سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » سووتاندنی سییەكانی گۆی زەویپەڕە 27

سووتاندنی دارستانەكان

سووتاندنی سییەكانی گۆی زەوی

 


نەوزادی موهەندیس

•یەكێكی تر لەو دیاردانەی كە مەترسییەكی گەورە دروست دەكەن بۆ سەر تەواوی گۆی زەوی و شارستانێتی مرۆڤایەتی بریتییە لە سووتاندنی دارستانەكان یان بڕینەوەیان یان كەمكردنەوەی سەوزاییە، بەداخەوە ئەم دیاردەیەش هێندەی دەستی مرۆڤ خۆیەتی نیوهێندە كاریگەریی سروشت نییە، ئەم دیاردەیەش وەكو هەموو دیاردە مەترسیدارەكانی تری سروشتیی و دەستكرد بە بەردەوامی وەرزەكانی ساڵ لە دێر زەمانەوە هەبوون و روویانداوە و بوونەتە مایەی زەرەر و زیانی گەورە بە شارستانێتی و ئاوەدانی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لە ناوچە جیاوازەكانی جیهاندا. بۆ ئەم دیاردەیە و ئەوانی تریش هەموویان پێكەوە هەڕەشەیەك و ئاڵنگارییەكی گەورە بۆ سەر گۆی زەوی دروست دەكەن.

•ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان: بریتییە لە گڕگرتنی دارستانەكان و جەنگەڵەكان Wild fireو ئێستا پێی دەوترێت گێژەڵوكە ئاگرینەكان. دارستانەكان بەهۆی ئەوەی رووبەرێكی گەورە و فراوانی گۆی زەوی دادەپۆشن و كاریگەریی گەورەیان هەیە لەسەر پاكڕاگرتنی كەشوهەوا و دەركردنی بڕی ئۆكسجین و هەڵمژینەوەی گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆنی زیانبەخش، كە هۆكاری سەرەكیە بۆ دیاردەی پەنگخواردنەوەی گەرمای گۆی زەوی وەك سیە راستەقینەكانی مرۆڤ ناسراون بۆ تەواوی گۆی زەوی، هەر لەبەرئەمەشە كە بوون و بەردەوامی و پارێزگاریكردنیان كارێكی گەلێك گرنگە، چونكە راستەوخۆ پەیوەندیان بە مان و بوونی مرۆڤ و ئاژەڵ و زیندەوەرەكانەوە هەیە.

هۆكارەكانی ئەم دیاردەیە
1- ئەم دیاردەیە هەندێك جار سروشتیانە روو دەدەن، بەهۆی هەورە بروسكە و گڕكانەكان و بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و رەشەباش هێندەی تر ئاگر كەوتنەوەی بڵاودەكاتەوە، یان بەهۆی گلۆربوونەوەی بەردە بریقەدارەكان و بەریەككەوتنیان و دروستبوونی پزیشكەی ئاگر و یانی خۆبەخۆ ئاگر دەكەوێتەوە.

2- زۆر جاریش هۆكارەكان دەستكردی مرۆڤەكان خۆیانن بە راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، بەشێوەیەك 95 % لە ئاگركەوتنەوەكان لە هەڵەی مرۆڤەكانەوە روو دەدەن بەمەبەست بەهۆی بەجێهێشتنی ئاگرەكانی دوای سەیرانكردنەكان و فڕێدانی جگەرە بەدەستی ئەنقەست و روودانی رووداوی ئۆتۆمبێلەكان لە دارستانەكان یان بەهۆی شۆرتی كارەباوە یان بڕین و دزینی دار و دەرختەكان لە لایەن دزی دارەكانەوە بەنیەتی پێشوەختە ئاگریان تێبەردەدەن یان جووتیارەكان بۆ دروستكردن و فراوانكردنی زەویە كشتوكاڵیەكانیان ئاگر لە دارستانەكان بەردەدەن، یان بەهۆی جەنگ و هێرشە سەربازیەكانەوە روو دەدەن. ئەم هۆكارانەش بە گوێرەی سروشتی زەوی و جۆری خاك و دۆخی كەشوهەوای ناوچەكەوە دەگۆڕێن.

جۆرەكانی ئاگرەكان
1- جۆری پوش و پەڵاشە بڵاوبووەكان.
2- بەرزیان لە زەویەوە.
3- رێژەی شێ‌.
4- شێوەی زەوی و كاریگەریی لەسەر كەوتنەسەری تیشكی خۆر كە كاریگەریی لەسەر بڕی ئاوی هەبوو هەیە لە زەویەكەدا.

