سەرەکی » ئابووری » ژینگەیەكی دروست بۆ مامەڵەكردن
Businessman using mobile smartphone and icon network connection data with growth graph customer, digital marketing, banking and payment online, analysis and planning of business.

جیهانی سایبرانی

ژینگەیەكی دروست بۆ مامەڵەكردن

فەیسەڵ عەلی*

گومانی تێدا نییە كە ژیانی ئەم سەردەمەی مرۆڤ بەشێوەیەكی فراوان پشت بە جیهانی سایبرانی دەبەستێت، زۆربەی كارە پێشەیی، چالاكییە كۆمەڵایەتی، رێوشوێنی خزمەتگوزاری، گفتوگۆ و دانوستانی بوارە جیاوازەكان بە ئاستە جیاوازەكانییەوە، هەر لە تاكەكەسەوە تا بە دامەزراوە و دەوڵەتان دەگات لەم جیهانی سایبرانییەدا ئەنجام دەدرێت. لە وتاری پێشووماندا، سێ پێداویستیی سەرەكییمان باسكرد بۆ چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵ جیهانی سایبرانیدا، كە ئەمانەی گرتەوە: سازكردنی مرۆڤ لە رووی سایبرانییەوە تا مامەڵەیەكی هۆشیارانە و كارای لەگەڵ بكات، فەراهەمكردنی تەكنەلۆجیا بۆ هەمووان بۆ ئەوەی گشتگیر بێت و هەموو خەڵكی دەستی پێڕابگات و پێداگیریی لەسەر یەكسانی دیجیتاڵیی ئەو جیهانە، وێڕای زامنكردنی ژینگەیەكی دروستی مامەڵەی سایبرانی كە بتوانێ بەرەنگاری مەترسییەكانی بێتەوە، جا بەمەبەست بن یان بەبێ مەبەست و كتوپڕ روو بدەن.

پێداگریی لەسەر دەرچوواندنی بڕیارەکان
لەم نووسینەدا، پرسی زامنكردنی ژینگەیەكی دروستی مامەڵەی سایبرانی دەخرێتەڕوو، كە كۆی جیهانی سایبرانی لە خۆدەگرێت، ئەم پرسە بۆتە جێ بایەخی زۆری توێژەران، ئەمە لەلایەك و لەلایەكی تریشەوە، جێ بایەخی زۆری دەوڵەتان و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان. هەر لایەك لەوانە هەوڵی داڕشتنی سیاسەت و دیاریكردنی ئەو دسپلینانە دەدات تا ئەو ژینگەی سایبرانە بپارێزێت. ئەو دسپلینانە بەشێكی گشتیی هەیە كە بۆ پاراستنی هەمووانە، ئەو دسپلینانە توێژە سەربەخۆكان، رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان دەریدەچوێنن، بەشێكی تایبەتیشی هەیە بۆ پاراستنی دەوڵەتێك یان لایەنێكی دیاریكراو، ئەمەش لەلایەن ئەو دەوڵەتە یان ئەو توێژەرانەی سەر بەوانن دەردەچوێنرێت. ئەو دسپلینانە پشت بە زانیاری لە دوو بواری سەرەكیدا دەبەستێت، ئەوانیش: بواری یاسا نێودەوڵەتییەكان و خەسڵەت و تەكنەلۆجیای جیهانی سایبرانیی، ئەمانەش لە چوارچێوەی ئەو ئامانجانەدایە كە لایەنە جیاوازەكان دەستنیشانیان كردووە.

