سەرەکی » دۆسێ » بەڵگەنامەكانی باندۆرا سەروەت و سامانی سەدام حسێن ئاشكرا دەكەن

بە دوو شێواز مامەڵەیان پێوەدەكرێت

بەڵگەنامەكانی باندۆرا سەروەت و سامانی سەدام حسێن ئاشكرا دەكەن

حازم ئەمین*

بەڵگەنامەكان سەرۆكەكان دەخەن و ئابڕووی ئەستێرەكان دەبەن و عەرشە ئابورییەكان دەهەژێنن، ئیتر بۆچی نەمانەوێت بە شێوازێك لە شێوازەكان سەروەت و سامانی سەرۆك و سەركردەكانی وڵاتەكانمان ئاشكرا بكەین، لانی كەم ئەوانەی كەوتوون و رۆیشتوون؟.

لە «بەڵگەنامەكانی باندۆرا» دوو شوێنەوار بۆ سەروەرت و سامانی سەدام حسێن دۆزرانەوە، ئەو دوو شوێنەوارە هەرچەندە دوورن لە سەرچاوەی یەكەمی ئەو سەروەت و سامانە، بەڵام دمانخەنە سەر رێڕەوێك كە دەمانگەیەنێتە سەر ئەو سامانە گەورەیە.

لەگەڵ تێپەڕینی 18 ساڵ بەسەر روخانی رژێمەكە، سەروەت و سامانەكانی خراونەتە پێچ و پەنای زۆرەوە كە قورس بووە بتوانرێت جێ‌ پێ‌ و شوێنەوارەكانی بدۆزرێنەوە.

ئەو دوو شوێنەوارەی باسی دەكەین، ناوی دوو بازرگانی گەورەی عیراقین كە كەریم ئەوجی، برای نەزمی ئەوجییە و پێشتر ناوەكەی وابەستەی بۆندی كەشتییە جەنگییە ئیتاڵییەكان بوو كە سەدام بەنیازبوو لە ئیتاڵیایان بكڕێت، لەگەڵ خەمیس خەنجەر كە ناوی لەگەڵ عودەی سەدام حسێندا دەهێنرێت لەڕێی هاوبەشی لە بازرگانی جگەرە بەر لە رووخانی رژێم لە عیراق.

لەو دەمەوە زۆر دەبیستین لەبارەی بازرگانە عیراقی و ئەردەنی و سورییەكان كە سەرقاڵی سپیكردنەوەی پارەی رژێمی پێشووی عیراقن، جارێك لەڕێی زنجیرەیەك هۆتێل و جارێكی تر لەڕێی بونیان وەك رووكەش بۆ چالاكی بازرگانی رەغدی كچی سەدام، بەڵام ئەم هەواڵانە بە بێ‌ دەستەبەركردنی بەڵگەی تەواوەتی ماونەتەوە.

«بەڵگەنامەكانی باندۆرا» شاردراوەكان ئاشكرا دەكەن و ئەوەی لەژێر بەڕەوەیە دەیهێننەوە سەر بەڕە، یان لانی كەم هەلێكن نەك تەنیا بۆ دەستكردن بە گەڕان بەشوێن سەروەت و سامانەكەی سەدام حسێن، بەڵكو بۆ گەڕان بەشوێن سەروەت و سامانی ئەو سەركردە عەرەبانەی لەسەركارلابران و لەسەركارلابردنیشیان نەبووە مایەی ئاشكرابوونی سەروەت و سامانەكانیان، ئەمەش بە سەروەت و سامانێكی تایبەت دانانرێت، بەوپێیەی لەماوەی حوكمڕانییان بۆ وڵاتەكانیان كۆیانكردۆتەتوە.

200 ملیار دۆلار
ئێمە لێرەدا باس لە زیاتر لە 200 ملیار دۆلار دەكەین، ئەمە ئەو ژمارە چاوەڕوانكراوەیە كە لە كۆكردنەوەی سەروەت و سامانەكانی هەریەك لە سەدام حسێن و زەین لعابدین بن عەلی و حوسنی موبارەك و عەلی عەبدوڵڵا ساڵح پێی گەیشتووین! ئەم ژمارەیەش بێ‌ گومان گەر بە باشی بەكاربهێنرێت، دەبێتە مایەی رزگاركردنی زۆرێك لەو وڵاتانە لە چنگی ئەو هەژارییە كوشندەیەی تێیدا دەژین كە دەكرا لەپاش روخانی ئەو رژێمانە دەستمان پێیانبگات.

