سەرەکی » وتار » رانانێك بۆ كتێبی (كوردستان ‌و بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی كورد)ی مام جه‌لال

شاكاری ئه‌شكه‌وت

رانانێك بۆ كتێبی (كوردستان ‌و بزاڤی نه‌ته‌وه‌یی كورد)ی مام جه‌لال

سه‌هه‌ند عه‌لی

مرۆڤ كاتێك ئولفه‌ت به‌كتێبه‌وه‌ ده‌گرێت، ئه‌و ده‌مه‌ی‌ خولیای‌ خۆی‌ بارگاویی ده‌كات به‌ فۆڕمێك له‌نووسین، ساته‌وه‌ختێك كه‌ خۆی‌ له‌سه‌ر شێوازێك له‌زمان‌ و به‌رهه‌م ساغده‌كاته‌وه‌، هه‌ر ئه‌وه‌ی‌ لێده‌رده‌چێت كه‌ نووسه‌ر (خالید مه‌جید فه‌ره‌ج) ده‌یكات، چونكه‌ ئه‌و واپێده‌چێت نیازی‌ به‌ رۆچوون‌ و رامانی‌ زیاتر بێت له‌ناو فه‌رهه‌نگی نووسینی (مام جه‌لال)دا، كاتێك له‌ماوه‌ی رابردوودا، وه‌ك ئه‌زموونی‌ دووه‌می‌، له‌ به‌رگێكی‌ ناوازه ‌‌و به‌ زمانێكی‌ شیرین‌ و به‌ فۆڕمێكی‌ كوردی نووسانه‌ی‌ (مام جه‌لال)یانه‌، كتێبی (كردستان و الحركة‌ القومیة‌ الكردیة‌) به‌كوردییه‌كی‌ په‌تی‌ ‌و شیرین بڵاوكرده‌وه‌، كتێبه‌كه‌ له‌سه‌ر ئه‌ركی‌ خاتوو (شاناز ئیبراهیم ئه‌حمه‌د) چاپكراوه ‌و له‌چه‌ند مه‌راسیمێكی‌ جیاوازیشدا به‌سه‌ر دۆست ‌و ئه‌ویندارانی‌ مام جه‌لال دا دابه‌شكراوه‌.

