سەرەکی » ئاراستە » بۆچی تا ئەم ئاستە تۆڵەئەستێنین؟

بۆچی تا ئەم ئاستە تۆڵەئەستێنین؟

چارلی تایسۆن*

لە فارسییەوە: سیامەند موهتەدی

توڵەسەندنەوە رێگرە لە عەقڵی سەلیم. كاتێك مەیلی سزادان زاڵ دەبێت بەسەر باقی سەرنجەكانی ئێمەدا، تۆڵەسێنەرانە هەڵسوكەوت دەكەین و هێرش دەكەینە سەر كەسانی دیكە، تەنانەت ئەگەر بە زیانی خۆشمان كۆتایی بێت. كاتێك خەڵك بە چێژی تۆڵە دەرمانخوارد دەبن، ئیتر ئامادەن زیان بە خۆشیان بگەیەنن یان بۆ رژاندنی رقی خۆیان دنیاش بشێوێنن. توڵەسەندنەوە جۆش و خرۆشێكی بێنرخ و دژە كۆمەڵایەتییە كە خودی كەسەكە تێیدا زیانمەند دەبێت. زۆرێك لەو كەسانەی وا تۆڵەسێنەرانە هەڵسوكەوت دەكەن، پێیانوایە ئاكاریان لەجێی خۆیەتی و ئامانجیان چەسپاندنی یەكسانییە.

سیمۆن مەككارتی-جۆنز دەروونناسی كۆلێجی ترینیتی دوبلین، لە كتێبێكدا بەناونیشانی «توڵەسەندنەوە: خاڵی بەهێزی نیوەی تاریكی ئێوە»، باس لە هەستی توڵەسەندنەوە دەكات و بە ئاماژە بەوە دەكات كە ئێمە لەسەردەمێكی پڕ لە رق و قیندا دەژین، دەڵێت:«پێدەچێت دوا چەكی بەشخوراوان بێت». خەڵكی بەشخوراو، لە رێگەی تۆڵەوە دەتوانن كاری وەها بكەن كە زۆردارەكانیان ماڵوێران بكەن. توڵەسەندنەوە لە چوارچێوەی سزادانێكی پڕ تێچوو لە دژی دەوڵەمەندەكان و زۆردارەكان، دەتوانێت لە باڵادەستی چینەكان كەم بكاتەوە و یەكسانی برەو بدات. ئەم كتێبە باس لەوە دەكات كە ئەگەرچی توڵەسەندنەوە لە سڕینەوە نایەت، بەڵام دەكرێت بە رێكاری سیاسی هێور بكرێتەوە. بەڵام ئەوەی چۆن توڵەسەندنەوە دەتوانێت میكانیزمێك بێت بۆ چەسپاندنی سیاسەتە یەكسانیخوازەكان و تەنیا دەربڕینی ناڕەزایەتی ئێمە نەبێت روون نییە.

