سەرەکی » کەلتوور » دەنگەكانی نێو بیرەوەرییەكانی موسا عەنتەر

دەنگەكانی نێو بیرەوەرییەكانی موسا عەنتەر

یوسف عزەدین

2 -2 و کۆتایی

ساڵی 1941 كە هاتمە ئەستەنبوڵ، 35 دانە لەو كەنیزەك و كۆیلە و خەدەم و حەشەمانە لە ژیان مابوون. ئەو كۆیلە و كەنیزەكانە كاتیك كۆشكی دوایین سوڵتانی عوسمانی نامێنێت، دەكەونە كوچە و كۆڵانەكان هەریەكەو لەلایەك بەسەدەقە و زەكاتی دەوڵەمەندەكان خۆیان بە ژیانەوە هەڵواسیبوو… دەربارەی ئەو ژیانە كولەمەرگییەیان رۆژێك كاك فالیح ریفقی بەسەرهاتێكی ئاوای بۆ گێڕامەوە:) ئەو قوڕبەسەرانە پەرێشان ببوون، چونكە كابرا لەنێو كۆشك گەورە بووە، بۆیە زۆربەیان كەسانی خوێندەوار و رۆشنبیر بوون، منیش ئێوارەیەك دۆخی ژیانیانم بۆ ئەتاتورك باسكرد، بەڵام ئەو لەگەڵ ئەوەی گوتی: «نانا شتی وا چۆن دەبێت» بەڵام بەڕووداوەكە نیگەران بوو، بۆیە فەرمانی دەركرد تا داهاتی خانی گەورەی سیركەجی ئەستەنبوڵ بدرێتە ئەوان كە لە سوڵتانەكانەوە جێماوە، لەكادیكۆیش كۆشكێكی سوڵتانەكان هەیە، با هەموویان بەدرێژایی تەمەنیان لەوێ بژین، وەك دیاریشە كەسیان منداڵیان نییە، بۆیە كە مردن شوێنەكانیان دووبارە رادەستی دەوڵەت دەكرێتەوە. فەرمانەكەی ئەتاتورك دوای دەرچوونی جێبەجێكرا، بۆیە من بیرم دێ دوای ئەوە ژیانێكی ئیسراحەتیان بەسەربرد…)

ئاشكرایە سەرتاپای كتێبی بیرەوەرییەكانی موسا عەنتەر شایانی هەڵوێستەكردن و لێخوردبوونەوە و تاوتوێكردن و لێكۆلینەوەیە. بەو شێوازە سادە و ساكارە خۆڕسكەی لە گێڕانەوەی رووداوەكاندا، راستگۆیانە رووبەڕووی دەیان پرسیاری ئەنتۆلۆژی و مێژوویی و كۆمەڵایەتی و سیاسی و سایكۆلۆژیت دەكاتەوە! ئەم چەشنە لە نووسینەوەی بیرەوەری مەدرەسەیەكی بێ وێنە و تایبەتە، بەدڵنیایشەوە كەمن ئەوانەی توانیویانە ئاوا بەڕاشكاویی و راستگۆیانە ئەوەی دەیانەوێت لەمیانی زنجیرە گێڕانەوەكانیانەوە بەرجەستەی بكەن. ئەمەش بەواتای ئەوە نایەت، كە هیچ بن دێڕ و واتای شاراوە و پەنهان لەنێو كتێبی بیرەوەرییەكانی ئەو زاتەدا نییە و هەروا هەر چییەكی لە هەگبەدا بووە هەڵیڕشتووە. نەخێر وەك پێشتر ئاماژەم پێدا؛ ئەم چەشنە لە نووسینەوەی بیرەوەری مەدرەسەیەكی بێ وێنە و تایبەتە، واتە گێڕانەوەكانی تەنها ماتریاڵێك نین بۆ دراما و فیلم و نێرەتیڤ و رۆمان و ژانرەكانی تری ئەدەب كە بێگومان دەشێت لەو رووانەشەوە سوودی لێ وەربگیرێت و بكرێتە سەرچاوە. بەڵكو دەتوانین بڵێین ئەم پیاوە لەپشت ناونانی كتێبەكەی بە كتێبی بیرەوەرییەكانم و پێبەخشینی خەسڵەت و سیمایەكی ئەدەبی سادە و ساكار، ویستوویەتی جێگە بۆ نهێنییە مێژووییە گەورەكان بكاتەوە، لەوانە گەر خوێنەر لاپەڕە 557 تا لاپەڕە 559ی كتێبەكە بخوێنێتەوە، راستی ئەو ئەرشیفكردن و دركاندنی زانیارییە تایبەت و نهێنییانەی بۆ دەردەكەوێت!؟

