سەرەکی » دۆسێ » كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان شكستە یان سەركەوتن؟

جۆ بایدن لەژێر گوشارێكی ناوخۆیی بەهێزدایە و ئاستی جەماوەریی دابەزیووە

كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان شكستە یان سەركەوتن؟

كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان بەو جۆرەی كە روویدا، مشتومڕی لە ناوخۆی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا هێناوەتەكایەوە و بەگوێرەی نوێترین راپرسییەكانیش، ئاستی جەماوەریی بایدن بۆ نزمترین ئاست دابەزیووە.

بایدن: بەرەوپێشەوەچوونێكی زۆرمان بەدیهێناوە
لە نوێترین لێدوانیدا لە بارەی كشانەوەی وڵاتەكەی لە ئەفغانستان و ئەو رەوشەی بەو هۆیەوە لە ناوخۆی ئەمریكادا هاتۆتە ئاراوە، جۆ بایدن رایگەیاند، بەرەوپێشەوە چوونێكی زۆرمان بەدیهێناوە لە ئەفغانستان، ئێستا فڕۆكەخانەی كابولمان كۆنترۆڵ كردووە و گەشتەكانمان دەستپێكردۆتەوە.

نزیكەی شەش هەزار سەربازی ئەمەریكی لە فڕۆكەخانەی كابولن بۆ پارێزگاری لە فڕۆكەخانەكە و درێژەدان بەهەوڵەكانی گواستنەوەی ئەمریكییەكان و ئەو ئەفغانیانەی ژیانیان لەمەترسیدایە. ئەمەش گەورەترین و سەختترین پرۆسەی گواستنەوەی ئاسمانییە لە مێژوودا، تەنها وڵات كە توانای ئەنجامدانی كارێكی وەها سەختی هەبێت ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە.

گەڕانەوەی حوكمی تالیبان
بەهۆی ئەو كشانەوە بێسەروبەرەی ئەمریكا لە ئەفغانستان و گەڕانەوەی حوكمی تالیبان بۆ كابول، بایدن رووبەڕووی رەخنەیەكی زۆر بۆتەوە لە ناوخۆی وڵاتەكەیدا. ئێستا دەیەوێت دۆخەكە خاو بكاتەوە و دڵنیایی ببەخشێتەوە و رایگەیاندووە، هەموو شتێك كە لە تواناماندا بێت دەیكەین بۆ ئەوەی هاوپەیمانانمان لە ئەفغانستان بە سەلامەتی لەو وڵاتە دەربكەین چونكە رەنگە ببنە ئامانجی تاڵیبان. بایدن وتی، با روونبم لەگەڵتان هەر ئەمریكییەك كە بیەوێت بگەڕێتەوە بۆ وڵات، ئێمە بە سەلامەتی دەیگەڕێنینەوە.

لە چوارچێوەی رەخنەكان لە جۆ بایدن مایكڵ ئۆهانلۆن ئەندامی دەستەی باڵای سیاسەتی دەرەوە لە دامەزراوەی بروكینگزی ئەمریكی رایگەیاند، ئەوەی لە ئەفغانستان روویدا شكستی سەركردایەتیكردنی ئەمریكا، بوو زیاتر شكستهێنان بوو لە بیركردنەوە و دانانی پلانی گونجاو.

دابەزینی ئاستی جەماوەریی بایدن
بەپێی راپرسییەكی هاوبەشی دامەزراوەی رۆیتەرز و ئیسپۆس تەنها لە ماوەی چەند رۆژێكی كەمدا ئاستی جەماوەری و پشتیوانیكردنی بایدن بە رێژەی لەسەدا 7 دابەزی بۆ نزمترین ئاستی لەوەتەی بۆتە سەرۆكی ئەمریكا.

لە راپرسییەكەدا، تەنها 46٪ی كەسانی سەروو 18 ساڵ لە ئەمریكا رەزامەندیان لەسەر دەسەڵاتی بایدن هەیە؛ كە ئەو ڕێژەیە دابەزیووە بە بەراورد بە راپرسییەكی دیكەی هاوشێوە كە هەمان دوو دامەزراوە لە رۆژی هەینی پێش كەوتنی كابولدا ئەنجامیانداوە كە لە سەدا 53٪ بووە.

وەڵامدانەوەی توندی كۆنگرێس
كاردانەوەكەی كۆنگرێس خێرا بوو. میچ مككانەڵ سەرۆكی كەمینەی ئەنجومەنی سینات ئەو پێشهاتەی ئەفغانستانی بەكارەساتێك ناو برد و وتی، هەموو تیرۆریستێك لە سەرتاسەری جیهاندا، لە سوریا، عیراق، یەمەن شاگەشكە بوون بە شكستی ئەمریكا بەدەستی رێكخراوێكی تیرۆریستی لە ئەفغانستان.

