سەرەکی » کەلتوور » کەلتوری ناتوندوتیژیی و ژیانەوەی میراتە کەلتورییەكان

کەلتوری ناتوندوتیژیی و ژیانەوەی میراتە کەلتورییەكان

ئیدریس جەبار

گومانی تێدا نییە ئەوەی رووبەڕووی كۆمەڵگەی عیراقی بۆوە لە جەنگ و كارەساتی سروشتی و مرۆیی، وەك داگیركاریی بیانی و بڵاوبوونەوەی تاوان و گەندەڵی و ناكۆكییەكان، بەتایبەت لەو ناوچانەی داگیركارییان بەخۆوەبینی لەلایەن گروپە تیرۆریست و توندڕەوەكان، جێ پەنجەیەكی مەترسیداریی بەسەر كۆمەڵگەوە بەجێهێشت، لە رێی دروستكردنی رق و كینە و توندوتیژیی و توندڕەوی كە هێندەی تر ئەندێشە مرۆیی و كۆمەڵایەتییەكانی زیاتر كرد، وێڕای بەهەدەردانی تەواوی مافە مرۆیی و ئاینییەكان، لەسەرو هەمووشیانەوە مافی ژیان و لێبوردەیی نێوان تاكەكان.

چەسپاندنی کەلتوری ناتوندوتیژیی و بڵاوكردنەوەی ئاشتی و لێبوردەیی، كاروانێكی دوور و درێژە و پێویستە لە سەرەتاوە لەو كۆمەڵگانەوە دەستپێبكەن كە زۆریان بەدەست تیرۆرەوە چەشتووە، تا بتوانن لە پاش ئەوە سیمای ئایندە و بەشدارییەكی كاریگەر لە بنیاتنانی پرەنسیپەكان لە كۆمەڵگەیەكی مەدەنی كە تاكەكانی لە سایەی دادپەروەریی و یەكسانی و ئازادی و خۆشگوزەرانیدا بژین بنەخشێنن.

ئەمەی باسمان كرد، دەكرێت ببنە مایەی لە قاڵبدانی ئەو فاكتەرانەی وایان لە هەندێك كرد بكەونە باوەشی بیری تیرۆر لەپێناو دەستخستنی پارە یان دەسەڵات یان تۆڵەكردنەوە، وەك رەتكردنەوەی واقیع و قبوڵكردنی ئەوی دی، لێرەدا ئەركی حكومەتی فیدراڵ و حكومەتە خۆجێییەكان و رێكخراوە مەدەنییەكانە، كاری جدی بكەن بۆ چەسپاندنی کەلتوری ئاشتی و وەلاوەنانی توندوتیژی، بەو پێیەی ئامانجێكی ستراتیژییە و پێویستە بیگەیەنێ‌ و هەنگاوی زیاتر بەرەو بەدیهێنانی سەقامگیریی ئەمنی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و گوێڕایەڵی بۆ ئەحكامەكانی یاسا و رێزگرتنی راستەقینە لە ماف و ئازادییەكانی هاووڵاتی هەڵبنێن، وەك چۆن لە دەقەكانی دەستووردا ئاماژەیان پێكراوە.
ئەوەی پێویستە لەم قۆناغەدا كاری لەسەر بكرێت:

-1بایەخدانێكی گەورە بە خستنەڕووی شوێنەوارە نەرێنییەكانی دەستی تیرۆر و توندڕەویی و بێ‌ ئاكامبوونیان، سوودوەرگرتن لە هەڵەكانی رابردوو لە پڕۆسەی بنیاتنانی ئایندە و هاندان بۆ لێبوردن و رێزگرتن لەوی دی و ریشەكێشكردنی رق و كینە و دوژمنایەتی و رقلێبوونەوە لە دەروونی تاكەكان.

-2پێویستە دامەزراوەی ئاینیی، کەلتوری ئاشتی و لێبوردەیی لە رێی وتاری ئاینیی و وانە ئاینییەكان و بۆنەكان، لێوەی كرۆكی ئیسلام روونبكاتەوە كە پشت بە ناتوندوتیژی دەبەستێ لە بەجێگەیاندنی پەیامەكانی ئاسمان، ئەمەش بۆ پوچەڵكردنەوەی وتار و دروشمی سەركردەكانی تیرۆر و تیرۆریستەكانی گروپە توندڕەوەكان، بەتایبەت كە فاكتەری ئاینییان بۆ هێنانەدی ئامانجە تایبەتەكان دەخستەگەڕ.

-3پێویستە كاری هاوبەش بكرێت لەنێوان دامەزراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی و میدیاكان بۆ بڵاوكردنەوەی کەلتوری ئاشتی و لێبوردەیی، لە رێی میكانیزمەكانی وەك بەستنی كۆڕ و كۆبوونەوەكان و بڵاوكراوە و چالاكییە میدیاییە جیاجیاكاندا.

-4پێویستە دیاردەی توندوتیژی لە هەڵسوكەوتی هەندێك لە دەزگا ئەمنییەكان لە نێو شارەكان و بەتایبەت ناوچە رزگاركراوەكان كەم بكرێتەوە، وەك رێزنەگرتن لەوی دی و دیاردەی تەقەكردن.

