سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ئیقاعپەڕە 2

شیعر و ئیقاع

ته‌یب جه‌بار

6

ئیقاعی ناوه‌كی لای نووسه‌رانی كورد
له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا بابه‌تی(مۆسیقای شیعر و مۆسیقای كێش و سه‌روا) زۆر باسكراوه‌ و له‌سه‌ری نووسراوه‌. به‌ڵام بابه‌تی ئیقاع و ئیقاعی ناوه‌كی زۆر كه‌م باسكراوه‌. ده‌توانین به‌ حاڵه‌تی(نه‌بوو) حسابی بۆ بكه‌ین. به‌پێی ئاگاداری و گه‌ڕان و به‌دواداچوونمان، لای كورد، له‌ كۆتایی ساڵانی هه‌شتای سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌، كه‌وته‌ به‌رگوێ و هه‌ندێ شتی كه‌م و ساده‌ نووسراوه‌.

نووسه‌ر و ره‌خنه‌گر (ئازاد عه‌بدولواحید)، له‌ وتارێكدا كه‌ به‌ ناونیشانی (ره‌خنه‌ له‌ نێوان خوێنه‌ر و داهێناندا- گۆڤاری به‌یان/ژماره‌125/ 1986) كه‌ جارێكی تر له‌ كتێبی (پشكۆ و خۆڵه‌مێش-كۆمه‌ڵێ وتاری ره‌خنه‌یی)(1)بڵاویكردووه‌ته‌وه‌. له‌باره‌ی (مۆسیقای ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌) و (ئیقاع) له‌ شیعری تازه‌دا، ده‌ڵێ (شێوه‌ی شیعری نوێ زۆر له‌كێش و سه‌روای شیعری كۆڵه‌گه‌یی ناسكتره‌، چونكه‌ شێوه‌ بریتییه‌ له‌ هۆی دروستبوون و جوڵانه‌وه‌ی شیعره‌كه‌، جومگه‌ و به‌شه‌كانی به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، مۆسیقای ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌، وێنه‌ و سوچ و مه‌ودای وێنه‌كان و ئاوێته‌كردنیان له‌گه‌ڵ یه‌كتردا ده‌كاته‌ به‌شێكی زیندوو له‌ خۆی. ئیقاع به‌ بڕبڕه‌ی پشتی خۆی ده‌زانێت، وشه‌واتا و گوزاره‌ی نوێتری له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵگرتووه‌.)(2). به‌ڵام نووسه‌ر نه‌ له‌و وتاره‌ و نه‌ له‌ سه‌رجه‌م ئه‌و وتاره‌ ره‌خنه‌ییانه‌ی تر له‌ كتێبه‌كه‌یدا هاتووه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك باس له‌ چییه‌تی (مۆسیقای ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌) و (ئیقاع) ناكات، كه‌ چۆن دروست ده‌بێت و سه‌رچاوه‌ له‌ چییه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت، رۆڵیان چییه‌ بۆ پێكهاته‌ی شیعر و چێژبه‌خشین.

نووسه‌ر و ره‌خنه‌گر زاهیر رۆژبه‌یانی، له‌ كتێبه‌كه‌یدا(شیعرییه‌ت له‌ده‌ره‌وه‌ی شیعر)(3). ده‌ڵێ (مۆسیقای شیعری دێرین و باوی داهێنراو، كوردی و ناكوردی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، له‌ تێكڕژانی ره‌زمی ناوه‌وه‌ و ئاوازی دیوی ده‌ره‌وه‌ پێكدێت، ئاوازه‌ ده‌ره‌كییه‌كه‌ش له‌ ئاوێته‌بوونی كێش و سه‌رواوه‌ په‌یدا ده‌بێت، به‌واتایه‌كی دیكه‌ش ده‌توانین بڵێین: مۆسیقای شیعری باو له‌ تێكڕژاندنی ئه‌م ره‌گه‌زانه‌ پێكدێت،