سیناتۆر باب مەنێندز سەرۆكی پەیوەندییەكانی دەرەوەی ئەنجومەنی سینات كە دیموكراتە لە لێدوانێكدا وتی، نائومێدم لەوەی كە ئیدارەی بایدن بە وردی لێكەوتەكانی كشانەوەی خێرای هەڵنەسەنگاندووە. ئێستا گەواهی دەرئەنجامە ترسناكەكانی چەندین ساڵەی شكستی سیاسەت و شكستی هەواڵگیریین.

گەورەترین قەیرانی سیاسەتی دەرەوە
ئەفغانستان گەورەترین قەیرانی سیاسەتی دەرەوەی سەرەتاكانی سەرۆكایەتی بایدن بوو، بەڵام هەندێك لە شیكەرەوەكان رایانگەیاندووە كە دەتوانێت بەسەریدا زاڵ بێت. لە ماوەیەكی نزیكدا، سیاسەتی بایدن سەنگدەخاتە سەر سەلامەتی و ڕێكوپێكی دەركردنی ئەمریكییەكان و ئەفغانییەكان و هاووڵاتیانی وڵاتانی سێهەم، ئەمە جگەلەوەی كە ئیدارەكە رووبەڕووی دەبێتەوە لەگەڵ لێشاوی پەنابەرانی ئەفغانی. تەنانەت پێش هاتنە سەركاری تاڵیبانیش زانیارییەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ ساڵی 2020 ئەوە دەدردەخەن كە 2.6 ملیۆن پەنابەری ئەفغانی هەن كە سێیەم گەورەترین گروپی پەنابەرانن لە جیهاندا.

ئیرڵ ئەنتۆنی واین، جێگری پێشووی باڵیۆزی ئەمریكا لە ئەفغانستان كە ئێستا لە سەنتەری ویلسن كاردەكات كە رێكخراوێكی جیهانییە بۆ لێكۆڵینەوەی سیاسی لە واشنتۆن، وتی، مامەڵەكردن لە گۆڕەپانەكەدا لە ڕۆژانی داهاتوو و هەفتەكانی داهاتوودا سەنگی مەحەكن بۆ بنیاتنانەوەی متمانە.

رووبەرێك بۆ گەشەی تیرۆر
وتیشی، قۆناغی داهاتوو ئەوەیە كە ئەفغانستان نەبێتە رووبەرێك بۆ گەشەی تیرۆر؛ پێویستە پشتگیریی هەندێك رێوشوێنی بنەڕەتی مافی مرۆڤ بكات، لەوانە چۆنێتی مامەڵەكردن لەگەڵ ژنان و كەمینەكانی دیكەدا.

هەروەها واین وتیشی، پێویستە ئەمریكا و ئەندامانی دیكەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەسەر كۆمەڵێك پەیامی روون بۆ تاڵیبان رێكبكەون سەبارەت بەوەی كە دەبێت حكومەتی نوێی كابول چی بكات.

بەرپرسانی ئیدارەی كۆشكی سپی جەختیان لەوە كردەوە كە ئەمریكا نزیكەی 9.5 ملیار دۆلار لە یەدەگی حكومەتی ئەفغانستان كە لە هەژمارە بانكیەكانی ئەمریكادا رادەگرێت كە دەبنە فشار لەكاتی دانوستان لەگەڵ تالیباندا.

كەمبوونەوەی متمانە بە ئەمریكا
رەخنەگران لەو كشانەوەی خێرا و خراپەی ئەمریكا بە كێڤن مێككارتی رێبەری كۆمارییەكانی ئەنجومەنی نوێنەرانیشەوە دەڵێن، پاشەكشێی ناڕێكخراوی بایدن لە ئەفغانستان دەبێتە هۆی زیانی درێژخایەن بەمتمانەی ئەمریكا، هەروەك پوچەڵكردنەوەی ئەو شتانەشە كە دەیانوت قوربانیی خوێن و پارەی ئەمریكایە كە لە ماوەی 20 ساڵی شەڕ و پێكدادانی ڕابردوودا خەرجكراون.

مككارتی دەڵێت، حوكمە خراپەكەی سەرۆك بایدن تەنها لە ماوەی چەند هەفتەیەكدا بووە هۆی خراپترین دەرئەنجام لە ئەفغانستان.