– ئاگرە تاجیەكان Crown Fires: مەترسیدارترین جۆری ئاگرەكانە بەتایبەتی ئەگەر درێژەی كێشا بۆ ناو شارەكان و بیناكانی دەوروبەر. رەنگە ئاگرە بەرزەكان رێگەی فڕۆكەوانیش بگرن بەسەر ناوچە كارەساتبارەكاندا.
– ئاگرە مام ناوەندیەكان Ladder Fires: هەموو جۆرە رووەكە مامناوەندی و نزمەكان دەسوتێنێت و ئەو رووەكانەی كە خۆیان هەڵدەواسن بە دارە بەرزەكانەوە دەبنە هۆی دروستبوونی ئاگری تاجی مەترسیدار.
– ئاگرە رووییەكان Surface Fites: ئەم جۆرە ئاگرە بڵاودەبێتەوە لەناو پووشە كورتە باڵاكانی سەر رووی زەوی دارستانەكان.
– ئاگرە زەمینییەكان Ground Fires: ئەم جۆرە ئاگرە بڵاودەبێتەوە لەناو رەگی درەختەكان و لەناو توخمە ئۆرگانیەكانیشدا، ئەم جۆرە رەنگە چەند رۆژ و هەفتە بەردەوام دەبێت، بەڵام مرۆڤ پێی نازانێت.

زیانەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان
گەورەیی و فراوانی رووبەرەكەی و توندی و خێرایی بڵاوبوونەوەكەی و بەردەوامی و درێژخایەنی و چۆنێتی كۆنتڕۆڵكردنی، رێژە و ئاستی زیان و كاولكاریەكانی ئەم دیاردەیە دەردەخەن، زیانەكانیش وەك:

1- پیسبوونی خاك و هەوا.

2- تێكدانی سیستمی ژینگەیی لەناو دارستانەكاندا بەتەواوەتی.

3- لەناوبردنی هەموو زیندەوەرانی ناوی و كۆچكردنیان بۆ ناوچەكانی تر.

4- لەناوبردنی دارە بەتەمەنەكان كە نرخ و بایەخێكی گەورەیان هەیە و تەمەنیان سەدان ساڵ دەبێت و ئەمەش زەرەر و زیانێكی گەورەی ئابووریان لێدەكەوێتەوە، بەتایبەت بۆ ئەو وڵاتانەكەی كە دارو تەختەكان دەچنە زۆرێك لە پیشەسازیەكان.

5- دەبێتە هۆی هەڵكشانی دیاردەی بەبیابانبوونی كیشوەری، چونكە دارستانەكان رێگرن لە كشان و كۆبوونەوەی گردۆڵكە لمیەكان.

6- دارستانەكان ژینگەیەك و سەرچاوەیەكی بە پیتی خاكن.

7- دەبێتە هۆی وێرانكردنی شوێنی نیشتەجێبوونی نزیك دارستانەكان.

8- لەناوبردنی ناوچە گەشتیارەكان.

9- رووتاندنەوەی زەوی و كەمبوونەوەی سەوزایی.

10- زیادبوونی رێژەی گازی كوشندەی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لە هەوادا و ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و روودانی پەنگخواردنەوەی بەرگە هەوای گۆی زەوی.

لایەنی باش و خراپی سووتانی دارستانەکان
وەكو هەموو دیاردە و نەخۆشییەكان و رووداوەكان، ئاگركەوتنەوەی دارستانەكانیش لایەنی باش و خراپیان هەیە و هیچ كات دیاردەیەك بە تەنها زیانی نییە، بەڵكو لە بەرامبەریشدا گەر بچووكیش بێت سوودێكیان هەر هەیە، یان دیاردەكان بەگشتی گەر بەلای هەندێكەوە زیان بەخش بن ئەوا بەدڵنیاییەوە بۆ هەندێكی تر سوودبەخش دەبن، جا سوودەكانی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكانیش بریتین لە:

1- ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان دەبنە هۆی رزگاربوون لە هەندێك دار و درەختی چڕ كە رێدەگرن لە گەیشتنی تیشكی خۆر و رووناكی بۆ هەندێك رووەكی بن ئەو درختانە و دەبنە هۆی گەشەنەكردن و باڵانەكردنیان وەك ئەوەی روو دەدات لە دارستانەكانی ئامازۆن لە كیشوەری ئەمریكای لاتین و بە دیاركراویش لە وڵاتی بەڕازیل كە بەشی هەرە گەورەی دارستانەكانی ئامازۆنی تیادایە.

2- ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان بە سوودن بۆ ئەو دارانەی كە بڵاوبوونەوەی تۆوەكانیان پشت دەبەستێتە سەر پلەی گەرمی بەرز وەك هەندێك لە جۆرەكانی سنەوبەر كە ناكرێتەوە تەنها لە پلەیەكی گەرمی بەرزدا نەبێت، ئەم ئاگركەوتنەوە و بڵاوبوونەوەی تۆوانەش هۆكارن بۆ دروستبوونی دارستانی نوێ‌ لە ناوچەی نوێدا.

3- ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان دەبنە هۆكاری لەناوبردنی ئەو مێرووە زیانبەخش و مشەخۆرانەی كە لەسەر رەگی دار و درەختەكان دەژین و دەبنە هۆی بڵاوبوونەوەی جۆرەها نەخۆشی. هەربۆیە هەندێكجار ئاگركەوتنەوەی دەستكرد دروستدەكرێت بۆ رزگاربوون لەو كێشانە.

رێگاكانی كۆنتڕۆڵكردنی ئاگرەكان
لە وڵاتە پێشكەوتووەكاندا ئامێر و ئامڕازی پیشكەوتوو هەیە و لە دواكەوتووەكانیشدا ئامرازەكان سەرەتایین، بەڵام زۆرجار بەهێزی و توندی و فراوانی ئاگرەكان وادەكەن كە وڵاتە پێشكەوتووەكانیش نەتوانن بەكاتی دیاریكراو كۆنترۆڵی ئاگرەكان بكەن. بەڵام بەشێوەیەكی گشتی بەهۆی ئەم ئامرازانەوە دەتوانرێت كۆنتڕۆڵی ئاگرەكان بكرێت:

1- لە لایەن هێز و یەكە ئامادەكراوەكان بۆ ئاگركوژاندنەوەی دارستانەكان و بەكارهێنانی توخمی دژە ئاگر، وەك خوێ‌ ناژەهراویەكان بۆ بەرگری ئاگر لە پاڵ بەكارهێنانی ئاو لە رێگەی فڕۆكەوە.

2- یان بەهۆكاری هەڵكەندنی خاك و دابڕینی ناوچەكان لە ئاگرەكان بۆ رێگەگرتن لە بڵاوبوونەوەی زیاتری ئاگرەكان.

3- یان كردنەوەی چەند ئاگرێكی بچووك لەبەردەم ئاگرەكەدا بۆ رێگەگرتن لە زیاتر بڵاوبوونەوەی.

خراپترین و پڕ زیانترین ئاگرەكان لە جیهاندا

1- ئاگری پیشتیگۆ لە ئەمریكا لە ساڵی 1871دا، كە تائێستاش لە مێژوودا بە بەهێزترین ئاگركەوتنەوە دادەنرێت بەهۆی كاریگەرییە كاولكاریەكەیەوە كە 17 گوندی سوتاند و ژمارەی قوربانیانی بەتەواوەتی نەزانراوە، بەڵام نزیكەی 1500-2500 قوربانی بوون.

2- ئاگری گەورە Great Fire لە ساڵی 1910 لە ئەمریكا كە 80 كەس بوونە قوربانی و زۆرینەیان پیاوانی ئاگركوژێنەوە بوون و هەر ئەم ئاگرەش بوو كە بووە هۆی دەركردنی یاسای پارێزگاریكردن لە دارستانەكان.

3- ئاگری كالیفۆڕنیا لە ئەمریكا لە ساڵی 2017دا، بە بەهێزترین ئاگر دادەنرێت لەم ساڵانەی دواییدا كە بووە هۆی سووتاندنی 600 خانوو، كۆچكردن و ئاوارەبوونی 100هەزار كەس و رووبەری 85 هەزار هێكتار زەوی

4- ئاگركەوتنەوەكان لە سەدەی بیست لە دەیە ساڵەكانی 1910 و 1980 و سەدەی بیست و یەكیش لە دەیە ساڵەكانی 2000 و 2010 و 2020دا روویانداوە.

5- لە زۆرێك وڵاتان و ناوچەكانی جیهان ئاگر لە دارستانەكان بەربۆتەوە وەك :

•دارستانەكانی ئامازۆن لە بەڕازیل لە كیشوەری ئەمریكای لاتین كە ساڵانە چەندینجار دووبارە دەبێتەوە و لەساڵی 2020دا بۆ ماوەی 3 هەفتە بەردەوام بوو و بەگەورەترین و مەترسیدارترین ئاگر دادەنرێت، چونكە دارستانەكانی ئامازۆن لە 20 % ئۆكسیجنی هەموو جیهان بەتەنها دابیندەكات.
•ئەندەنوسیا لە ساڵانی 1999-2005 زیانەكانی 95 هەزار كم2 لەدارستانی سوتان.
•ئوستوڕالیا لە ساڵانی 1983 و 1995 و 1997 و2000 و 2014 و 240 هەزار كم2 لە دارستانی سوتاندوە.
•یۆنان لە سەدەی نۆزدەهەمدا دوو ئاگری زۆر گەورە كەوتوونەتەوە و دەیان كەس بوونەتە قوربانی و هەزاران كم2 سوتاون.
•ئەمریكا لە ساڵانی 2007 زیاد لە 20 ئاگر كەوتۆتەوە لە ویلایەتی كالیفۆڕنیا و 2004 لە ئۆكلاهۆما كە 500 خانووی وێرانكرد و 200كم دارستانی سوتاند و لە ئەریزۆناش 340 كم دارستانی سوتاند.
پورتوگال و ئەرجەنتین و جەزائیر و بەریتانیا و توركیا و چیللی و باشووری ئەفریقیا و روسیا و كەنداو…هتد. لەو وڵاتانەن كە ئاگر لە دارستانەكانیان بەربووە.