ره‌زمی ناوه‌وه‌ + كێش + سه‌روا
به‌ڵام بۆ مۆسیقای شیعری هاوچه‌رخی كوردی و جیهانیش ده‌توانین بڵێین: شاعیری هاوچه‌رخ بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌ستییه‌كی پتری ده‌ربڕین، دێت پشت به‌ دوو ره‌گه‌زی یه‌كه‌م و دووه‌م ده‌به‌ستێت، به‌ڵام بۆ ره‌گه‌زی سێیه‌م كه‌ (سه‌روا)یه‌ زۆر له‌ خۆی ناكات و دوای ناكه‌وێت، مه‌گه‌ر خۆی به‌ رێكه‌وت بێته‌ پێشه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كی دیكه‌ بۆمان هه‌یه‌ بڵێین: مۆسیقای شیعری هاوچه‌رخ له‌ ئاوێته‌بوونی:ره‌زمی ناوه‌وه‌+كێش پێكدێت، سه‌روا رۆلێكی لاوه‌كی تێدا ده‌بێت)(4). ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوون و زاراوانه‌ی رۆژبه‌یانیدا نین. ئێمه‌ی كورد تا ئێستا زمان و رێنوسی یه‌كگرتوومان نییه‌، هه‌روه‌ها له‌ هیچ زانستێكیشدا زاراوه‌ی یه‌كگرتوومان نییه‌. ئێمه‌ له‌به‌رامبه‌ر هه‌ردوو زاراوه‌ی عه‌ره‌بی (الایقاع الخارجی، الایقاع الداخلی)، هه‌ردوو زاراوه‌ی (ئیقاعی ده‌ره‌كی، ئیقاعی ناوه‌كی) به‌كاردێنین، به‌ڵام رۆژبه‌یانی ئه‌م زاراوانه‌ی به‌رامبه‌ریان به‌كارهێناوه‌ (ئاوازی دیوی ده‌ره‌وه‌، ره‌زمی ناوه‌وه‌) كه‌ به‌ عه‌ره‌بی ده‌كاته‌ (لحن الجهةالخارجیة، الایقاع الداخلی)، ئاواز و ره‌زم یاخود له‌حن و ئیقاع دوو شتی جیاوازن هه‌ردووكیان ره‌گه‌زی مۆسیقان، ئێمه‌ له‌م به‌كارهێنانه‌دا له‌گه‌ڵیدا نین، له‌سه‌ره‌وه‌ ئه‌مه‌مان روونكردووه‌ته‌وه‌. هه‌روه‌ها ده‌ڵێت:(مۆسیقای شیعری دێرین و باو له‌ تێكڕژانی(ره‌زمی ناوه‌وه‌ + كێش + سه‌روا) پێكدێت). له‌مه‌شدا ئێمه‌ له‌گه‌ڵیدا نین، چونكه‌ ئیقاعی ناوه‌كی(ره‌زمی ناوه‌وه‌) له‌شیعری دێریندا حیسابی نه‌بووی‌ بۆ ده‌كرێ، ئه‌گه‌ر هه‌شبێت زۆر كه‌مه‌. هه‌روه‌ها ده‌ڵێت:(بۆ مۆسیقای شیعری هاوچه‌رخی كوردی و بیانیش له‌ ره‌زمی ناوه‌وه‌+كێش پێكدێت)، كه‌ ئه‌مه‌ش وانییه‌، چونكه‌ شیعری هاوچه‌رخ (شیعری ته‌فعیله‌+شیعری ئازاد) هه‌ردووكیان سه‌روایان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها شیعری ئازاد و په‌خشانه‌ شیعریش كێشیان نییه‌. رۆژبه‌یانی له‌ هه‌موو كتێبه‌كه‌یدا باسی ره‌زمی ناوه‌وه‌ ناكات، كه‌ چییه‌ و له‌ چی پێكدێت و چۆن دروست ده‌بێت و چۆن چێژی لێوه‌رده‌گرین؟

