆر بە خێرایی بەرەو پێشەوە دەچوون و ئاڵوگۆڕەكان لە كات و ساتێكدا رویان دەدا، ئەوێ رۆژێ راپەڕیووە شۆڕشگێڕەكان لە باشوری عیراقدا لای هێزەكانی رژێم سەركوت كرابوون و بە هەزاران شەهید و زامدار و ئاوارەبوون، چرای سەوز بۆ رژێم هەڵكرابوو.

هیچ جۆرە پشتیوانێكی ئەوتۆ لە دنیادا بۆ راپەڕیوەكانی كورد و جوڵانەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان نەبوو، دەرگای هیچ وڵاتێك بۆ هاوكاری و یارمەتی نەكرابویەوە، هێزە شكست خواردووەكەی جەلادەكەی بەغدا بەرەو كوردستانی ژێردەسەڵاتی راستەقینەی گەل بەڕێ كرابوو، كۆڕەوە بە كۆمەڵەكە ماوەی چەند رۆژێ بوو، دەستی پێ كردبوو، ئەو كۆڕەوەی لە مێژووی دنیادا وێنەی كەمبوو و وجدانی مرۆڤایەتی هەژاند لە سەرتاپای جیهاندا، گشت ئەوانەی بە پەرۆش ئاشتی و مرۆڤ و مرۆڤایەتییەوە بوون، دەنگی ناڕەزاییان بەرزكردەوە، ئەوەی لە سەرەتادا پێشوازی لە كۆڕەوە چەند ملیۆنیەكە كرد تەنها سەنگەری هەمیشەی پێشمەرگە خۆڕاگرەكانی كوردستان بوو كە خۆی لە كێوە سەركەشەكان و دۆڵ و ئەشكەوت و قەدپاڵی چیا بەرزەكان كوردستان و رۆڵەكانی هاوڕەگەزی كورد بوو لە سنوورە پارچە لە یەك دابڕوەكانی، كوردستان.

تەمی ژەهراوی و بێ ئومێدی ئاسمانی كوردستانی داگرتبوو، ئەم دیمەنە و رووداوە ئاوێتەی رووداوەكانی رۆژانی فەرمانڕەوایی و دەسەڵاتی عەفڵەقیەكانی دەهێنایەوە بەرچاو لە مێشكی هەریەكێ دەخولایەوە.

لەم رۆژگارەدا دانانی نەخشە و پلان بۆ بەرەنگاری شاڵاوی هێزەكانی دوژمن كارێكی ئاسان نەبوو، تەقینەوەی یەك نارنجۆك لەبەردەم هێزەكانی رژێم بۆركانێ بوو، بۆیە شەڕەكە خۆی لە خۆیا گرنگی تایبەتی هەیە و وەچەرخانێك بوو لەم رۆژگارەدا، نەوەك گەر بەراورد بكرێ لەگەڵ نەبەردە بێ سنوورەكانی شۆڕشی نوێی گەلەكەمان بە سەركردایەتی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان، بە هیچ پێوەر و جۆرێك بەروارد ناكرێ لەگەڵ شەڕەكانی داستانی رزگاری و قەیوان-ماوەت و مەڵبەندی سێ و گەرمیان و كەركوك و پێدەشتەكانی هەولێر و مامەند و قەندیل و دەیان و بگرە سەدانی شەڕی تر، لەگەڵ ئەوەشا لەم شەڕەدا سنوورێ بۆ بیركردنەوە و شاڵاوەكانی دوژمن دانرا، لەم شەڕەدا ئومێد بۆ گەلانی جەڵكی ستەم دیدەی كۆچكردوو گەڕایەوە، لەم شەڕەدا سەلمێنراوە كە كورد ئامادەیە قوربانی بدا لە پێناوی بەدیهێنانی دوا ئامانجەكانی و وەڵامێكی گەورە بوو بۆ دوژمنان لەم بارودۆخە سەختەدا.