لێرەدا لە رێگەی سێ تەوەری سەرەكییەوە تیشك دەخەینە سەر هەندێك ناوەڕۆكی گرنگی تایبەت بە جیهانی سایبرانی و ئەو دسپلینە نێودەوڵەتیانە: تەوەری دامەزراندن، كە لایەنی مەعریفەی پێویستە و پەیوەستە كە دەبێ لەمەڕ سەلامەتی ژینگەی مامەڵەكردنی جیهانی سایبرانیدا هەم تێبینی بكرێت و بایەخی زۆریشی پێبدرێت. تەوەری پەیوەست بەو دسلپینانەی بۆ دەستەبەركردنی ئەو سەلامەتییەی داوادەكرێت، پێویستن. تەوەری سێیەمیشیان پێداگریی لەسەر دەرچوواندنی ئەو بڕیارانە دەكاتەوە كە بەو دسپلینانەوە پەیوەستن.

تەوەری دامەزراندن سێ لایەنی سەرەكی مەعریفی لە خۆدەگرێت كە دەبێ لەبەرچاو بگیرێن: یەكەمیان، فەزای سایبرانیی و جیهانی سایبرانیی پەیوەست بە چالاكییەكانی فەزایەكی ئازاد نییە Free-Zone Space ، واتە: بێ خاوەن و بێ چاودێریی نییە، بەڵكو فەزای هەمووانە و دەبێ هەمووان پێكەوە بەشداری لە چاودێریكردن و رێكخستنی كاروبارەكانیدا بكەن. لەم سۆنگەیەوە، پێویستی بە یاسای نێودەوڵەتی هەیە تا لێوەی كاروباری رێكبخرێت و دروست بەڕێوەببرێت، ئەمەیش لە چوارچێوەی تەرازوویەكی یەكساندا بێت، بۆ ئەوەی بەرژەوەندیی هەمووانی تێدا پارێزراو بێت.

تێڕوانینی كرانەوەی تەواو
دووەمیان، لە حەقیقەتی مەعریفی یەكەمەوە سەرچاوە دەگرێت، سەرباری ئەوەی دەبێ هەموو دەوڵەتان دركی پێبكەن و پشتیوانی دانانی ئەو یاسایانە بكەن، وێڕای ئەوەی بەشداری لە داڕشتنیشیدا بكەن.

سێیەمیان، بە هەمان شێوەی جیهانی مادی كە یاسای نێودەوڵەتی بۆ رێكخستن و بەڕێوەچوونی كاروبارەكانی هەیە، پێداگیری لەسەر یاسای هاوشێوە بۆ جیهانی سایبرانیی دەكات، بە لە بەرچاوگرتنی خەسڵەت و پێداویستییەكانی ئەم جیهانە. جێی خۆیەتی لێرەدا ئاماژە بكەین بەوەی یاسا نێودەوڵەتییەكان لە جیهانی مادیدا دوو رەهەندی سەرەكی هەیە: یەكەمیان، دسپلینی نێودەوڵەتیی گشتییە و پێویستە هەموو دەوڵەتانی جیهان پێوەی پابەند بن. دووەمیان، دسپلینی تایبەتییە هەر دەوڵەتە بەپێی بەرژەوەندییەكانی خۆی دەتوانێ بۆ خۆی دایبڕێژێت.

دێینە سەر تەوەری ئەو ئاراستانەی پێویستن بۆ ئەو دسپلینانەی كە دەبێ لە كاتی داڕشتنی یاسا نێودەوڵەتییەكاندا بایەخیان پێبدرێت، لێرەدا جەخت لەسەر رەهەندی ئەو دسپلینە تایبەتیانە دەكرێتەوە كە دەوڵەتان بۆ خودی خۆیان دیاری دەكەن. ئەم رەهەندە دوو تێڕوانینی دوور لە یەكی ئەو ئاراستانەی هەیە، لە پانتایی نێوانیاندا دەوڵەتان شوێنی خۆیانی تێدا هەڵدەبژێرن. تێڕوانینی كرانەوەی تەواوی Global Open Policy بێ قەید و مەرج بە رووی جیهاندا، ئەویتریشیان سەروەری نیشتمانییە National Sovereignty، كە قەید و دسپلین بە رووی ئەو كرانەوەیەدا دادەنێت. لە نێوان ئەو دووانەدا، تێڕوانینی تر هەیە، كرانەوەی سنووردار هەیە، دەشێ خۆی لە رێكەوتنامەدا ببینێتەوە، بە تایبەتی لە نێوان دەوڵەتانی جیاواز لەسەر ئاستی كرانەوەی سایبرانی نێوانیان. بۆچوونی دەوڵەتان و دامەزراوە و تاكەكان لەمەڕ ئەو ئاراستانە جیاوازن. رەنگە حاڵەتی نمونەیی سایبرانی كرانەوەی تەواو بێت تا پەیوەندیی فراوان فەراهەم بێت، بەڵام ئەمەیش ئاستێكی بەرزی ئەخلاق و دادپەروەری و دانایی پێویستە.