توڵەسەندنەوەی راستەقینە
مەككارتی-جۆنز چەند نموونەیەكی راستەقینە لە «توڵەسەندنەوە دژی باڵادەستی» دەهێنێتەوە كە لەواندا، یاریچییەكانی تۆڵەسێنەر، دەسەڵاتدارەكان دەڕووخێنن. بە ئاماژەكردن بۆ كۆمەڵگە راوچییەكان، پیشانی دەدات كە ئەندامە لووتبەرزەكانی ناو گروپەكان هەوڵیاندەدا بە زۆر دەسەڵاتی خۆیان بەسەر خەڵكدا بسەپێنن، بەبەردەوامی دەكوژران. دوژمنایەتی ئەو كڕیارە ناڕازییانەی كۆمپانیاكان بایكۆت دەكەن ستایش دەكات، وەكو ئەو كاتەی لە كڕینی كاڵایەك خۆ دەبوێرین تا لەم رێگەیەوە كۆمپانیای بەرهەمهێنەر لەبەر شێوەی هەڵسوكەوتی سزا بدەین. هەڵبەت ئەو دەلیل هێنانەوەیەی نووسەر، كە دەڵێت توڵەسەندنەوە دادپەروەری بەهێز دەكات، لەسەر بنەمای تاقیكردنەوەیەكی بەناوبانگی ئابووری بەناوی «یاری ئولتیماتۆم» بنیاتنراوە. لەم یارییەدا، بڕێك پارەی نەخت دەدرێت بە یەكێك لە یاریچییەكان–بۆ نموونە 10 دۆلار- و ئەویش دەبێ ئەم پارە بەلاشە لەگەڵ كەسی دووەمدا بەش بكات، یاریچی دووەمیش دەتوانێت پێشنیازی كەسی یەكەم قبوڵ یان رەت بكاتەوە. ئەگەر پێشنیازی كەسی یەكەم قبوڵكرا، هەر دوو یاریچییەكە پارەیان دەستدەكەوێت، تەنانەت ئەگەر بەشێوەی یەكسانیش دابەش نەكرابێت، ئەگەر رەتبكرێتەوە، هیچ كامیان هیچیان دەست ناكەوێت. لە توێژینەوەكەدا دەركەوت كە ئەگەر پێشنیازی كەسی یەكەم زۆر كەم بێت، زۆر كەس پارەی بەلاش رەتدەكەنەوە. یەكێك لە هۆكارەكانی ئەم جۆرە سەرپێچییە لە ئاست پێشنیازی كەمدا، ئەوەیە خەڵك ئامادەن لەبەر سزادانی كەسێك كەوا ناهەقی كردووە، خۆشیان تووشی زیان ببنەوە. لەم حاڵەتەدا، توڵەسەندنەوە دەتوانێت بگاتە هاوكاری كۆمەڵایەتی و نۆرمە ئەرێنییەكان جێگیر بكات – هەڵبەت تەنیا لە تاقیگە!

خۆپشیاندان وەک قوربانی
هەموو كەسێك دەتوانێت بە ئاسانی خۆی وەكو قوربانییەك پیشان بدات و بانگەشە بكات كە هەوڵدان بۆ سەرشۆڕكردنی ئەوانیتر بە قازانجی هەمووانە. تەقریبەن هەموو كەسێك دەتوانێت بەم شێوەیە دەلیل بۆ سادیزمی خۆی بهێنێتەوە و بەردەنگی خۆشی دەدۆزێتەوە.

بەداخەوە مەككارتی-جۆنز لە درێژەی لێكۆڵینەوە دەروونناسییەكەی خۆیدا، پانتایی توڵەسەندنەوە فراوانتر دەكات و پێ دەنێتە دەڤەرێكی دژبەرەوە. نموونەی ئەو كردەوانەی كە ئەو وەكو توڵەسەندنەوە ئاماژەیان پێدەكات بریتین لە: ئاگایانە خەڵك لە چاوەڕوانیدا هێشتنەوە، خۆكوژی لە رێگای بۆمبڕێژكردن، بڵاوكردنەوەی ژەهری بەكتریا، راونانی نەهەنگی سپی لەلایەن كاپتن ئیهب لە رۆمانی (موبیدیك)دا و هۆڵۆكۆست. بەگشتی، هەر كردەوەیەك كە ئاوێتە بێت لەگەڵ خۆبڕین، لە رواڵەتدا تۆڵەسێنەرانەیە، بەڵام ئەم پۆلێنبەندییە بێمانایە. چونكە كۆمەڵێک دیاردەی تایبەتی وەكو: ئیرەیی، سادیزم، خۆشحاڵی دەربڕین لە ئاست خەمی ئەوانیتردا، ئایدیالیزمی بێسەرنج، بەدڕەفتاری مێژوویی و جیهانی، لە مانا بەتاڵ دەكاتەوە. ئەو شتەی كە لێرەدا ونبووە، پێكهاتەیەكی خرۆشاوی تاقانەیە كە لە توڵەسەندنەوەدا هەیە: واتە تێكەڵەیەك لە لووتبەرزیی و توڵەسەندنەوەی مناڵانە و ئەم تۆڵەیە لە بنەڕەتتدا شتێكی بێنرخە.