چۆنییەتی شەڕی یەكەم لە كۆڕێ دا
لە بەرەبەیانی. 7/4/1991 دوژمن لە رێگەی سەرەكی هەولێر- شەقڵاوە دەستی بە هێرشی ئاسمانی و زەوی كرد بە گشت توانایەكی سەربازی، هەندێ بەرگری لە گردۆلكەكانی لای مەلا ئۆمەر كرا، زۆری نەخایاند گەیشتە سەر گردەكانی خانزاد بۆردوومانی ئاسمانی لەلایەن فڕۆكەكانی رژێم بۆ سەر زنجیرەی چیای پیرمام دەستی پێكرد، تۆپەكانی دوورهاوێژ بە هەمان جۆر، رەتڵی پێنجەمی دوژمن بۆ شەڕی دەروونی و پڕوپاگەندەی ژەهراوی و بەكارهێنانی هاوەن لە (هاوینە هەواری سەڵاحەدین) دەست بەكاربوو، هێزەكانی بەرەی كوردستانی دابەشكرابوون، بۆ بەرگری لە شاڵاوەكانی دوژمن و لە هەر قۆڵێكا فەرماندەیەكی لە ئاستی سەركردایەتی بۆ دیاركرابوو، جێگەی داخە دوژمن وردە وردە سەركەوت تاكو گەیشتە سەر پیرمام، هێزەكانی بەرەی كوردستانی لە چەند قۆڵێكەوە بڕیاری كشانەوەیان دا، زۆربەی لێپرسراو و فەرماندەكان لە دوای نیوەڕۆ لە دەربەندی كۆڕێ یەكتریان گرتەوە، لەوێ بڕیار درا دوو هێڵی بەهێز دروست بكرێ، یەكەم لە دەربەندی كۆڕێ و زنجیرەی چیای رۆژهەڵات (كە لەسەر نەخشە بە چیای سپی و چیای زێوكە) ناودەیەی و رۆژئاوا دەربەندی كۆڕێ (زنجیرەی چیای كانی گردەچال) و بەشەكەی تری وەك هێڵی دووەم و پشتیوانی لە زنجیرەی چیای سەفین.

لێرەدا پرسیارێ دەهاتە پێشەوە كێ بڕیارەكە جێبەجێ بكا، فەرماندەكان لە هێزەكان دابڕابوون، سەركردەكان تەنیا دەستەكانی خۆیان لابوو، شیرازەی پەیوەندی هێزەكان بەیەكەوە پچڕابوو، خێزانی تێكۆشەرەكان بێ سەروشوێن یا مناڵ بە كۆڵ بەرەو سنوور،، زۆر لە فەرماندەكانمان دواند لە سیمای دەموچاو و وەڵام دانەوەكانیان دەركەوت كە ناتوانرێ بەرگری بكرێ، هێزەكەی دوژمن لە پردی كۆڕێ نزیك كەوتەوە، سەردانی پێشمەرگەكانی ناو كۆڕێ مان كرد، لەوێ گەڕاینەوە بۆ دەربەندی كۆڕێ لە كۆنە سەنگەرەكەی دوژمن لە ئاستی(چاكی شێرە سوار) كە لەسەر گردۆلكەی نێوانی دەربەندی كۆڕێ و حجران دایە، لەوێ كاك حەمید ئەفەندیم بینی، پێم وت ئەوا كاك رێباز و برادەران لەناو كۆڕێن، كاك سەفین لە چیای زێوەوە بۆ دەربەندەكە دێن و كاك رەحمان سەیدە و برادەران لەناو دارسنوریەكانی چاكی شێرەسواران، ئەوا خۆم و كاك زیاد خۆرانی و كاك دڵشادی مام شەریف و كاك یوسف ئیبراهیم لێرەین و فەرماندەی چاك و ئازان، بەڵكو هێمەت بكەی هێزەكانی خۆتان بۆ سەر چیایەكە(چیای كانی گردەچاڵ) سەربخەن، كاك حەمید ئەفەندی وتی ئەوا لە قەد پاڵەكە كاك د.سەعید و هەندێ پێشمەرگە سەردەكەون، وا عالكەش بۆ بەردەكانی پێش خۆمان دەڕوا.