موڵكی هیچ دەوڵەتێك نییە
تەوەری بڕیارەكانیش دیاریكردنی ئەوەی كە دەبێ بكرێت بۆ دانانی ئەو دسپلینانەی كە ئاراستەكان بۆ جێبەجێكردن دەیسەپێنن، دەگرێتەوە. وێڕای ئەمەش، ئەم تەوەرە پرسی ئەو كێشە و ناكۆكییانەی كە لە چوارچێوەی جیهانی سایبرانی لە نێوان دەوڵەتاندا بە دیار دەكەون دەگرێتەوە، وەك چۆن لە جیهانی مادیدا هەیە، دەشێ جەنگی سایبرانی لێبكەوێتەوە و دەوڵەتان بەرامبەر بە یەك بكەونە حاڵەتی هێرش و بەرگری و تەحەدیاتەوە.

دەرئەنجام، لە تەوەری بڕیارداندا، دەبێ ململانێكان لە بەرچاو بگیرێت. لەم بوارەدا گوزارشتێك هەیە دەوڵەتان لە جەنگەكانیاندا زۆر بەكاری دەهێنن، ئەویش جەنگی مەشروعە، ئەو شەرعیبوونە بەو بەهانانەی لەسەر بنچینەی دسپلینی نێودەوڵەتی دانراون، هەروەها بە قەبارەی پێزی پێویست چ بۆ هێرشكردن یاخود بۆ بەرگریكردن، پرسی زێدەڕۆیی نەكردن لە بەكارهێنانی هێز و لێدانی گورزی گورچكبڕ بەوی بەرامبەرەوە پەیوەستە. ئەوەی لێرەدا جێی ئاماژەپێدانە، جەنگی سایبرانی دەشێ لە نێوان دوو لای ناهاوتادا بكرێت، رەنگە بچوكەكە لە گەورەكە كاریگەرتر و بەهێزتر بێت، چونكە ئەمەیان جەنگیی مادی نییە، بەڵام دەشێ ئەوەشی لێبكەوێتەوە.

جیهانی سایبرانی موڵكی هیچ دەوڵەتێك نییە، بەڵكو موڵكی گشتییە و هی هەمووانە، دەبێ بەكاربهێنرێ و سوودی بۆ هەمووان هەبێت. پێویستیی بە یاسای نێودەوڵەتی هەیە تا پێداویستییەكانی هەمووانی تێدا رێكبخات. لەم چوارچێوەیەدا، پێدراوی لەبار و گونجاو هەن كە وەڵامی پێداویستییەكانی هەمووان دەداتەوە، بەڵام لە واقیعدا بەردەوام وا نابێت، ناكۆكی و نێواندژییەكانی جیهانی مادی بۆ جیهانی سایبرانی دەگوێزرێتەوە بۆ ئەوەی جەنگ دەستپێبكات و زۆرینەش زیانیان بەربكەوێت. لەمەوە چارەسەرەكە لە جیهانی مادیدایە، كە پێویستی بە دانایی و گونجان و ئاشتەوایی و لێگەیشتن و خۆدوورخستنەوە لە پێكدادانی زیاتر هەیە.

* سەرۆكی مونتەدای ئابووریی كوردستان

 147 جار بینراوە