بچوككردنەوە ئاشكراكەی ناو كتێبەكە وایكرد تا مەككارتی-جۆنز خۆببوێرێت لە بانگەشەی گەورە سەبارەت بەوەی بۆچی ئێمە زیان بەیەكتر دەگەیەنین. بۆ نموونە لە شوێنێك ئاماژە دەكات بە «توڵەسەندنەوەی بوونگەری» و زیرەكانە نموونەیەكی لەناو رۆمانی «یاداشتە ژێرزەمینییەكان»ی دۆستۆڤسكی دەخاتە بەر لێكۆڵینەوە – كە لەودا قارەمانی رۆمانەكە بۆ تاقیكردنەوەی ئازادبوونی خۆی، نالۆژیكانە هەڵسوكەوت دەكات – بەڵام زۆر بەخێرایی ئاراستە دەگۆڕێت و ئەم چەمكە لەناو چوارچێوەی تێگەیشتنێكی فێركاری بازرگانی سادە بە ناوی «ئامانجە شكۆدارەكان» (واتە ئامانجی ناڕاستەقینە كە بۆ سەلماندنی خۆتان هەڵیدەبژێرن) شی دەكاتەوە.

لە شوێنەكانی دیكە نووسەر سەرچاوە متمانەپێكراوەكانی بواری هێزی وەگەڕخەری مرۆڤ قسە دەهێنێتەوە – كەسانێك وەكو بەڕێوەبەری گشتی ساكس – و هەروەها ئەلفرێد پێنی ڤورس گەورە قارەمانی «شاسواری رەش» لەو شوێنە كەوا دەڵێت: «هەندێك كەس تەنیا دەیانەوێت سەیری وێرانی دنیا بكەن.»

ئەم نادیارییە چەمكییانە و ئەم روونكردنەوە خەیاڵاوییانە دەبنە بەربەستی ئێمە بۆ لێكۆڵینەوەیەكی شیاو. مەككارتی-جۆنز بۆ گردكردنەوەی سەرنجی ئێمە لەسەر توڵەسەندنەوە، توخمێكی گرنگی ناو فەزای هەستیارانەی سەردەمی ئێستای دۆزیوەتەوە. جێگەی سەرسوڕمان نییە كە شیكردنەوەی پرسی برێگزیت و هەڵبژاردنی سەرۆك كۆماری ئەمریكا لە 2016 (وەكو چەند نموونەیەك لە «دەنگدانی تۆڵەیی»)، بەشێكن لە سەرنجڕاكێشترین لاپەڕەكانی كتێبەكە و ئەم باسە كە شەپۆلی تووڕەیی لەناو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا هۆكارە بۆ دەستاودەستكردنی پۆستە نەگونجاوەكان (تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لە رێگەی ئاسانكردنەوەی «سزادانی» ئەوانیترەوە، بانگەشەی تۆڵەسەندنەوە و ئاساییكردنەوەی دەكات). لە پرسی برێگزیتدا، نیكۆڵای ستۆرجۆن، سەرۆك وەزیرانی سكۆتلەندا، هۆشداری دا بە دەنگدەرەكان كە:«بۆ توڵەسەندنەوە لە روخسارتان، لووتتان مەشكێنن». هەندێك لە دەنگدەرەكان پێیانوابوو ئەگەر بەریتانیا لە یەكێتی ئەوروپا بڕواتە دەرەوە، دۆخی ئابوورییەكەی خراپتر دەبێت – سەرەڕای ئەمە دەنگیاندا بە چوونەدەرەوە تا بەم كارە لێویان لە نوخبەكانی لەندەن و بیرۆكراتەكانی برۆكسل بادابێت.

نیكۆڵای ستۆرجۆن، سەرۆك وەزیرانی سكۆتلەندا:«بۆ توڵەسەندنەوە لە روخسارتان، لووتتان مەشكێنن».