خۆشمان لەگەڵ كاك حەمید ئەفەندی لە سەنگەردا ماینەوە، خەریكی دەمە تەقەی R.B.G تەقاندن و چاوەڕوانی گەیشتنی هێزەكان بووین بۆ شوێنی خۆی، گەرم و هوڕ و دوكەڵی دەبابەكان لە دەربەندەكە دەركەوت، لە یەك دەستڕێژی هەمەلایەندا، سەربازە ترسنۆكەكانی رژێم زرێپۆش و تانكەكانیان بەجێهێشت و هاوزەمان و تۆپ باران دەستی پێكرد، نزیكەی سەعاتێ شەڕ سەخت بوو، تەقەمەنیەكانمان زۆر كەم بوو، ناردمان لەسەر مەیدانی شەقڵاوە لە بنكەی كاك كارزان بۆمان هات، زۆری نەبرد كاك كۆسرەت گەیشتە لامان، راستەوخۆ دەستی دایە كڵاشینكۆف بە تەقە دایگرتن، هێزەكانمان لە سەركەوتن و وزیادبوون دابوون. دوای راوێژی سەرپێی بڕیارمان دا پەلاماری سەر تانكەكان و سوپا شكاوەكەی دوژمن بدەین، ئەوەی لە یادم بێت ئەم فەرماندە لە ریزی پێشەوەی پەلاماران بوون (حەسەن كوێستانی، تەحسین كادانی، زیاد خۆرانی، دڵشاد مام شەریف، رەحمان سەیدە، رسوڵ قەندە، د.سەعید، عالكە)، وە چەندین پێشمەرگەی دڵسۆزی تر وەك جەعفەر مام زرار، نوری، رەزۆ، مەلا كەریم، لە ماوەیەكی زۆر كەم دا دەیان لاشە لە هێزەكانی دوژمن خران، راونران تاكو ئەوبەری پردەكە، سێ تانك و چەند سەیارەیەك كە پڕی بوو لە تاڵانی سەربازە فاشیەكان كە لە ناوچەكانی دهۆك و زاخۆ یان هێنابوویان، تاكو تانكەكان چەندین جیهازی ڤیدۆو كامێرای بە نرخی تیابوو، كەوتە دەست پێشمەرگە.
لەگەڵ ئاوابوونی رۆژ هەموولایەك لە گوندی حجران یەكترمان گرتەوە، سەنگەرەكانمان بەهێزكرد، چەندین بروسكەی پیرۆزباییمان بۆهات، لەگەڵ لێدانی دەنگی سەركەوتن دەیان خاوەن و بەشداربوو بۆ شەڕەكە پەیدابوون، خۆزگە ئەوێ رۆژێ كامێرایەكی باش و كوڕێكی لێزان و ئازا لەوێ بوایە بۆ تۆماركردنی راستی رووداوەكان و سەروەرییەكان.

چۆنییەتی شەڕی دووەمی كۆڕێ
لەگەڵ تۆماركردنی سەركەوتنی یەكەم بەسەر هێزەكەی دوژمندا، رەواندنەوەی تەمی نائومێدی، و پەیدابوونی دەنگی دانووستاندن لەگەڵ رژێم، هێزەكان یەكتریان گرتەوە، دەست كرا بە رێكخستنەوەیان و دانانی بنكەی تایبەتی مەیدانی و درووستكردنی سەنگەرەكان و دابەشكردنی هێزەكان و دیاریكردنی فەرماندەكان و كۆمەڵێك بڕیار گەڵاڵە بوو بەم جۆرە:

1- دانانی بنكەی تایبەتی لە حجران و مانەوەی لێپرسراوەكانی راستەوخۆی هێزەكان و لە ئاستی سەركردایەتی، وەك: حەسەن كوێستانی/ ی.ن.ك، حەمید ئەفەندی/پ.د.ك، كاكە سەید كاكە/ح.س.ك، د.سەردار زەحمەتكێشان.