موسا عەنتەر پیاوی سەدەكەی خۆیەتی و یەكێكە لەو مەزنانەی كە ناشێت لە داهاتوودا؛ بەبێ ناسین و ناساندن و كاركردن لەسەر تێڕوانینە فیكری و كلتوری و سیاسییەكانی، هەنگاوێكی راست و دروست بنرێت!؟ ئەم پیاوە پێش ئەوەی بكوژرێت، زۆربەی ئەوەی ویستی گوتی؛ جا چ بە شێوازە ئۆڕێنتاڵەكەی كە كەسە نزیكەكانی لێی ئاگادارن و چ بەشێوازە نووسراوەكەشی وەك ئەم كتێبەی كە پێشتر بە توركییەكەی خوێندبوومەوە و دواجاریش بەم وەرگێڕانە كوردییە جدی و جوانەی»محەمەد عزەدین» شادمان بووم.

جا هەر بۆیە وەك خۆم مەبەستم بوو، زیاتر هەڵوێستە لەسەر ئەو بەشە تایبەتەی بكەم كە تێیدا دوایین بەسەرهاتی تراژیدی كۆیلە و خەسێنراوەكانی عوسمانییەكانمان پێ دەناسێنێت!؟ بابەتێكی زۆر تایبەت و گرنگی مێژووییە، دەركەیەكی كراوەی خوێندنەوەی ماجەرای رووداوە مێژووییەكانە بە شێوەیەكی بابەتییانە، چونكە هەر لە پاڵ ئەم جۆرە شەرعیەتدانە بە بازرگانیكردن بە كۆیلەو مامەڵەپێكردنیانەوە لە قەڵەمڕەوی حوكمی عوسمانییەكاندا، لە هەمانكاتیشدا لە رووی تەلارسازییانەوە وەك لە وتارێكی ساڵانێك لەمەوپێشمدا ئاماژەم پێدابوو، شوێن و جێگەهێلانەی باڵندەیان لە دیزاینی كۆشك و باڵەخانەكانیاندا جێكردۆتەوە. یان دەشێت بڵێین مێژوو یەك ئاست و یەك ئاڕاستە نییە و دەتوانرێت لە زۆر رووی ترەوە بڕوانرێتە هەمان مێژووی ساڵانێكی دووردرێژی عوسمانییەكان!؟

جوانی نووسینەوەی مێژوو ئەوەیە لە رك و كینەوە هەڵنەقووڵێت. هەروەك چۆن موسا عەنتەر بەوپەڕی ئاگاییەوە سەرنجمان بۆ ئەو هەڵوێستە مێژووییەی ئەتاتورك رادەكێشێت و تێمان دەگەیەنێت ئەو وەك سەرۆكی دەوڵەتێك، لە ئاست گرفتێكی پێشتر خوڵقێنراوی دەسەڵاتێكی پێشووتردا، دەستەوسان و خەم سارد نابێت و بەڵكو بەوپەڕی گرنگییەوە مشووری دەخوا. بۆیە پێویستە وەك خوێنەرێكی جدی بپرسین، بۆ موسا عەنتەر دەیەوێت روویەكی تری ئەو زاتەمان پیشان بدات. راستە ئەوەی لە زاری فالیح ریفقییەوە دەیگێڕێتەوە، حەقیقەتێكی مێژووییە، بەڵام دەشیا خۆی لێ ببوێرێت و نەیگێڕێتەوە؟ بێگومان ئەمە یەكێكە لەو پارادۆكسە جوانانەی گێڕانەوەكانی موسا عەنتەر و خوێنەری بەسەلیقە و جدی پەلكێشی دنیایەك پرسیار و هەڵدانەوەی سەرلەنوێی پەڕەكانی مێژوو دەكات!؟.

هەروەك چۆن لێكۆڵەرێكی كاریگەری ئەڵمانی بە رەگەز هیندی***، پسپۆڕ لە مێژووی عوسمانییەكاندا بە ناوی سورەیا فاروقی، بەشێوازێكی نوێی لێكۆڵینەوە و وەدەرخستنی مێژووی ناڕەسمی و شاراوە، زۆر حەقیقەتی نوێی كەمتر ئاوڕلێدراوەی هێنایەڕوو، بەشێكی نهێنی كاركردنە مێژووییەكەشی پەیوەستبوو بەدەستبردنی بۆ ئەو بەڵگە و نووسین و نامانەی دیلە رۆژئاواییەكان نووسیبوویان كە تێیاندا هەیە پێش ئازادبوونی ساڵانێكی دوورودرێژی وەك دیلێك لەژێر سایەی دەسەڵاتی عوسمانییەكاندا بەسەربردبوو.