هەستی توڵەسەندنەوە لەناو سیاسەتی ئێمەدا دەتوانێت چەندین هۆكاری هەبێت: ترس و رق لە كەمایەتییە نەتەوەییەكان؛ شۆكی پاش وەرچەرخانی تەكنۆلۆجیا، درۆ بڵاوكردنەوەی كۆمپانیا گەورەكان و سیاسییەكان، داڕمانی كۆمەڵەكان و بنكە خۆجێییەكان و خەیاڵاتی نەتەوەخوازانە و مێژوویی. چ شتێك دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە كۆمەڵە سیاسییەكان بەرژەوەندی گشتی نادیدە بگرن و لە جیاتی ئەو بەشەڕ بێن بۆ بەدەستهێنانی پشكێكی روو لە كەمكردن؟.

توڵەسەندنەوە و هۆکاری ئابووری
بەڵگە رێكخراوكانی ناو كتێبەكە، ئەو هەستە لەلای خوێنەر دروست دەكەن كە لە راستیدا توڵەسەندنەوە دەرئەنجامی رووخێنەری نایەكسانی ئابوورییە. و هەروەها یاری ئۆڵتیماتۆمیش دەرخەری ئەوەیە كە نایەكسانی دەبێتە هۆی توڵەسەندنەوە: واتە پێشنیازە زۆر كەمەكان، كاردانەوەی تۆڵەسێنەرانەی بەدوادا دێت. بەڵام پەیوەندی توڵەسەندنەوە و توێژاندنی كۆمەڵایەتی ئاڵۆزترە لەم قسانە. لەكاتێدا بە رای مەككارتی-جۆنز، هەڵسوكەوتی تۆڵەسێنەرانەی ئێمە بۆ دەستەبەركردنی باڵادەستییە لەئاست دژبەرەكان، واتە لە دۆخێكی ركابەرانەدا كە سەرچاوەكان سنووردارن، زیان گەیاندن بە پێگەی كۆمەڵایەتی یەك كەسی دیكە، دەتوانێت قازانجی ئێمەی لێبكەوێتەوە. چونكە لە توێژینەوەكانی ناو تاقیگەدا، بەشداربووەكان نەك بۆ چەسپاندنی یەكسانی، بەڵكو بۆ پێشخستنی خۆیان، چانسی یەكتریان لەناودەبرد.

كتێبەكەی مەككارتی-جۆنز، ئەم شێوە رەفتارە بە هۆكاری یەكسانكردن پێناسە دەكات، چونكە باڵادەستەكان دەكێشێتە خوارەوە و دەرفەت بۆ ژێردەستەكان دروستدەكات، ئەگەرچی لەڕووی نییەت پاكییەوە ئەم كارە بكات. فۆكەسی كتێبەكە لەسەر «باشێتی» هەستی توڵەسەندنەوە، رەنگە لەو رووەوە بێت كە بۆ فرۆشی كتێبێكی لەم پەیوەندییەدا، تەنیا چوارچێوەیەكی دژە نەریتی گونجاو بێت.

توڵەسەندنەوە نیشایەكە لە داڕمانی كۆمەڵ. بەڵام رێنوێنێكی باشی عەدالەتخوازی نییە. ئەم هەستە ناشیرینە، پرسێكی خۆ پەرەسێنەرە: مەیلی بەرەو عەدالەت نییە، بەڵكو زیاتر مەیلی بە خۆپەرەپێدانە. توڵەسەندنەوە نیشایەكە لە داڕمانی كۆمەڵ. بەڵام رێنوێنێكی باشی عەداڵەتخوازی نییە.

