سەرەکی » کەلتوور » تێڕوانینێكی سۆسیۆلۆژیانە بۆ دیاردەی كۆچی بەلێشاو

تێڕوانینێكی سۆسیۆلۆژیانە بۆ دیاردەی كۆچی بەلێشاو

بورهان حاجی سلێمان

لەماوەی چەند رۆژی رابردوودا چەندین گرتە ڤیدیۆیی و وێنەی ناخهەژێنی كۆچی بەلێشاوی خەڵكی كوردستان و نەهامەتییەكانیان لەسەر سنووری نێوان روسیای سپی و پۆڵەندا ناخی هەژاندین، ئەو دیمەنە تراژیدیانە كاردانەوەی زۆری لێكەوتۆتەوە و قسە و باسی زۆری لەبارەوە كراوە، بەڵام ئەوەی تێبینی دەكرێت سەرجەم ئەو كاردانەوانە دەربڕینێكی سۆز و بەزەیی ئامێزن و لەیەك روانگەوە تەماشا دەكرێت، ژمارەیەك هۆكاری ماددیش باسی لێوە كراوە وەكو خراپی سیستمی سیاسی و نالەباریی باری ئابووری خراپ و نەبوونی خزمەتگوزاری شایستە و متمانە نەكردن بە سەقامگیری ئەمنی و ترس لەپاشەڕۆژ و نەبوونی متمانە، بەبێ ئەوەی خۆ لە هۆكارە سۆسیۆلۆژییەكان و خوێندنەوە بۆ مرۆڤی كورد چ وەكو تاك و چ وەكو كۆمەڵگە بدرێت.

پرسیارێكی لۆژیكی
دیارە هەر دیاردەیەك یان قەیرانێك لە هەر وڵاتێكدا رووبدات، بە پلە یەك حكومەت و دەسەڵاتەكەی لێی بەرپرسیارن، چونكە ئەوانن كە دەبێت ژینگەیەكی سیاسی و ئابووری و ئەمنی ئارام بۆ تاكەكانی كۆمەڵگە فەراهەم بكەن، (دەست و پیلانی دەرەكیش ئەگەرێكی كراوەیە)، بۆیە ئەم دیاردەی كۆچەش بە پلە یەك حكومەت و دەسەڵات بەو هەموو كەموكوڕی و بێ پلانیەوە لێی بەرپرسیارن، بەڵام لێرەدا پرسیارێكی لۆژیكی خۆی دەسەپێنێ: ئایا تا چەندە دۆخی وڵاتانی دەوروبەر لە رووی سیاسی و ئابووری و ئەمنییەوە لە كوردستان باشترە؟ بۆچی لەناو هەموو ئەو گەلانەدا كورد پێشەنگی ئەم دیاردە ترسناكەیە؟

هەرچەندە دیاردەی كۆچ لە رۆژهەڵاتەوە بۆ رۆژئاوا كە خولیایەكی تاكی رۆژهەڵاتییە، جا چ بۆ دەربازبوون لە رژێمە سەركوتكەرەكان بووبێت یاخود گەڕان بەدوای خاكێكی ئارامتر و كەشوهەوایەكی گونجاوتر و ئابوورییەكی سەقامگیرتر بێت، دیاردەكەش نە تازەیە و نە تایبەتە بە گەلی كوردەوە، بەڵكو لەماوەی پەنجا ساڵی رابردوودا بۆتە پرسێكی جیهانی و خەمی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، رۆژ بەرۆژ بە یاسا كۆت و بەند بۆ رووبەڕووبوونەوەی دیاردەكە توندتر دەكرێت، بەڵام دیاردەكە لەناو كورددا بەدەر لە زۆربەی گەلانی تر ئاراستەیەكی ترسناكی گرتۆبەر و هەڕەشە لە خاڵیكردنەوەی كوردستان لە وزەی گەنج دەكات.

کورد سەر بە کامیانە؟
بەدەر لەو هۆكارانەی سەرەوە كە كاریگەریی ژینگە سیاسی و ئابوری و ئەمنیییەكەیان پێوە دیارە، بۆ لێكۆڵینەوە لەم دیاردەیە پێویستە لە سایكۆلۆژیەتی تاكی كورد و خەسڵەتە سۆسیۆلۆژییەكانی كۆمەڵگەی كوردی بگەین؛ بەڕای من لە رووی بوون و بڵابوونەوەی گەلانەوە لەسەر رووی زەوی گەلان پۆلێن دەكرێن بۆ سێ گروپ:

1- گەلانێك پەیوەستن بە خاك و نیشتمانەوە، بە درێژایی مێژوو زۆرینەیان لەسەر خاك و ئاوی خۆیان دەمێننەوەو رووبەڕووی كەشو هەوای سەخت و ژینگەی دژوارو هەڕەشە دەرەكییەكان دەبنەوە.