بۆچی شاكاری ئه‌شكه‌وت
مرۆڤی‌ ناوازه‌، هه‌میشه‌ كات‌ و شوێنی‌ ناوازه‌ بۆ به‌خششه‌كانی‌ ده‌دۆزێته‌وه‌، له‌راستیدا هه‌موو شتێك له‌ گه‌ردوندا ره‌هه‌ندێكی‌ رۆحیی یان ئایینیی یان كه‌سیی هه‌یه‌، له‌ناو ئه‌وانه‌شدا ژماره‌كان هه‌ڵگری ئه‌و ماناو ده‌لاله‌ته‌ قووڵانه‌ن، ئه‌وه‌تا (دانتی‌) شاعیر ژماره‌ (نۆ) وه‌ك هێمای‌ خۆشه‌ویستی‌ ‌و ئه‌وین به‌كاردێنێ‌ و له‌كۆی‌ ئایین ‌و میسۆلۆژیای‌ دێرینیش ئه‌و ژماره‌یه‌ وه‌ك سیمبولی‌ پیرۆزیی تۆماركراوه‌، له‌ هه‌گبه‌ی‌ خه‌ونزانه‌كانیش وه‌ك پێشبینی‌ له‌دایكبوون له‌قه‌ڵه‌مده‌درێت، ره‌نگه‌ دیاریكردنی‌ رۆژی‌ (9/9/1969) بۆ نووسینی‌ پێشه‌كییه‌كه‌ له‌ ئه‌شكه‌وتێكی‌ كوردستانه‌وه‌ له‌لایه‌ن مام جه‌لال ـه‌وه‌ بێ مه‌ڵامه‌ت نه‌بێت، چونكه‌ ئاگایی قووڵی مام له‌ بیر و مێژوو ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ ریزكردنی هه‌موو ژماره‌ (نۆ)كان، به‌ڵگه‌ی‌ پێشبینیكردنی‌ بووه‌ بۆ له‌دایكبوونی‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی‌ نه‌ته‌وه‌یی كوردی‌، كه‌ هه‌م له‌ناو كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵكدا خۆشه‌ویست‌ و هه‌میش پیرۆز وێنا بكرێت.
مام جه‌لال له‌دوا دێڕه‌كانی‌ پێشه‌كیی‌ كتێبه‌كه‌یدا، وه‌ك فۆڕمێك له ‌هونه‌ری تۆماركردنی‌ ساته‌وه‌خته‌كان ئاماژه‌ به‌ (ئه‌شكه‌وت) ده‌دات، كه‌ وه‌ك كانگای‌ كنه‌كردن‌ و گه‌ڕان‌ و به‌دواداچوون ‌و وردبوونه‌وه‌ له‌ مێژووی‌ نووسراوی‌ نه‌ته‌وه‌ ئه‌و كونوكه‌ له‌به‌ره‌ی‌ سروشتی‌ به‌كارهێناوه‌، له‌كاتێكدا به‌درێژایی مێژوو ئه‌شكه‌وت شوێنی‌ خۆپه‌نهانكردن ‌و حه‌شاردان بووه ‌و مرۆڤ بۆ پارێزگاری به‌كاریهێناوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ مام جه‌لاله‌ دێ‌ و جارێكی‌ تر جوگرافیای‌ ئه‌شكه‌وت ده‌كاته‌وه‌ به‌ شوێنی‌ بیركردنه‌وه‌ و تێڕامان ‌و لێكۆڵینه‌وه‌، به‌جۆرێك كه‌ به‌زمانی نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست له‌زه‌ینی‌ خۆیدا چوارچێوه‌یه‌ك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی‌ زانستی‌ داده‌ڕێژێ ‌و هه‌ر له‌وێشدا ئه‌و مێژووه‌ ده‌نووسێته‌وه‌، به‌وپه‌ڕی‌ بێ فیزیی ‌و ساده‌ییشه‌وه‌ ده‌رهه‌ق به‌ توێژینه‌وه‌كه‌ی‌ خۆی‌ ده‌نووسێت: «بێگومان ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ كه‌موكوڕی ده‌بێت ‌و دووچاری هه‌ڵه‌‌ و مه‌زه‌نده‌كردنێك ببێته‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ وورد نه‌بێت، به‌ڵام ئه‌و ترس ‌و سه‌ختیانه‌ هیچ له‌ عه‌زم ‌و ئیراده‌یان كه‌م نه‌كردمه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ به‌م شێوه‌یه‌ی‌ ئێستا بخه‌مه‌ به‌رده‌می خوێنه‌ری عه‌ره‌ب به‌هیوای‌ ئه‌وه‌ی‌ لانی كه‌م یارمه‌تی‌ ده‌رخستنی‌ ئه‌م دۆزه‌ ترسناكه‌ بدات‌ و ده‌رگا له‌سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ ده‌رباره‌ی‌ بكاته‌وه‌«، له‌كاتێكدا نه‌ك خه‌وشی ‌و كه‌موكوڕیی نه‌بوو، به‌ڵكو بووه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ به‌نرخی نێو مێژووی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ سیاسیی كوردی ‌و كاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌ڵكشانی‌ ئاگایی ده‌سته‌بژێری سیاسیی عه‌ره‌بیش جێهێشت.