د. محه‌مه‌د به‌كر، كتێبێكی هه‌یه‌ به‌ ناوی (كێش و ریتمی شیعری فۆلكلۆری كوردی)(5)، كه‌ وابزانم (نامه‌ی ماسته‌ره‌)، له‌ باره‌ی ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌ ده‌ڵێت:((له‌ راستیدا زاراوه‌ی(ریتمی ناوه‌وه‌)، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی زۆر له‌ باره‌یه‌وه‌ نووسراوه‌، تا ئێستا نه‌توانراوه‌ وه‌كو چه‌مكێكی دیاریكراو ده‌ستنیشان بكرێت، گومانی تێدا نییه‌ چه‌ند ده‌ربڕینێكی وه‌كو (یاخیبوون له‌ زمانی رۆژانه‌) و(شیعری چڕ و پڕ)و(په‌یوه‌ندییه‌ ستوونی و ئاسۆییه‌كانی ده‌نگه‌كان، له‌ زه‌نگ و واتا و هێما) و ژماره‌یه‌كی تر له‌م بابه‌تانه‌، ته‌نیا ده‌توانن له‌ مه‌سه‌له‌كه‌ نزیكمان خه‌نه‌وه‌)) (6). واته‌ نزیك ده‌بینه‌وه‌، به‌ڵام ناگه‌ینه‌ مه‌به‌ست كتێبه‌كه‌ی د. محه‌مه‌د به‌كر، زانیاری زۆری تێدایه‌ و نموونه‌ و سه‌رچاوه‌ی زۆری به‌كارهێناوه‌، به‌ڵام له‌ هه‌موو به‌شه‌كاندا تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵییه‌كی پێوه‌ دیاره‌، هیچ ئه‌نجامێكی بنبڕمان ناداتێ، ته‌نانه‌ت له‌ باسی (ریتمی ناوه‌وه‌-ئیقاعی ناوه‌كی) بێ ئه‌نجامی و بێ هیوایی خۆی ده‌رده‌بڕێت و ده‌ڵێت: (له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و پێناسه‌كردن و روونكردنه‌وانه‌شدا، زاراوه‌ی «ریتمی ناوه‌وه‌«. پێویستی به‌ چوارچێوه‌یه‌كی تیۆری وردتر هه‌یه‌)(7). كه‌واته‌ (د.محه‌مه‌د) نه‌گه‌یشتۆته‌ هیچ ئه‌نجامێك، داوای تیۆری وردتر ده‌كات.

د. محمد به‌كر كتێبێكی تری هه‌یه‌ به‌ناوی (په‌خشانه‌شیعری كوردی)(8)، وابزانم نامه‌ی دكتۆرایه‌، به‌شی چواره‌می له‌ژێر ناوی(ریتم وه‌ك پێكهێنه‌رێكی شیعرایه‌تی له‌په‌خشانه‌شیعردا) ته‌رخان كردووه‌ بۆ ئیقاع له‌په‌خشانه‌شیعردا. دوای شیكارییه‌كی زۆرله‌سه‌ر ئاستی ده‌نگسازی و تیۆری و هێنانه‌وه‌ی هه‌ر (8) خاڵه‌كه‌ی(حاتم الصكر) له‌سه‌ر ئیقاعی ناوه‌كی، پاشان شیكردنه‌وه‌ی ریتمی (ئیقاعی) گشتی و ریتمی(ئیقاعی) تایبه‌تی، له‌كۆتاییدا رای خۆی به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ربڕیوه‌: (به‌گوێره‌ی بۆچوونه‌كانی پێشوو، ده‌توانرێت سروشتی ریتم له‌ په‌خشانه‌شیعردا به‌م جۆره‌ دیاری بكرێت: دابه‌شكردنه‌وه‌ وئاوێته‌كردنی سیسته‌مه‌كانی ده‌نگسازی و واتاسازی له‌ ریتمی گشتیدا، بۆ به‌رهه‌مهێنانی سیسته‌مێكی یه‌كگرتوو كه‌ رێكخستنه‌كه‌ی له‌ ئاستی ده‌قی شیعره‌كه‌دایه‌)(9). ئه‌مه‌شیان كۆمه‌ڵێ بۆچوونی‌ گشتین.

به‌ڕاستی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕاوبۆچوونانه‌ی د. محمددا نین، چونكه‌ خۆی له‌ كتێبی یه‌كه‌مدا ده‌ڵێت(ریتمی ناوه‌وه‌-ئیقاعی ناوه‌كی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی زۆر له‌باره‌یه‌وه‌ نووسراوه‌، تا ئێستا نه‌توانراوه‌ وه‌ك چه‌مكێكی دیاریكراو ده‌سنیشان بكرێت)، یاخود ده‌ڵێت(ریتمی ناوه‌وه‌، پێویستی به‌ چوارچێوه‌یه‌كی تیۆری وردتر هه‌یه‌). له‌ كتێبه‌شدا، كۆمه‌ڵێ بۆچوونی‌ گشتیی نووسیوه‌ و هیچی به‌ ده‌سته‌وه‌ نه‌داوه‌.