2- گەلانێك پەلهاوێژ و ئیستیتانیی داگیركارن، بگەنە هەر خاكێكی نوێ كلتووری خۆیان دەپارێزن، بەڵكو بەسەر گەلانی ناوچەكەدا دەیسەپێنن و هەژموون و دەسەڵاتی خۆیان زاڵ دەكەن، وەكو ئینگلیز و ئیسپانییەكان و عەرەب و توركەكان كە ئێستا پانتاییەكی گەورە لە گۆی زەوی بۆتە نیشتمانیان لە كاتێكدا خاكی رەسەنی خۆیان نین.

3- گەلانێك هەمیشە لە داكشاندان لەبەردەم فشار و هیرشە دەرەكییەكاندا و رۆژ بەڕۆژ سنوورەكانیان بچوكتر دەبێتەوە و تەنانەت هەندێكیان تووشی لەناوچوون بوون و لە بۆتەی گەلانی تردا تووانەتەوە.

ئەگەر بمانەوێت جێگەی كورد لەناو یەكێك لەم سێ گرووپەدا بدۆزینەوە، ئەوە بەداخەوە لە گروپی سێیەمەوە نزیكە، ئەگەر زۆر نەچیینە قوڵایی مێژوەوە و تەنها گوزەرێك بە لاپەڕەكانی ئەم پێنج ساڵەی رابردووی میژووی هەرێمی كوردستان بكەین، بۆمان روون دەبێتەوە كە خاكی رەسەنی كوردستان چەند بچووك بۆتەوەو چەندە دەستبەرداری خاك بووین، بەپێی سەرچاوە مێژووییەكان (موسڵ)یش لە ناو نەخشەی كوردستان بووە، لە باشوریشەوە تا خوار بەدەر و جەسان و نزیك لە كەنداوی عەرەبی – فارسی خاكی كورد بووە، ئەو (حەویجە)یەی ئێستا عەرەبەكان سێ كورسی پەرلەمانی تێدا بەدەست دێنن، تا كەمتر لە سەد ساڵ پێش ئێستا موڵكی كورد بووە، بەڵام لە ئێستادا لەو رووبەرە گەوەرەیەدا كەمتر لە 84.000 كیلۆمەتری چوارگۆشەی لێ ماوەتەوە.

هەرچەندە بە درێژایی مێژوو هەڕەشەی دەرەكی داگیركاری لەسەر كوردستان بەردەوام هەبووە جا لە ژێر ناوی بڵاوكردنەوەی ئایین بووبێت یاخود هۆكاری دیكە، ئەوەش رۆڵی هەبووە لەبەرتەسككردنەوەی سنووری سروشتیی كوردستان، بەڵام حەقیقەتێكی تاڵ هەیە كە دەبێت بە شەرمكردن و بە بێ ترس و راشكاوانە دانی پێدابنێین؛ ئەویش مانەوەی عەقڵیەتی رەوەند و كۆچەریی كوردە لە هزری تاك و كۆمەڵگە، ئێمە كۆنترین دەق كە ناوی كوردی بە روونی تێدا هاتووە و شانازیی پێوە دەكەین هەڕەشەنامەكەی پاشای فارسەكان (ئەردەوانی پێنجەم) بووە بۆ پاشا (ئەردەشێری بابكان) دامەزرێنەری دەوڵەتی ساسانی كەتیایدا هاتووە: « تۆ لە كەوڵی خۆت دەرچوویتە و مەرگی خۆت هێناوە، ئەی كوردی پەروەردەكراوی ناو خێوەتی كوردەكان….هتد»، ئەم عەقڵیەتە تا ئێستا درێژەی هەیە، وەكو چۆن پێشتر كۆچەرییەكان بەدوای لەوەڕگای باش و سەرچاوەی ئاو و ژینگەی ئارامدا گەڕاون، ئێستاش بە بەرگێكی نوێ و كەرەستەی نوێوە، ئەوكات كورد ئەوەندەی گرنگی بە ئەسپ وەكو ئامرازی گواستنەوە داوە نیو ئەوەندە گرنگیی بەخانوو نەداوە، ئەم حاڵەتە تا چەند ساڵی رابردوو لە بەرگێكی نوێدا بەردەوامی هەبووە، لە كەركوك كە چەقی ململانێیی نەتەوەیی بووە و هەمیشە لەبەردەم هەلۆی بەتورككردن و بەعەرەبكردن دا بووە، نەتەوەكانی دیكە ئامادەبوون كراسی بەریان بفرۆشن بۆ ئەوەی ببنە خاوەن زەوی و خانووەیەكی سەنەددار، لەبەرانبەردا كورد دەچوو خانووە تاپۆكەی دەفرۆشت و بە پارەكەی ئۆتۆمبێلێكی نوێی دەكڕی و ئەوەی دەمایەوە دەیدا بە خانوویەكی تەجاوز! ئەمەش رێك بەرجەستەی ئەو عەقڵیەتەیە كە ئەسپێكی لە كۆشكێك لا گرنگتر بووە.