لەو سەرچاوانە نووسینەكانی دیلێكی ئەڵمانییە بە ناوی میخائیل هیری(1560-1623) كە بۆ ماوەی دە ساڵ وەك سەوڵ لێدەری پاپۆڕەكان رەتێندراوەتەوە و دەڵێت جارێكیان كاتێك خاوەنی ئەو پاپۆڕەی تێیدا وەك كۆیلەیەك كارمان تێیدا دەكرد، داوای لە كاپتنی پاپۆڕەكە كرد كە زیاتر بە قامچی پشتمان سوور بكاتەوە و تا دەست و برد بكەین و چالاك بین، كەچی لەوەڵامدا كاپتن بەگژیدا دەچێتەوە و دەڵێت ئەم گیراو و دیلانە پێویستیان بە خۆراكی زیاترە نەك لێدان و تەنانەت پێیدا هەڵدەشاخێت و دەڵێت؛ ئەوانیش وەك تۆ مرۆڤن و دەبێت وەك مرۆڤ مامەڵەیان لەگەڵدا بكەیت. نەك وەك ئاژەڵ؟! بەپێی گێڕانەوەكەی میخائیل هیری دواجار كاتێك خاوەن پاپۆڕەكە دەبینێت، سەرجەم دیل و شاگردەكانی كاپتن پاڵپشتیی دەكەن، هیچی پێ ناكرێت. ئەمە و زۆر نموونەی كاریگەری مرۆڤ دۆستانەی ئینسانەكان، كە لێرەدا جێیان نابێتەوە.

شایانی باسە موسا عەنتەر لەسەرجەمی گێڕانەوەكانیدا، پێناچێت مەبەستی بووبێت خۆیمان لابكاتە پاڵەوان، بگرە مامەڵەیەكی ئەنتی هێرۆش لەگەڵ خۆیدا دەكات! بەتایبەت كاتێك دەبینین ئەو موسایەی چەند جارێك دەگیرێت و ئەشكەنجە دەدرێت، كەچی دواجار دەتوانێت لەگەڵ زۆرێك لە پیاوانی دەوڵەتدا هاوڕێ بێت و تەنانەت لەگەڵیشیان بخواتەوە و گاڵتە و گەپیشیان لەگەڵ بكات؟ یان لەكاتێكدا كە لەلایەن بەشێكی زۆری خەڵكە ئاسایی و كەسایەتییە ئاینییەكانەوە وەك كۆمۆنیستێك ناسراوە، كەچی دەتوانێت لە میانی سەردان و بەسەركردنەوە و دیدارەكانیدا لەكات و شوێنی پێویستدا وەك دیندارێك نوێژ بكات و بەشدار بێت لە مەراسیم و بۆنە ئاینییەكاندا. لە هەمانكاتیشدا دەتوانێت تێكەڵ بەكەشی ئایینی جولەكەكان بێت و ببێتە پارچەیەك لەوان و جێ متمانەیان!؟ بۆیە دەتوانین بڵێین موسا عەنتەر ئاوێنەیەكی پێكهاتووە لە چەندین پارچەی شكاوی جیاجیای كۆكراوە و كەسێكە دەگات بەو ئاواتەی كە مەبەستی بووە؛ هاوشانی شێخ سەعیدی پیران و سەید رەزا و قازی محەمەد، دەبێتە ناوێكی نەمر!؟

پاش كوژرانیشی لە ماڵەكەی خۆیدا و بەرانبەر بەو دار چنارەی كە زۆری خۆشدەویست؛ خرایە ژێر خاك و هاوكات هەمان شوێنیش كرایە مۆزەخانەیەكی تایبەت بە وێنە و كتێب و كەلوپەلە تایبەتییەكانی و تەنانەت گۆرەوییە خوێناویەكانیشی وەك تابلۆ و شایەتحاڵێك لەوێدا هەڵواسراون و گرنگترین وتەیەكی عەنتەریش لە كتێبەكەیدا سەبارەت بەكۆیلەكانە كە دەڵێت: ( بەبۆچوونی من، شەهیدی راست و دروستی مرۆڤایەتیش ئەو كۆیلە و كەنیزەكانەن، ئەگەر نا ئەوانەی لە جەنگ خەڵك دەكوژن و دەكوژرێنەوە شەهید نینە؟!.)

سەرچاوەكان:

* https://www.kutubpdfbook.com

** بیرەوەرییەكانم/موسا عەنتەر/ لەتوركییەوە محەمەد عزەدین/ دەزگای فام 2021

*** https://alaalam.org/ar/society-and-culture-ar/item/445-622071216

موسا عەنتەر

 125 جار بینراوە