راسته‌ ئه‌م كتێبه‌ش زانیاری باشی تێدایه‌، نموونه‌ و سه‌رچاوه‌ی‌ زۆر به‌كارهێناوه‌، به‌ڵام سوودێكی ئه‌وتۆی‌ لێیان نه‌بینیوه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ وردی كتێبه‌كه‌ی‌ سۆزان بیرناری بخوێندایه‌ته‌وه‌ و لێی تێبگه‌شتایه‌، تووشی ئه‌و هه‌موو سه‌رلێشێواوییه‌ نه‌ده‌بوو، ئه‌و هه‌موو نمونه‌یه‌ی له‌ شیعری كوردی بۆ په‌خشانه‌ شیعر هێناوێتیه‌وه‌، زۆربه‌یان په‌خشانه‌شیعر نین. له‌ گه‌ڵ رێزمان بۆ (د.محه‌مه‌د) به‌ هه‌ڵه‌ له‌ بابه‌تی‌ په‌خشانه‌شیعر گه‌یشتووه‌، چونكه‌ هه‌ر ده‌قێك به‌هه‌ر شێوه‌وشێوازێك بنووسرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كێش و سه‌روای نییه‌ نابێت به‌ په‌خشانه‌شیعر.

شاعیر و ره‌خنه‌گر محه‌مه‌د كوردۆ، له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كیدا له‌سه‌ر په‌خشانه‌شیعرێكی شاعیر له‌تیف هه‌ڵمه‌ت، له‌ باره‌ی ئیقاع له‌و په‌خشانه‌ شیعره‌دا، ده‌ڵێت:(له‌م شیعره‌دا وه‌ك سه‌ره‌تایه‌كی زۆر باش و به‌ شێوازێكی نوێ كێش و سه‌روا ته‌ڵاق دراون، بێئه‌وه‌ی ماڵی شیعر بشێوێت، كێش وسه‌روا ته‌ڵاق دراون بێئه‌وه‌ی مناڵه‌كانی رسته‌ و ئیقاع سه‌رگه‌ردان ببن. له‌م شیعره‌دا وه‌ك سه‌ره‌تایه‌كی باش و به‌شێوه‌یه‌كی نوێ وپێشكه‌وتوانه‌ بایه‌خ به‌ئیقاعی ده‌روونی دراوه‌. ئیقاعی ده‌روونی كه‌ خۆی به‌ كێشی دیاریكراوه‌وه‌ نابه‌ستێته‌وه‌ له‌ لاوك و حه‌یراندا هه‌بووه‌ به‌ڵام سوودی لێ نه‌بینراوه‌.)(10).

محه‌مه‌د كوردۆ به‌ وردی باسی ئیقاعی ده‌روونیمان بۆ ناكات، هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ده‌ڵێت كه‌ ئیقاعی ده‌روونی خۆی به‌ كێشی دیاریكراوه‌وه‌ نابه‌ستێته‌وه‌، واتا ئیقاعی ده‌روونی كێشی نییه‌، باشه‌ ئه‌و ئیقاعه‌ ده‌روونییه‌ چییه‌؟ باسی ناكات. له‌ كۆتاییدا ده‌ڵێت له‌ لاوك و حه‌یراندا هه‌بووه‌ به‌ڵام سوودی لێ نه‌بینراوه‌، له‌ لاوك و حه‌یراندا چۆن بووه‌؟ نازانین و نموونه‌شی له‌ لاوك و حه‌یراندا نه‌هێناوه‌ته‌وه‌، كه‌واته‌ لای ئه‌میش ئیقاعی ده‌روونی هێشتا لێڵ و نادیاره‌.

نووسه‌ر (جه‌بار ئه‌حمه‌د حسین) له‌كتێبه‌كه‌یدا كه‌ به‌ناوی‌ (ئیستاتیكای ده‌قی شیعری كوردی)(11)، كه‌ لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی‌ ئه‌ده‌بی ده‌وڵه‌مه‌نده‌ له‌ باره‌ی‌ ئیستاتیكای ده‌قی شیعری كوردی له‌ نێوان ساڵانی‌ (1950-1970)، وابزانم نامه‌ی‌ ئه‌كادیمییه‌، باسی یه‌كه‌می له‌ به‌شی دووه‌مدا ته‌رخان كردووه‌ بۆ (مۆسیقای شیعری كوردی له‌ ساڵانی‌ (1950-1970))دا(12)، به‌ تایبه‌ت ته‌وه‌ری‌ دووه‌می‌ بۆ (بنیاتی مۆسیقای ناوه‌وه‌)(13)،(مۆسیقای ناوه‌وه‌- ئیقاعی ناوه‌كی) ده‌گه‌رێنێته‌وه‌ بۆ لادانی فۆنیمی و لادانی مۆرفیمی، هه‌روه‌ها دووباره‌كردنه‌وه‌ به‌ هه‌موو جۆره‌كانیه‌وه‌، وه‌ك دووباره‌كردنه‌وه‌ی پیت، وشه‌، رسته‌، یاخود كۆپڵه‌. بۆ هه‌موشیان نمونه‌ی‌ شیعری هێناوه‌ته‌وه‌ و شیكردونه‌ته‌وه‌. ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و راوبۆچوونانه‌ی‌ جه‌بار ئه‌حمه‌د حسێندا نین، ئه‌و هۆكارانه‌ هیچیان نابنه‌ هۆی‌ دروستبوونی‌ ئیقاعی ناوه‌كی‌، ئه‌و هۆكارانه‌ هه‌مویان له‌ ناو بازنه‌ی‌ ئیقاعی ده‌ره‌كیدا ده‌سورێنه‌وه‌.
***
ئیقاعی ناوه‌كی و ره‌سم
دوو هه‌وڵی تر هه‌ن، زۆربه‌ی شاعیران و ره‌خنه‌گران لای كورد و عه‌ره‌ب و بیانیش، ده‌یكه‌نه‌بنه‌مایه‌ك بۆ دروستكردنی ئیقاعی ناوه‌كی:

1. تۆپۆگرافیای ده‌ق: واتا رێژه‌ی ڕووبه‌ری ره‌شایی (رووبه‌ری نووسین) بۆ رێژه‌ی رووبه‌ری سپیایی (رووبه‌ری نه‌نوسراو)، ده‌بێته‌ هۆی دروستبوونی ئیقاعی ناوه‌كی. ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م بۆچوونه‌دا نین. له‌ شیعری عه‌مودی كۆن و تازه‌شدا رووبه‌ری ره‌شایی و سپیایی هه‌ر هه‌بووه‌، شێوه‌كه‌شی رێكوپێكه‌ و كه‌سیش حیسابی ئیقاع و ئیقاعی ناوه‌كی بۆ نه‌كردووه‌. راسته‌ له‌ شیعری ته‌فعیله‌ و شیعری ئازاد و په‌خشانه‌شیعردا، رێژه‌ی رووبه‌ری ره‌شایی و رووبه‌ری سپیایی گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌، له‌ شاعیرێكه‌وه‌ بۆ شاعیرێكی تر، هه‌روه‌ها له‌ شیعرێكه‌وه‌ بۆ شیعرێكی تریش ده‌گۆڕێت، ئێمه‌ قه‌ناعه‌تمان نییه‌ كه‌ ئه‌مه‌ ئیقاعی ناوه‌كی دروستبكات، چونكه‌ رووبه‌ری ره‌شایی و سپیایی به‌ چاوی ده‌ره‌كی ده‌بینرێن.

2. هه‌ندێك شاعیر و ره‌خنه‌گری تر، لای كورد و عه‌ره‌ب و بیانیش، شتێكی تریان دروستكردووه‌ به‌ ناوی (القصیدةالبصریة‌-قه‌سیده‌ی بینین)، گوایه‌ نووسینی شیعر له‌سه‌ر شێوه‌ی بازنه‌، چوارگۆشه‌، سێگۆشه‌، یاخود له‌سه‌ر شێوه‌ی خاچ، دره‌خت، یاخود چاویلكه‌، تابوت، كه‌وچك، یاخود په‌رشوبڵاو له‌سه‌ر رووبه‌ری كاغه‌ز، گوایه‌ ئه‌م شێوه‌ نووسینانه‌ ده‌بنه‌ هۆی دروستبوونی ئیقاعی ناوه‌كی.ئێمه‌ باوه‌ڕمان به‌م بۆچوونانه‌ش نییه‌.
له‌ سه‌ره‌وه‌ وتمان شۆپنهاوه‌ر ده‌ڵێت: (هه‌موو هونه‌رێك هه‌وڵ ده‌دات بگات به‌ ئاستی مۆسیقا). له‌ سه‌ره‌وه‌ روونمانكرده‌وه‌ كه‌ شیعر ناگات به‌ مۆسیقا، چونكه‌ ئامرازه‌كان جیاوازن، هه‌روه‌ها مۆسیقا هونه‌رێكی كاتانه‌ی په‌تییه‌ و شیعریش هونه‌رێكی كاتشوێنه‌.

ئێمه‌ وای ده‌بینین ئه‌م دوو هه‌وڵه‌ی شاعیران و ره‌خنه‌گران، هه‌وڵدانێكن بۆ گه‌یشتنی شیعر بۆ ئاستی ره‌سم (ئیقاعی شوێنانه‌ی په‌تیی)، به‌ڵام ناگات. چونكه‌ ئامرازه‌كان جیاوازن، ئامرازی شیعر وشه‌یه‌، ئامرازی ره‌سمیش ره‌نگه‌، هه‌روه‌ها شیعر هونه‌رێكی كاتشوێنه‌، ڕه‌سمیش هونه‌رێكی شوێنانه‌ی په‌تییه‌.