2- بنكەی هێزەكان و فەرماندەی بەتالیۆنەكان لە حجران بێت.

3- زنجیرەی چیاكانی رۆژهەڵاتی دەربەندی كۆڕێ (چیای سپی و چیای زێوكە بۆ هێزەكانی ی.ن.ك دیاری كرا لەسەر شەقامی سەرەكیەوە دابەشكرا بەسەر بەتالیۆنەكانی كاك سەفین مەلا قەرە و كاك رێباز، كاك رەحمان سەیدە، لە نێوانی سەنگەرەكان یەك سەنگەر بە پێشمەرگەی زەحمەتكێشان سپاردرا.

4- زنجیرە چیای رۆژئاوای دەربەندی كۆڕێ (چیای كانی گردەچاڵ) لەسەر شەقامی سەرەكیەوە بە چەند سەنگەرێكدا دابەشكرا لە پێشمەرگەكانی هەریەكێ لە حزبەكانی (پارتی كۆمەنستی كوردستان، حزب اللە، پارتی دیموكراتی كوردستان و حزبی سۆشییالیستی كوردستان و پارتی گەلی دیموكراتی كوردستان)، دوا سەنگەری رۆژئاوا كاك خالد هەركی كە فەرماندەیەكی (ی.ن.ك)ە، لێ دامەزران.

5- بەتالیۆنێكی تر ئامادەكراوی ی.ن.ك لە پیشەسازی(الصناعە) شەقڵاوە كە نێوانی گوندی حجران و كاوانیانە بە سەرپەرشتی كاك عەبدوڵڵابوو، هێزێكی تر بە دۆشكاودیمتروڤەوە لە دامێنی چیای سەفین بەروكاری حجرانەوە بوون.

6- دوو بنكەی پشتیوانی بۆ بەرەكانی شەڕ دانرا كە یەكێك بە سەرپەرشتی مامۆستا مەلانجم لە شەقڵاوە و ئەوەی تری بە سەرپەرشتی كاك كەریم سنجاری لە دیانا بۆ ناردنی پێشمەرگە و پێداویستەكانی شەڕ و ئیدارەدانی هێزەكان و گەیاندنی كۆمەك و یارمەتی كە هاووڵاتیە نیشتمانپەروەرە كوردەكانی ئەودیو سنوور بۆیان دەناردین.

7- جیهازی پەیوەندیش دانرا لەگەڵ گشت فەرماندەكانی سەنگەری پێشەوەو نهێنیە گشتییەكان بەسەر فەرماندەكان دابەشكرا و هێزێكی تایبەت ئامادەكرا كە لە كاتی پێویستدا بەكاربهێنرێ.

لە لایەكی ترەوە رژێم گوایە بە پەرۆشی چوونی وەفدی وتوێژبوو هەر لە هەمان كاتدا تا دەهات هێزی زۆر زەبەندی لە زنجیرەی چیای پیرمام و دەربەندی گۆمەسپان و كۆڕێ و ناوچەكە زیاد دەكرد، لیوای10ی دەباباتی هێنابوو و دەیان و بگرە سەدان هاوەنی دانا، پڕوپاگەندەی بێ سنووریش.