-5پێویستە یاسایەك دابڕێژرێت كە ببێتە مایەی قەدەغەكردنی ئەو حزبە سیاسیانەی زمانی توندوتیژی لە بری دیالۆگ بەكاردەهێنن، لە رێی میكانیزمی گوشاری سیاسی بۆ دەستەبەكردنی زۆرترین پۆست و پابەندكردنیان بە وازهێنان لە نووسینگە سەربازییەكانیان، وێڕای پابەندكردنیان بە بەكارهێنانی دیموكراتی لە پڕۆگرامە ناوخۆییەكانیاندا.

-6دەبێت یاسایەك بۆ نەهێشتنی توندوتیژی خێزانی لە نێو كۆمەڵگەی عیراقی دابڕێژرێت كە ببێتە مایەی خولقاندنی كەشێکی ئارامتر لە رووی هزر و كۆمەڵایەتی و وەلانانی جیاوازی نێوان هەردوو رەگەز لەسەر ئاستی کەلتوری یان چینایەتی لەپێناو بڵاوكردنەوەی پرەنسیپی ئاشتی و لێبوردەیی لەنێو دەروونی تاكەكان و پتەوكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لەنێوانیاندا.

لەلایەكی ترەوە، میراتی کەلتوری لەو ناوچانەی ناكۆكی چەكدارییان تێدایە، رووبەڕووی داڕمان دەبێتەوە لەڕێی بەتاڵانبردنی شوێنەوار و سوتاندن و تێكدانی كتێبخانە و مۆزەخانە و شوێنە مێژووییەكان و پەرستگەكان.

هەروەها ناكۆكییە چەكدارییەكان بونەتە مایەی تێكدانی کەلتوری نامادییەكان كە خۆیان لە رێوڕەسمە ئاینیی و كۆمەڵایەتییەكان و هونەریەكان و دابونەریت و كەرنەڤاڵ و هونەرە پیشەییەكاندا دەبیننەوە، یان دووچاری شێواندن بوون بەهۆی ئەو گۆڕانكارییە دیموگرافیانەی لەنێو كۆمەڵگەدا روویاندا، بەهۆی ئاوارەبوون و پەنابردنە بەر وڵاتانی تر، بەو پێیەی میراتی کەلتوری دەبێتە مایەی وابەستەكردنی نێوان نەوەكان و بەردەوامی نەریتە کەلتورییەكان، بە نەریتی ژیانی رۆژانە و گواستنەوەی بۆ نەوەكانی داهاتوو.

گرنگی زیندووكردنەوە و ژیانەوەی میراتی کەلتوری لەوەدایە كە بەشدار دەبێت لە پڕۆسەی ئاوەدانكردنەوەی دوای ناكۆكییەكان و نۆژەنكردنەوەی بیناسازیی و گێڕانەوەی شوێنەوارە دزراوەكان تێدەپەڕێنێت و بەشدار دەبێت لە بنیاتنانەوەی كۆمەڵایەتی لەو كۆمەڵگانەی لە جەنگدا هاتوونەتەدەر، یاریدەدەر دەبێت بۆ تەئكیدكردنەوە لە هەستكردن بە ناسنامە و وابەستەبوون بە نیشتمان و هێنانەدی چەمكی لێبوردەیی و پێكهاتنەوە و بنیاتنانی متمانە لە كۆمەڵگەیەكی دابەشبوودا، ئەمەش پڕۆسەی گەڕانەوەی پەنابەران و ئاوارەكان بۆ زێدی خۆیان خێراتر دەكات، كاردانەوەی دەبێت لەسەر سەقامگیریی كۆمەڵایەتی و سیاسی، بەهەمان شێوە پڕۆژەكانی نۆژەنكردنەوەی تەلارەكان و سیما کەلتورییەكان و رەخساندنی هەلی كار بۆ لاوان لە كۆمەڵگەكانی دوای ناكۆكییەكان فەراهەم دەكات، بەتایبەت لە كەرتی بیناسازیی كە لێوەی رێژەی هەژاریی كەم دەبێتەوە و ئابووری وڵات دەبوژێنێتەوە كە بەهۆی جەنگەكانەوە شەكەت بووە، بەتایبەتیش پڕۆژەكان بوارێكی دوورودرێژی كاتیان پێویستە.

لێرەوە دەكرێت بڵێین، ژیانەوەی کەلتور هاوبەشێكی سەرەكی دەبێت لە چەسپاندنی ئاشتی و بڵاوكردنەوەی لێبوردەیی، لەڕێی کەلتورێكی سیاسی هۆشیاریی و دیموكراسی كە شێوازێكی هەڵسوكەوت بۆ تاك فەراهەم دەكات و كار لەسەر پێكهێنانی پەیوەندییەكی كۆمەڵایەتی ئەرێنی دەكات و پارێزگاریی لە كۆمەڵگە و سەقامگیریی دەكات بەپێی بەرژەوەندییەكان و پێداویستییەكان تاكەكانی.

 116 جار بینراوە