نمونەیەكی نزیكی تر بهێنمەوە
ئەو عەقلێیەتە كۆچەرییە وا دەكات مرۆڤ پەیوەست نەبێت بە خاكەوە، لەبەردەم هەر هەڕەشەیەكدا بەجێیبهێلێت و بچێت لە ژینگەیەكی ئارامتر و لەبارتر نیشتەجێ بێت، كە زۆر جار بە تراژیدیای توانەوەی كلتوری زمان كۆتایی پێهاتووە، نمونەیەكی نزیكی تر بهێنمەوە، لە دوای روخانی بەعس و گەڕانەوەی كورد بۆ كەركوك و باڵادەستی لەو شارە بۆ ماوەی زیاتر لە 14 ساڵ، سەرەڕای فشارەكان لەسەر نەتەوەكانی و لەناویاندا هاوردەكان، كاتێك لە دەرگاوە دەرماندەكردن ئەوان لە پەنجەرەوە دەهاتنەوە كەركوك، لەبەردەم هیچ فشار و مەترسییەك ئامادەنەبوون شارەكە بەجێبهێڵن، لەبەرانبەردا، دوای ریفراندۆم و رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر و گۆڕینی باڵانسی هێز لە ناوچەدابڕاوەكان، خەڵكێكی زۆر بەبێ بوونی هیچ فشار و مەترسییەكی راستەقینە شارەكەیان بەجێهێشت! كە ئەگەر هەوڵەكان بۆ مانەوە لەو ناوچانە نەبوونایە، ئەوە ئێستا رووبەڕووی كارەساتێكی دیموگرافی گەورە دەبووینەوە.

ئێستاش هەمان ئەو عەقڵیەتە كۆچەرییە و هاوتەریب لەگەڵ كلتووری چاولێكەری، لە بری مانەوە و هەوڵدان بۆ گۆڕانكاری و رووبەڕووبوونەوەو بەرگەگرتنی دۆخەكە، بەلێشاو كوردستان بەجێدەهێڵن، حكومەتیش دەستەوەستان لەبەرانبەر بنبەڕكردنی هۆكارەكان رێگرتن لە دیاردەكە وەستاوە و هیچ پلانێكی بۆ ئەم دیاردە ترسناكە نییە، كە مەترسییەكی گەورەیەو ئاسایشی نیشتمانی لەبنەڕەت لەرزۆكدا ئەوەندەی دیكە لاواز دەكات.

ئەگەر بڕیارە حكومەت بیەوێت ئەم دیاردەیە كۆتایی پێبهێنێت، ئەوە دەبێت هۆكارەكانی بنبڕ بكات و متمانە لای هاووڵاتی بەتایبەتی گەنجان دروست بكات، ئەركی زانكۆ و دەزگا زانستی و ئەكادیمییەكانیشە دیاردەكە بخەنە ناو بەرنامەی توێژینەوە و لێكۆڵینەوەكانەوە و لە هۆكارە كلتوری و سۆسیۆلۆژی و سایكۆلۆژییەكانی بكۆڵنەوە، كە بەداخەوە تا ئێستا ئەو رۆڵە دیارەیان نەبووە لە پرۆسەی بەشارستانی كردنی هزری تاك و كۆمەڵگەی كوردی، كەچی بەداخەوە تەنها ئەوەیان كردووە كە بڕوانامەی دەرچوون بدەنە گەنجان و ئەوانیش بیدڕێنن و كۆچ بكەن.

 141 جار بینراوە