له‌وانه‌یه‌ نووسینی شیعر، به‌شێوه‌ی شێوه‌ ئه‌ندازه‌یی یاخود به‌شێوه‌ی شێوه‌ شێوه‌كاری، له‌ سه‌ره‌تادا لای هه‌ندێ وه‌رگر جێگای سه‌رسامی و چێژبه‌خشین بێت، لای هه‌ندێكیش جێگه‌ی بایه‌خ و قبوڵكراو نه‌بێت، به‌ڵام نابێته‌ هۆی دروستبوونی‌ ئیقاعی ناوه‌كی، ده‌كرێت حیسابی ئیقاعی ده‌ره‌كی بۆ بكرێت. ئیقاعی ئه‌و شێوه‌ نوسینانه‌ ناچنه‌ ناو ئیقاعی وێنه‌ی ده‌قی شیعره‌وه‌، وه‌ك ئیقاعێكی شوێنانه‌ی ڕه‌سم هه‌ستی پێده‌كرێت (له‌ده‌ره‌وه‌ی ده‌قی شیعر)، له‌لایه‌ن هه‌ستی بینین (چاوی راسته‌قینه‌)وه‌ ده‌بینرێت، چونكه‌ ئیقاعی شیعر له‌ مانای وێنه‌كه‌ی ناو خۆیه‌وه‌ دێته‌ دی، نه‌ك له‌ چۆنییه‌تی نووسینی شیعره‌كه‌وه‌. وه‌ك وتمان ئه‌مه‌ هه‌وڵدانێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی شیعر بگات به‌ ئاستی ره‌سم (ئیقاعی شوێنانه‌ی په‌تیی)، به‌ڵام به‌ قه‌ناعه‌تی ئێمه‌، ناگات. له‌م حاڵه‌ته‌دا وه‌رگر له‌ به‌رده‌م دوو ئیقاعدا ده‌بێت، ئیقاعی ره‌سم و ئیقاعی وێنه‌ی شیعری‌.

خوێنه‌ری‌ به‌ڕێز، له‌ سه‌ره‌وه‌ چه‌ندین نموونه‌مان له‌رابۆچوونی‌ شاعیران و ره‌خنه‌گرانی‌ بیانی و عه‌ره‌ب و كورد هێناوه‌ته‌وه‌، كه‌م تا زۆر هه‌ندێكیانمان هه‌ڵسه‌نگاندووه‌، به‌ڵام ئێمه‌ له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌م راوبۆچوونه‌كاندا نین، دیاره‌ ڕاوبۆچوونێكی جیاوازمان له‌گه‌ڵ هه‌موویاندا هه‌یه‌، وا له‌ خواره‌وه‌ راوبۆچوونی‌ خۆمان روون و شیده‌كه‌ینه‌وه‌.

پەراوێزەکان:

(1) ئازاد عه‌بدولواحید/پشكۆ و خۆڵه‌مێش/وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری-هه‌ولێر/ چاپی یه‌كه‌م1997.

(2) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 140.

(3) زاهیر رۆژبه‌یانی/شیعریه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی شیعر/ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس-هه‌ولێر/ چاپی یه‌كه‌م- 2008.

(4) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 114.

(5) د.محه‌مه‌د به‌كر/كێش و ڕیتمی فۆلكلۆری كوردی/ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس-هه‌ولێر/ چاپی یه‌كه‌م- 2004.

(6) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 41.

(7) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 42.

(8) د. محمد به‌كر/ په‌خشانه‌ شیعری كوردی/ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس-هه‌ولێر/ چاپی یه‌كه‌م-2004.

(9) هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 83.

(10) محه‌مه‌د كوردۆ/ گه‌ڕان به‌دوای شیعر و جیاوازیدا/ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی سلێمانی-سلێمانی/ چاپی یه‌كه‌م-2006/ ل38.

(11)جه‌بار ئه‌حمه‌د حسین/ ئیستاتیكای ده‌قی شیعری كوردی- كوردستانی‌ عێراق«1950-1970»/ ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م – سلێمانی‌/ چاپی یه‌كه‌م– 2008.

(12)هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 159.

( 13)هه‌مان سه‌رچاوه‌/ل 198.

 306 جار بینراوە