هیمه‌ت له‌پێناوی هه‌ڵكشانی‌ ئاگاییدا
له‌مێژووی‌ سیاسیی ئێمه‌دا، هیچ كه‌س بارته‌قای‌ مام جه‌لال ئه‌ندازیاری دروستكردنی‌ رایه‌ڵ نه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ دنیای‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ خۆی، كه‌س به‌ ئه‌ندازه‌ی‌ ئه‌و نه‌یتوانیووه‌ باز به‌سه‌ر سنووره‌كاندا بدات‌ و شوێنی دیكه‌ له‌ناو جوگرافیای‌ تردا بۆ خه‌بات بدۆزێته‌وه‌، ئه‌و خواسته‌ی‌ مام جه‌لال كه‌ پاشان ده‌بێته‌ كۆڵه‌كه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ خه‌باتی‌ خۆی‌ ‌و یه‌كێتیش، هه‌م بۆ ئه‌وهی‌ ده‌ستكاریی وێنه‌كانی‌ ناو یاده‌وه‌ری عه‌ره‌ب بكات ده‌رهه‌ق به‌ كورد ‌و هه‌میش له‌پێناوی دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندیی هاوخه‌باتی بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی‌ دیكه‌، له‌و كتێبه‌دا‌ و له‌ سۆنگه‌ی‌ ئه‌زموونی‌ قووڵی‌ خۆیه‌وه‌ هونه‌ره‌كانی‌ دروستكردنی‌ په‌یوه‌ندیمان نیشان ده‌دا‌و پێمان ده‌ڵێت ئه‌و زاته‌ سنووربڕه‌ی‌ مێژووی‌ ئێمه‌، چۆن خاكی‌ میسر و لوبنان ‌و شوێنه‌كانی‌ تری ته‌یكردووه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌رێگه‌ی‌ گه‌یاندنی‌ خواسته‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی‌ كورده‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی‌ شعری‌ (فایه‌ق بێكه‌س)ه‌وه‌، كورد بگاته‌ مه‌قسه‌دی خۆی‌. یان هه‌ر نه‌بێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر وێنه‌ی‌ ناو یاده‌وه‌ریی ئه‌وان جێ بهێڵێت. راستیه‌كه‌ی خۆشی هه‌ر ئه‌وه‌ ده‌نووسێت: «سه‌ره‌ڕای‌ زه‌قكردنه‌وه‌ی‌ چه‌مكه‌ جوداخوازییه‌كان‌ و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ژه‌هری دوژمنایه‌تیكردنی‌ عه‌ره‌ب له‌لایه‌ن زوڕناژه‌نه‌كانی‌ بانگه‌شه‌ی‌ راستڕه‌وه‌كانه‌وه ‌‌و سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌و هه‌وڵه‌ زۆرانه‌ی‌ بۆ تێكدانی‌ كه‌شی برایه‌تی‌ كورد‌ و عه‌ره‌ب رژاندنی‌ ژه‌هری رق ‌و كینه‌ی دژ به‌ عه‌ره‌ب له‌ ریزه‌كانی‌ كورده‌ ساده‌كاندا، به‌ڵام هه‌ستی‌ برایه‌تی‌ ‌و خه‌باتی‌ هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ عه‌ره‌ب هه‌ر به‌هێزبووه‌ له‌نێوان ریزه‌كانی‌ جه‌ماوه‌ریی میللی هۆشیاردا». له‌سۆنگه‌ی‌ دنیابینی‌ مام جه‌لال بۆ په‌یوه‌ندیی‌ كورد ‌و عه‌ره‌ب وه‌ك هاوبه‌ش له‌ چاره‌نووس ‌و قه‌ده‌ری جوگرافیا، دێت‌ و په‌نجه‌ ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌و ئاسته‌نگ ‌و خه‌وشیانه‌ی‌، كه‌ جاروبار گوتارێكی‌ بارگاوی لێره ‌و له‌وێ ده‌رهه‌ق به‌ یه‌كتر ده‌نووسنه‌وه‌.
وه‌ستانه‌وه‌ به ‌رووی‌ گۆشه‌گیریدا
دیدگای‌ هه‌میشه‌یی مام جه‌لال بۆ سیاسه‌ت كرانه‌وه ‌‌و كارلێكی‌ ئه‌رێنی‌ كورد ‌و بزووتنه‌وه‌ سیاسییه‌كه‌ی‌ بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانی‌ دیكه‌دا، ئه‌و تێفكرین‌ و وه‌ستانه‌وه‌یه‌ له‌به‌رامبه‌ر گۆشه‌گیری له‌ مه‌ترسییه‌كانی‌ خۆقه‌تیسكردنی‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ نیشتمانی‌ كوردییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، كه‌ له‌ زۆر قۆناغی مێژوودا بۆته‌ سه‌رچاوه‌ی‌ نه‌هامه‌تی ‌و كوێره‌وه‌ریی بۆ كورد، به‌ڵام پێشمه‌رجی‌ كرانه‌وه‌ش گرێ ده‌داته‌وه‌ به‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ سه‌نگین ‌و هاوسه‌نگی‌ نێوان دوو دراوسێی باش نه‌ك به‌ لۆژیكی‌ سه‌ردار و ژێرده‌سته‌، وه‌ك خۆی ده‌نووسێت: «گه‌له‌كه‌مان باش له‌ زیانه‌كانی‌ گۆشه‌گیریی تێگه‌یشتووه ‌‌و ئاگاداری سووده‌كانی‌ هاوكاری ‌و هاوخه‌باتییه‌ له‌گه‌ڵ دراوسێكانیدا». ئه‌م هاوخه‌باتییه‌ی‌ مام جه‌لال باسی ده‌كات گرێی ده‌داته‌وه‌ به‌ پرسێكی‌ گه‌وره‌تر، كه‌ كوڵانی‌ هه‌میشه‌یی خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاسته‌ له‌ناو كێشه‌و به‌ریه‌ككه‌وتن‌ و چاوچنۆكی‌ وڵاتانی‌ سه‌رمایه‌دار، به‌هه‌ستكردن به‌و راستییه‌‌و ئاگابوون له‌ گرنگی ململانێیه‌كه‌و ناسینی‌ ره‌هه‌نده‌كانی‌ ئه‌و ململانێیه ‌و هێزه‌كانی‌‌ و مه‌ترسییه‌كانی‌ له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ ده‌توانین بگه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجامگیرییه‌ی‌ كه‌ ره‌وشه‌كه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئێمه‌دا زۆر مه‌ترسیداره‌، چاره‌نووسی گه‌لانی‌ خۆرهه‌ڵات بۆ ماوه‌یه‌كی‌ گرنگ له‌ مێژووی‌ مرۆڤایه‌تیدا وه‌ستاوه‌ و بزووتنه‌وه‌ رزگاریخواز و شۆڕشگیڕییه‌كانی‌ خۆرهه‌ڵات ده‌كه‌ونه‌ به‌ر كاریگه‌ریی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌ ئێستا له‌نێوان هێزی‌ رووناكی‌ ‌و تاریكیدا هه‌یه‌. له‌پای‌ ئه‌و مه‌ترسییانه‌ ئامۆژگاری بزووتنه‌وه‌ی‌ رزگاریخوازی‌ كورد ده‌كات كه‌ له ‌گۆشه‌گیریی ‌و ئاسته‌ لۆكاڵییه‌كه‌ خۆی ده‌رباز بكات‌ و به‌ رایه‌ڵێكی‌ به‌هێزتر به‌جیهانی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ خۆی، خۆی‌ ببه‌ستێته‌وه‌، به‌م چه‌شنه‌ش كۆده‌كانی‌ هاوخه‌باتی‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی دیكه‌دا به‌ ئاسانی‌ ده‌دۆزێته‌وه‌.