ئەمەش لە كاتێكدا كە وەزارەتی بەرگریی ئەمریكا (پنتاگۆن) دەڵێت، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەكانی ئەمریكا لەئەفغانستان لە ساڵی 2001ەوە تا ئێستا 824.9 ملیار دۆلاری تێچووە. بەڵام توێژەرانی زانكۆی بڕاونی ئەمریكی كۆی تێچوونی ئۆپەراسیۆنەكانی ئەفغانستان و پاكستانیان بە نزیكەیی 2.3 تریلیۆن دۆلار مەزەندەكردووە. لە شەڕەكەدا 2442 سەرباز و 3846 بەڵێندەری ئەمریكی كوژراون.

دووبارەبوونەوەی ئەزموونی ڤێتنام
شیكەرەوەكان دەڵێن، كشانەوەكە كاریگەری دەبێت لەسەر متمانەبەخشین بە ئەمریكا، رێك هەروەك چۆن ڤێتنامی باشوور لە ساڵی 1975دا رووخا، بەڵام دەتوانرێت زیانەكان قەرەبوو بكرێتەوە.

دانیال فراید، یەكێك لە شارەزاكانی ئەنجومەنی ئەتڵەنتیك، كە سەنتەرێكی توێژینەوەیە سەبارەت بە پرسە جیهانییەكان لە واشنتۆن دەڵێت: بە دڵنیاییەوە رووسییەكان و چینییەكان ژەمێك دەخۆن لەو ئاژاوەیەی لە ئەفغانستان سەرهەڵدەدات.

وتیشی، بەڵام وەكچۆن لە ڤێتنامیش روویدا، داڕمانی سیاسەتی ئەمریكا لە ئەفغانستان مانای ئەوە نییە كە پەیوەستبوون و پشتگیری ئاسایشی ئەمریكا بۆ ناتۆ و هاوپەیمانانی ئاسیا یان خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بێ بەهان.

پرسیاری راستەقینە
ئارۆن دەیڤد میلەر ئەندامی باڵای دامەزراوەی كارینگی بۆ ئاشتی نێودەوڵەتی دەڵێت: پرسیاری راستەقینە ئەوەیە كە ئایا ئەوان لەم دەرئەنجامە دەكێشنەوە كە ئێستا ئێمە بێ متمانە و ناڕێكخراو و دووڕووین و ناتوانین پابەندبین بە بەڵێنەكانمانەوە.

میلەر پێشبینی ئەوەدەكات كە ئەزموونی ئەفغانستان بە شێوەیەكی بنەڕەتی هاوپەیمانیە سەرەكییەكانی ئەمریكا ناگۆڕێت.

شیكەرەوەكانی دیكە جەختیان كردەوە كە مێژوو حوكم لەسەر بڕیارەكەی بایدن دەدات كە ئەو بڕیارە لە كۆتاییدا دەتوانێت متمانەی ئەمریكا بەرز بكاتەوە.

چارلس كۆپچان؛ ئەندامی ئەنجومەنی باڵای پەیوەندییە دەرەكییەكان، كە سەنتەرێكی توێژینەوەیە بۆ پرسەكانی سیاسەتی دەرەكی و بنكەكایان لە نیویۆركە دەڵێت: واشنتۆن لە كۆتاییدا هەستێكی وا دروستی هەبوو بۆ ئەوەی لەكۆتاییدا بڕیارە سەختەكە بدات. كاتی ئەوە هاتووە كە كۆتایی پێ بێت سەرەڕای ئەو زیانە كورتخایەنەی كە بە متمانەی ئەمریكاش گەیشتووە.

رێككەوتنی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ
ئەمەش لە كاتێكدایە پێشتر سەرۆكی ئەمریكا رەتیكردبۆوە كە كشانەوەیان لە ئەفغانستان شكۆی وڵاتەكەیان و هاوپەیمانەكانی شكاندبێت و باس لەوەشدەكات، ئامانجی خۆیان لە ئەفغانستان پێكاوە، گەڕانەوەی تاڵیبانیش بۆ دەسەڵات بەدەرەنجامی رێككەوتنی ئیدارەی پێشووی دۆناڵد ترەمپ و ئەو بزوتنەوەیە ناودەبات.

لە بەرامبەردا، دۆناڵد ترامپ سەرۆكی پێشووی ئەمریكا داوا لە جۆ بایدن سەرۆكی ئێستا دەكات دەست لەكاربكێشێتەوە.