زانیارییە دزەپێكراوەكان كە «بەڵگەنامەكانی باندۆرا» دوایین ئەو زانیارییانەن، یەكێكن لە خراپەكارییەكانی ئەو رژێمە بۆگەنە نادادپەروەرانە كە گەندەڵی رژێمەكەی لە پشتە، هەندێك لەوانە كەوتن و لە پاش خۆیان جەنگی ئەهلییان جێهێشت كە پێشتر كارییان بۆ كردبوو لەڕێی بڵاوكردنەوەی ناهۆشیاریی و هەژاریی، هەندێكی ترییان چاوەڕوانن و درێژە بە خۆشاردنەوە دەدەن بەو سەروەت و سامانەی لە خەزێنە و بانكە خۆرئاواییەكان توندییان كردووە.

لەكوێ‌ شاردراونەتەوە؟
پرسیارێكی وەها یەكەم لە قەبارەی ئەو سەروەت و سامانەوە سەرچاوەی گرتووە كە شاردراوەتەوە بەبێ‌ سیستمێكی شاردنەوەی توندوتۆڵ.

زەین لعابدین بن عەلی كەوت و تونسی بەرەو سعودیە بەجێهێشت، لەوێش ماڵئاوایی لە ژیان كرد.

ئەو فڕۆكەیەی پێی رۆیشت بۆ ریاز، جێگەی سەروەت و سامانەكەی تێدا نابێتەوە، دەبێت بۆ كوێی بردبێت؟ هەمان پرسیار راستە بۆ عەلی عەدبدوڵڵا ساڵح سەرۆكی ئەو وڵاتەی كە هەژارەی لەبەریەكی هەڵوەشاندووە و دانیشتوانەكەی كوژراوی دەستی جەنگی ئەهلین.

دەڵێین «بەڵگەنامەكانی باندۆرا»، ئاسۆیەكیان بۆ گەڕان بەشوێن سەرەداوی ئەو سەروەت و سامانەدا دیاریی كردووە، چونكە داهاتی باجەكان كە بەڵگەنامەكان ئاشكرایان كردووە، باشترین شوێنن بۆ بردنەدەرەوەی ئەو سامانە.

ئەوەی «ئۆف شور» دابینی دەكات لە شاردنەوەی نهێنییەكان و پاراستنیان، وادەكات ببێتە شوێنی یەكەمی چاوەڕوانكراو بۆ شاردنەوەی ئەو سەروەت و سامانە.

دوبەی.. شوێنی چنینەوەی باجەكان
بۆنمونە كوڕەكانی عەلی عەبدوڵڵا ساڵح كە سەروەت و سامانی باوكییان بۆ ماوەتەوە، پێشبینییەكان ئاماژە بە نزیكەی 60 ملیار دۆلار دەكەن، ئەوان ئێستا لە دوبەی نیشتەجێن، ئەو شارەی لەم چەند ساڵەی دواییدا بۆتە شوێنی چنینەوەی باجەكان و قیبلەی ئەو بازرگانانەی دەیانەوێت تێیدا كۆمپانیاكانیان تۆماربكەن، لەنێوان 14 كۆمپانیاش كە «بەڵگەنامەكانی باندۆرا» ئاشكرای كردوون، یەك كۆمپانیای پارێزەریان تێدایە كە سەنتەرەكەی لە دوبەیە.

ئێمە باس لە بەرهەمی دەیان ساڵی گەندەڵی و خۆسەپێنی دەكەین كە پێنج گەل باجەكەی داوە، لەئێستادا بەدەست ئاستێكی بێ‌ پێشینەی هەژاریی و برسێتییەوە دەناڵێنن، جەنگی ئەهلیش لەولاوە بوەستێت.
سیستمی دارایی جیهانی

سیستمی دارایی جیهانی و سیستمی «ئۆف شور»، لەسەر ئەوە بەندن كە سامانەكان لە خاوەن مافەكان دەشارنەوە. ئەمەش مایەی پرسیارێكی ئاكارییە لەسەر خاوەن سیستمەكە.