وه‌ك مورافه‌عه‌ی‌ ساغكردنه‌وه‌ی‌ مێژوو
بایه‌خی‌ ئه‌و شاكاره‌ی‌ مام جه‌لال ته‌نها په‌یوه‌ست نیه‌ به‌ نووسینی‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك ده‌رباره‌ی‌ پرسی كورد، هه‌روه‌ك كاریگه‌رییه‌كه‌شی ته‌نها له‌و ئاسته‌دا كورت ناكرێته‌وه‌ كه‌ بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاگایی‌ و هۆشیاریی نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌ب نووسیوویه‌تی‌، به‌ڵكو ره‌هه‌ندێكی‌ تری جێ بایه‌خی‌ ئه‌و توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وەیە‌ له‌وه‌دایه‌، كه‌ زۆر سه‌رچاوه‌ی‌ مێژوویی بۆ خوێنه‌رانی‌ كورد جارێكی‌ تر هێناوه‌ته‌وه‌ به‌ر دیه‌، كه‌ چۆن ‌و به‌ چ شێوازێك گه‌ڕیده ‌‌و مێژوونووسه‌كان، به‌ڵگه‌نامه‌ و دۆكۆمێنته‌ مێژووییه‌كان باسی كورد ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش له‌ناو یاده‌وه‌ریی عه‌ره‌ب‌ و خوێنه‌واری ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ وه‌ك مورافه‌عه‌ی‌ ساغكردنه‌وه‌ی‌ زۆر جوگرافیا‌ و قۆناغی مێژوویی خۆی‌ ده‌چه‌سپێنێ، كه‌ ئه‌وه‌ ته‌نها ئێمه‌ نین ئه‌و شوێن‌ و خاكه‌ به‌موڵكی نه‌ته‌وه‌ ده‌زانین، به‌ڵكو ئه‌وه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ مێژووییه‌كان ‌و تۆماری گه‌ڕیده‌كانیشه‌ پشتڕاستی‌ ده‌كاته‌وه‌، كه‌ مێژووی‌ دێرینی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد له‌سه‌ر ئه‌و خاكه‌ هێنده‌ دێرینه ‌‌و خاوه‌نداری ره‌سه‌نی‌ ناوچه‌كه‌ین.
له‌راستیدا ئه‌وه‌ی‌ به‌رهه‌مه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ی‌ (خالید مه‌جید فه‌ره‌ج)ی سه‌نگینتر كردووه‌، شێوازی‌ نووسین ‌و رسته‌سازییه‌كه‌یه‌تی‌، كه‌ هه‌م له‌م ئه‌زموونه ‌‌و هه‌میش له‌ ئه‌زموونی‌ پێشتری له‌وه‌رگێڕانی‌ كتێبه‌كه‌ی‌ تری مام جه‌لال (كام ئاینده‌ و كام دیموكراسی مافی خه‌ونیش به‌ گه‌لێك ره‌وا نابینێت) ویستوویه‌تی‌ خوێنه‌ر له‌فۆڕم‌ و ته‌كنیكی‌ كوردینووسی مام جه‌لال دوورنه‌كه‌وێته‌وه ‌و له‌زۆر بوار ‌و رسته‌سازییدا ده‌مانگێڕێته‌وه‌ سه‌ر هه‌مان شێواز و فۆڕمی‌ نوووسین، ئه‌مه‌ش نیشانی ده‌دات كه‌ وه‌رگێڕ به‌ ته‌نها وه‌زیفه‌كه‌ی‌ له‌ به‌كوردیكردنی‌ تێكسته‌كه‌دا نه‌بینیووه‌، به‌ڵكو بۆ نزیككردنه‌وه‌ی‌ له‌ زمان‌ و رێنووس‌ و به‌كارهێنانی‌ ئیدیۆم‌ و ده‌سته‌واژه‌كانیشدا ویستوویه‌تی‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌ سه‌ر زمانی‌ مام جه‌لال.

 216 جار بینراوە