دۆناڵد ترامپ لە بەیاننامەیەكدا دەڵێت، ئێستا كاتی ئەوەیە جۆ بایدن دەست لەكار بكێشێتەوە ئەوەش بەهۆی ئەو شورەییەی رێگە بەكەوتنی ئەفغانستان درا، هەروەها بەهۆی زیادبوونی ژمارەی توشبووانی پەتای كۆرۆنا و كارەساتی سنوورەكان و لەناوبردنی سەربەخۆیی وزە و ئابوورییە پەككەوتەكەی ئەمریكا.

ترەمپ رەخنەی توند لە بایدن دەگرێت
ئاماژەی بەوەداوە، ئەوەی جۆ بایدن بە ئەفغانستانی كردووە ئەفسانەییە، دەبێتە یەكێك لە گەورەترین شكستەكانی ئەمریكا لە مێژوودا. ئەو سوكایەتیەی بەسەر ئەمریكادا هێناویەتی، هیچ سەرۆكێكی تر نەیهێناوە.

هەر لەو چوارچێوەیەدا، مارك مێڵی سوپاسالاری ئەمریكا، دەربارەی شكستی سوپای ئەفغانستان لە بەرامبەر تاڵیبان لە ماوەی 11 رۆژدا رایگەیاند، هیچ وشەیەكمان نییە گوزارشت لەو شكستە بكات.

مارك مێڵی لە میانی كۆنگرەیەكی رۆژنامەوانیی هاوبەش لەگەڵ لۆید ئۆستن وەزیری بەرگریی ئەمریكا، لە پنتاگۆن باسی لە دوایین پێشهاتەكانی ئەفغانستان كرد.

رەوشی ئەفغانستان بەردەوام لە گۆڕاندایە
سوپاسالاری ئەمریكا ئاماژەی بەوەدا كە رەوشی ئەفغانستان مەترسیدارە و بەردەوام لە گۆڕاندایە و كاری لە پێشینەی واشنتۆنیش لەو وڵاتە گواستنەوەی هاووڵاتییانی ئەمریكی و ئەو هاووڵاتییانەی ئەفغانستان بووە كە هاوكاری ئەمریكا-یان كردووە.

مارك مێڵی دەربارەی پەرتەوازەبوونی سوپای ئەفغانستان لە ماوەیەكی كورتدا، وتی: نە من و نە ئەوانی دیكەش هیچ وشەیەكمان بۆ گوزارشتكردن لە شكستهێنانی سوپای ئەفغانستان لە ماوەی 11 رۆژدا، نییە.

لای خۆشیەوە وەزیری بەرگریی ئەمریكا، لۆید ئۆستن ئەوەی ئاشكرا كرد كە هێڵەكانی پەیوەندییان لەگەڵ بەرپرسانی تاڵیبان كراوەن. ئاشكراشی كرد تا ئێستا چوار هەزار و 500 سەربازی ئەمریكا لە كابول ماون و باسی لەوەش كرد كە هەرچەند بتوانن دەیانەوێت كەسانی زیاتر لە ئەفغانستان ببەنە دەر، بەڵام لەئێستادا نەگەیشتوونەتە ئەو ژمارەیەی دەیانەوێت.

هەڵوێستی رووسیا لە بارەی پێشهاتەكان
هاوكات، وەزیری دەرەوەی روسیا هۆكاری سەرەكی كشانەوەی ئەمریكا لە ئەفغانستان بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە، كە ئەمریكییەكان تێگەیشتنی هەڵەیان لە كۆمەڵگای ئەفغانستان هەبووە و ویستوویانە دیموكراتی بەسەر ئەو كۆمەڵگایەدا بسەپێنن.

سێرگی لاڤرۆڤ وەزیری دەرەوەی رووسیا، لە بارەی كشانەوەی ئەمریكا و گەڕانەوەی ئیمارەتی ئیسلامی تاڵیبان بۆچوونی خۆی خستەڕوو و رایگەیاند: خۆرئاواییەكان لەوەدا شكستیان هێنا، كە دەیانویست روانگەی خۆیان بۆ دیموكراتی بەسەر كۆمەڵگەی ئەفغانیدا بسەپێنن و رەچاوی كولتووری ئەو وڵاتەیان نەدەكرد.

وتیشی: ئێمە ئەفغانستان زۆر باش دەناسین، پێكهاتەی ئەو وڵاتە باش دەزانین و ئەوەش ئەنجامی هەوڵی ئەمریكا بۆ درووستكردنی ئەوەی پێی دەوترا دیموكراتی لەو وڵاتە.

جەختیشی كردەوە، كە كارێكی ساویلكانەیە، كە پێت وابێت دەتوانیت خەڵكی ئەفغانستان ناچار دەكەیت بە گوێرەی رێساكانی خۆرئاوا بژین.

 141 جار بینراوە