گروپی «ئۆف شور» بەدوور نییە لەو شەڕەنگێزییە كە هاوشێوەكانی بونەتە حەشارگەیەكی ئارام بۆ شاردنەوەی سەروەت و سامانی ئەو خۆسەپێنانەی سەروەت سامانی وڵاتەكانیان دزیوە و بردویانەتە بازاڕەكانی خۆرئاوا و لەوێ‌ حەشاریانداوە.

گەر وردببینەوە، راستی سەرسوڕهێنەرمان بۆ دەردەكەوێت كە پەیوەندی بە سەرۆك خۆسەپێنەكانەوە نییە، وەك راستی خۆدزینەوە لە باجەكان كە «ئۆف شور» یەكێكە لە ئامرازەكانی و ساڵانە كۆمەڵگەكانی خۆرئاوا لە نزیكەی 600 ملیار دۆلار بێبەش دەكات و خاوەن سەرمایەكان سودی لێدەبینن.

سیستمی دارایی جیهانی كە پێداچوونەوەی بۆنەكراوە، بواری بە «ئوف شور» داوە، وێڕای ئابڕوچوونە یەك لەدوایەكەكانی، لە دەركەوتنی «بەڵگەنامەكانی پەنەما»ی ساڵی 2008وە بگرە، تا دەگاتە ئەمڕۆ، هاوشان لەگەڵ پەرەسەندنی سیستمی كۆمەڵگەكاندا رێی نەكردووە.

بانكەكانی سویسرا پارێزگارییەكی ئاسنین بۆ سەروەت و سامانی زۆربەی گەندەڵكاران لە جیهاندا دەڕەخسێنن، وێڕای ئەوانەی خۆیان لە باجەكان دەدزنەوە، تا دەگاتە ئەوانەی پارە سپی دەكەنەوە، لەگەڵ ئەمەشدا راپۆرتە بنكۆڵكارییەكان، ئاستی تێوەگلانی بانكە جیهانییەكان لە شۆردنەوەی پارەی بازرگانی ماددە هۆشبەرەكان ئاشكرا دەكەن.

بانكی HSBCی بەناوبانگی بەریتانی، ئامادەبووە بەرتیل بدات، تا بەردەوام بێت لەو كارەدا رانەگیرێت، بەو پێیەی بەرتیلەكە كەمترە لە داهاتەكانی! ئەمەش لە «بەڵگەنامەكانی بارادایز»دا سەلمێنراوە.

ئەمانە دەمانخەنە بەردەم چاوچنۆكی ئەو بانكانەی بایەخ نادەن بە خواست و ویستی ئەو كۆمەڵگانەی كاریی تێدا دەكەن.

لەو سۆنگەیەوە زانیارییە دزەپێكراوەكان سەرچاوە دەگرن كە دواینییان «بەڵگەنامەكانی باندۆرا»یە، وەك یەكێك شێوەكانی رێگری لە خراپەكارییەكانی ئەو سیستمە نادادپەروەرەی رژێمە گەندەڵكارەكانی لە پشتییەوە خۆیان دەشارنەوە.

گەڕانەوەی رەفعەت ئەسەدیش بۆ سوریا، بەڵگەیەكی گەرمی ئەو بابەتەیە، لەسەر دەستی ئەو پیاوە گەورەترین كوشتارەگە لە مێژووی سوریادا روویدا، ئەمەش راستییەكە پێویستی بەوە نییە كەس بیسەلمێنێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەی رەفعەت ئەسەد لە ساڵانی هەشتای سەدەی رابردوو سەروەت سامانێكی گەورەی لەگەڵ خۆیدا برد و چووە ماربیا و لەوشێوە بۆ فەرەنسا، لە وڵاتەكەدا پێشوارزیی لێكرا، سیستمی نەریتی ئەوروپایی ئەوەی نەگرتەئەستۆ لێپرسینەوە لەو پیاوە بكات، دوای 40 ساڵیش لە نیشتەجێبونێكی خۆشگوزەران لە خۆرئاوا، بەسەربەزی و سەركەشییەوە گەڕایەوە سوریا.

*نووسەر و رۆژنامەنوسی لوبنانی

 91 جار بینراوە