نوێترین ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان
1- لە 28/7/2021دا ئاگرێكی گەورە لە دارستانەكانی توركیا و لە ناوچەكانی سەر كەناری دەریای سپی ناوەڕاست و لە جێگە گەشتیارییەكانی ئەنتالیا و مەڕمەڕیسا كەوتنەوە و ژمارەیان گەیشتە 130-180 ئاگر و رووبەری 95 هەزار هێكتار زەویان سوتاند و لە 10 ساڵی رابردوودا ئەمە گەورەترین ئاگر بووە كە توركیا بەخۆیەوە بینیوە و توركیا وەك وڵات نەیتوانی كۆنتڕۆڵی ئاگرەكە بكات و دەركەوت كە تائێستا توركیا فڕۆكەی ئاگر كوژێنەوەی نییە و لە وڵاتانی یەكێتی ئەوروپاوە یارمەتیدرا و لەگەڵ وڵاتانی روسیا و ئۆكرانیا و ئازەربایجان و ئێران و…هتد.

2- هەر لەهەمان ماوەدا لە كۆتایی مانگی 7/2021دا 1584 ئاگری گەورە لە یۆنان كەوتۆتەوە كە 100 هەزار هێكتار دارستانی سوتاندوە و لە ساڵی 2019شدا 953 ئاگر كەوتوونەتەوە بەهۆی گۆڕانی كەشوهەواوە یان هەڕەشەی كەشوهەواوە و ئیتالیا و ئیسپانیاش ئاگریان لێكەوتونەتەوە.

دیاردەی ئاگركەوتنەوەی دارستانەكان دیاردەیەكی مەترسیداری بەردەوام و زۆر كاریگەرە بۆ سەر ئێستا و ئایندەی كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی و شارستانێتی مرۆڤ و تەواوی گۆی زەویش و بەهۆكاری سروشتی و دەستكردەكان كە رۆژ بەڕۆژ لە زیادبووندان و كاریگەریی خراپیان لەسەر بەرزكردنەوەی پلەی گەرمای زەوی و چاوچنۆكی سەرمایەداران و پێشكەوتنی پیشەسازیی و پێویستیان بە دار و تەختەی زیاتر رەنگە ئەم دیاردەیە لە زیادبووندا بێت و سەرتاپای دارستانەكان بكەونە بەر هەڕەشەی سوتان و لەناوچوون، بۆیە گرنگە سیاسەتێكی جیهانی و نیشتمانی توند هەبێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی سوتانی دارستانەكان بەدەستی ئەنقەست و رێگە لە بڕینەوەیان بگرن و هانی هاووڵاتیانیش بدرێت كە ساڵانە دار و درەختی نوێ‌ بڕوێنن و دەوڵەتانیش بۆ خۆیان لە بەرنامەی ساڵانەیاندا كار بۆ رواندن و فراوانبوونی ناوچە و رووبەری سەوزاییەكان بكەن، بەپێچەوانەوە ئەوا تەواوی مرۆڤایەتی دەكەوێتە بەر هەڕەشەیەكی جدی بەهۆی كەمبوونەوەی ئۆكسجین و زیادبوونی رێژەی گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن و خنكاندن و وشكردنەوەی دارستانەكان كە وەك وشكبوونەوە و پووكانەوەی سیەكانی مرۆڤە.

لە كوردستانیشدا دیاردەی ئاگرتێبەردانی دارستانەكان ساڵانە دووبارە دەبێتەوە، زۆر بەدەستی ئەنقەست و بەدەستی تیرۆریستان و بە بەردەوامیش كاری داگیركارانی كوردستان بووە لە كۆن و نوێدا و هەمیشە سیاسەتی سووتماككردنی خاك و سەوزایی كوردستانیان کردووە و لە ئێستاشدا دەبینین كە رۆژانە لەلایەن هێز و سوپای توركیاوە رەز و باخ و دارستان و گوندەكانی كوردستان تۆپباران دەكەن و بە ئەنقەست ئاگر بەردەدەنە دارستانەكانی كوردستانەوە.

 

 175 جار بینراوە