ئەوە بوو لەگەڵ بەسەرچوونی تارمایی شەو، گزنگی بەیانی رۆژی 11/4/1991 واتە دوای یەك مانگ بەسەر رزگاركردنی شاری هۆلاكۆشكێن و پایتەختی ئەمڕۆی حكومەتی هەرێمی كوردستان، شاڵاوی دڕندانەی خۆی لە چەندین لاوە بۆ سەر سەنگەرەكانی هێزی پێشمەرگە دەستپێكرد، دوژمن توانی زۆربەی سەنگەرەكانی زنجیرەی چیای كانی گردە چاڵ بگرێ، تانكەكان نزیكەی 250م لە دەربەندەكەوە بەرەو لای گوندی حجران سەركەوتن، بۆردومان دەستڕێژی دوژمن لای رۆژئاواوە كەوتە سەر گوندی حجران… كوڕە ئازاكانی كورد، پێشمەرگانە كەوتنە پەلاماری پێچەوانە، هێزەكەی دوژمن لە زنجیرەی چیای سپی تێكشكێنرا و لەسەر شەقامەكەدا دەست بەسەر هەرسێ تانكە داگیركرا لە چەندین قۆڵەوە، پەلاماری پێشمەرگە بۆ سەنگەرەكانی دەربەندی كۆڕێ و زنجیرە چیای(كانی گردەچاڵ) دەستی پێكرد، هێزەكەی لە پیشەسازی بوو بەسەرپەرشتی كاك عەبدوڵڵابوو و كاك تەحسین كاوانی و مام شوان لەگەڵ كاكە سەید كاكە یەكانگرتەوە و هەر لە ئاستی خۆیانەوە سەركەوتن و پشتیان لە هێزەكەی دوژمن ستاند، لە رۆكاری گوندی حجران دەربەندی كۆڕێ لە چوار شوێنەوە بۆی سەركەوتن، شەڕ درێژەی كێشا تاكو نزیكەی كاتژمێر دووی پاش نیوەڕۆ، لە یادمە لە گەرمەی شەڕەكەدا كاك كۆسرەت بە هۆی جیهازی بچووكەوە قسەی لەگەڵ كردم بۆ ئەوەی بچم لای شوێنەكە بگوێزمەوە، تۆپبارانەكە زۆر خەست بوو لەسەرمان، لە پڕێكا یەك زنجیرەی هاوەن لە دوای یەكدا دایگرتین بوو بە هۆی شەهیدبوونی دوو تێكۆشەر و چەندین بریندار، یەكێك لە زامدارەكان دكتۆر سەردار بوو.

لەگەڵ ئەوەشدا بە دوای شارەزاماندا نارد یەك تانكمان گواستەوە، ئێستاش لەبەرچاومە كە چۆن سەید خدر و كاك حسین حاجی بەسەر تانكەكەوە سرودی سەركەوتنیان دەوت بەرەولای شەقڵاوە دەڕۆیشتن.

لەوێ چووم بۆلای كاك كۆسرەت لەسەر گردۆلكەی پشت گوندی حجران، ئەوەی جادەی كۆن و نوێ بازنەیی لێكردووە، خەڵكی زۆر لێبوو، هەریەكە بە چاو بە دوربین تەماشای هەڵمەتی پێشمەرگەیان دەكرد كە چۆن پەلاماری بۆ سەر هێزەكەی دوژمن دەبا و رقی پیرۆزباییان بەسەر هێزەی فاشیەكان دا دەباراند.

هاوزەمان وەفدی بەرەی كوردستانی لەوێ چاوەڕوانیان دەكرد كەی رێگە ببێتەوە كە كاك فەرەیدون و كاك فازیل میران و كاك ئازاد بەرواری و كاك مقدم دارابوون، نمایندەكانی رژێم لە هاوینە هەواری سەڵاحەدینەوە تەماشای شەڕگەی شەڕەكەیان دەكرد، كە بۆ پێشوازی وەفدەكەمان هاتبوون، دوژمن بە سەركەوتنی پێشمەرگە و وەرگرتنەوەی گشت سەنگەرەكان و راونران هاواریان لێ هەڵسا و كەوتنە پەیوەندیكردن لە ڕێگەی جیهازەكەی خۆمانەوە كە كاك سوڵتان دێهاتی پێشمەرگە و هونەرمەند بەكاری دەهێنا.

هێزەكانی دوژمن لە بەزین و راكردن دابوون، پێشمەرگە لە تۆماركردنی سەركەوتن دابوو، ئەم داستانە پڕشكۆیە بە خوێنی گەشی 11شەهید و 37بریندار تۆماركرا.

*ئەم بابەتە لە گۆڤاری (سەرهلدان) بڵاوبۆتەوە کە سەرەتای نەوەدەکان دەرچووە.

یەکێک لە تانکەکانی بەعس کە لە داستانی کۆڕێدا کەوتە دەست هێزەکانی پێشمەرگە

 436 جار بینراوە