هۆكارەكەی ئەوەیە كە توڵەسەندنەوە پاوانكراوی هەژاران و بەش مەینەتان نییە؛ بەهیچ شێوەیەك. هەموو كەسێك بە ئاسانی دەتوانێت خۆی وەكو قوربانی پیشان بدات، و بانگەشە بكات كە هەوڵدان بۆ سەرشۆڕكردنی ئەوانیتر بەقازانجی هەمووانە. لە ئەمڕۆدا تەقریبەن هەموو كەسێك دەتوانێت بەم شێوەیە دەلیل بۆ سادیزمی خۆی بهێنێتەوە و بەردەنگی خۆشی دەدۆزێتەوە. لە روانگەی دابەشكردنی سامانەوە، ئەمریكا لە چین نایەكسانترە، بەڵام خودی ئەمریكییەكان لەناو وڵاتەكەی خۆیاندا بەئەنقەست نایەكسانی نادیدە دەگرن. لێكدانەوەی ئێمە لە ئاست ئەو كە چ كەسێك دەبێ لەسەر شوێنی خۆی بێت، بە زۆری هەڵەیە. لەم سیاسەتە تۆڵەسێنەرەدا، زۆرینەی بێبەشان لەسەر شتە بێنرخەكان دەجەنگن و باڵادەستەكان بەردەوام لە دۆخی خۆیاندا دەمێننەوە. ئێمە ناتوانین لە رێگەی سزادانی ئەوانی دیكەوە بەرەو كۆمەڵگەیەكی دادوەرانەتر هەنگاو بنێین.

توڵەسەندنەوە لە سیاسەتدا كەڵكی نییە، بەڵام دەكرێ لە هونەردا بەباشی بەكاربهێنرێت. جین ئۆستن، مامۆستای دەربڕینی لووتبەرزی و بوغز و تۆڵەسەندنەوە بێنرخەكان – ئەمەی بەباشی دەزانی. یەكێك لە دەستكەوتەكانی ئەو لە نمایشكردنی كۆمەڵگەیەكی نایەكسان، ئەوە بوو كە لە قاڵبی چەكێكی ئەدەبیدا هەستی توڵەسەندنەوەی بەكارهێنا. لە كاری ئاستندا، هەستی تۆڵە، زمان تیژتر دەكاتەوە و دەیگۆڕێت بۆ دەربڕینێكی تەزوودار. رۆمانە توند و ژەهراوییەكانی ئەو پڕە لە نموونە نەفرەت لێكراوەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی، و شەڕی بێنرخ لەسەر داگیركردنی پێگە و پۆست.

لە شوێنێك لەناو رۆمانی «لووتبەرزی و دەمارگرژی»دا، خاتوون بینگلی كە كەسایەتییەكی دەمارگرژە، لە جادە باریكەكەی كەناری باخەكە، ئێلیزابێت بەنێت دەخاتە قەراغەوە بۆ ئەوەی خۆی لەگەڵ دارسی پیاسە بكات. دواتر كە خاتوون بینگلی لەگەڵ تانەی دارسی بەرەوڕوو دەبێتەوە، خۆی وا ئەنوێنێت كە وەك بڵێی تووشی شۆك بووە، و لە ئەلیزابێس دەپرسێت بە چ شێوەیەك دەبێ «سزا»ی بدەین. ئێلیزابێسیش وەڵام دەداتەوە، «هەموومان دەتوانین یەكتر هەراسان بكەین. دەتوانیت توانجی تێبگری – یان گاڵتەی پێبكەیت». بەڕاست كە توڵەسەندنەوە عەجەب شتێكی گاڵتەجاڕە.

بەڵام ئەم رۆمانە، دارسی لووتبەرز و ئێلیزابێسی لاگر تەنها لەناو داوی توڵەسەندنەوەدا ناهێڵێتەوە. بەرە بەرە، گاڵتە تەزوودارەكانیان دەگاتە پەیوەندییەكی دووڕوویانە. «لووتبەرزی و دەمارگرژی»، ئەگەرچی ستایشی چێژی زیرەكانە دەكات – بەڵام هاوكات پێداگری دەكات كە پێویستە لە سەرشۆڕییەكانی كەسانی وەكو بینگلی تێپەڕ بیت. توڵەسەندنەوە هی ئەو كەسانەیە كە دەیانەوێت ئێوە لە پیاسەكردنی جادە باریكەكەی قەراغ باخ بێبەش بكەن، بەڵام سیاسەتی مرۆڤانەتر، شوێن ئەوە دەكەوێت كە جادەیەكی پانتر بكاتەوە.
سەرچاوە: nebesht.com

 403 جار بینراوە