سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » لەبارەی كتێبی «بزووتنەوەی جەماوەریی نوێ، گۆڕان بە نموونە»

مشتومڕێكی فیكریی لە ساڵۆندا

لەبارەی كتێبی «بزووتنەوەی جەماوەریی نوێ، گۆڕان بە نموونە»

لەم دووتوێیەدا
نەك لە كوردستان لە جیهانی عەرەب بەڵكو لەدونیاشدا لەجیهانی سێ ئەوروپا ئەو وڵاتانەی بزوتنەوەی تازەی لێ دروست دەبن رەنگە بزوتنەوەی جەماوەری دیاردەیەك بێت لە زۆر كۆنەوە سەری هەڵداوە بەڵام ئێستا دونیا بووە بە دۆست‌و خزمی یەكتری ئەم بزوتنەوەیە لەهەر جێگەیەك سەر هەڵ ئەدا جێگای موناقەشە بێت.
لەوبارەیەوە رۆژی یەکشەممە رێکەوتی 1/7/2018 ساڵۆنی كوردستانی نوێ كۆڕێكی بۆ موعتەسەم نەجمەدین نووسەری كتێبەكە بەئامادەبوونی ژمارەیەكی بەرچاو لە رووناكبیران ‌و ئاگایانی سیاسی رێكخست‌و تێیدا نووسەر پوختەی ئامانجی لە نووسینی كتێبەكە شیكردەوەو ئامادەبووانیش بەشێوەیەكی گەرموگوڕ بە سەرنج ‌و تێبینی مشتومڕێكی فیكرییان هێنایە ئاراوە.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

سەرنووسەر: هەموو لایەك بەخێربێن، كۆڕی ئەمڕۆمان بۆ كتێبی (بزووتنەوەی جەماوەریی نوێ، گۆڕان بەنموونە) لە نووسینی برای بەڕێزمان موعتەسەم نەجمەدینە.
بەڕێزان رەنگە پێویست نەكات كاك موعتەسەمتان پێ بناسێنم، هەم وەك نووسەر‌و چالاكوانی سیاسی‌ و رۆژنامەنووسێك كە لە زۆربەی دانیشتنەكانی كوردستانی نوێ‌ و تەلەفزیۆنەكان دەیبینن، كاك موعتەسەم چەند كتێبێكی هەیە لەسەر ئەمریكا، روسیا یەكێك لە كتێبەكانی نامەیەكی كراوە بۆ سەركردە سیاسیەكانی نووسیووە، ئەم كتێبە ئەمڕۆ كاك موعتەسەم بۆتان ئیمزا دەكات لەسەر بزوتنەوەی جەماوەری نوێ خۆتان دەزانن نەك لە كوردستان لە جیهانی عەرەب بەڵكو لەدونیاشدا لەجیهانی سێ ئەوروپا ئەو وڵاتانەی بزوتنەوەی تازەی لێ دروست دەبن رەنگە بزوتنەوەی جەماوەری دیاردەیەك بێت لە زۆر كۆنەوە سەری هەڵداوە بەڵام ئێستا دونیا بووە بە دۆست‌و خزمی یەكتری ئەم بزوتنەوەیە لەهەر جێگەیەك سەر هەڵ ئەدا جێگای موناقەشە بێت، لەم كتێبەدا لایەنێكی ئەو دیاردە تاوتوێ دەكات. بزوتنەوەی گۆڕانیشی وەك نموونە هێناوە ئەوە خۆی لە پێشەكی باسی دەكات قسەم لەسەر ئامانج‌و رەوایەتی ئەو رێوشوێن رێبازەی بزوتنەوەی گۆران نیە كاری لەسەر كردووە، بەڵكو قسەم لەسەر شێوازی كاركردنیەتی خزمەتی لێكۆڵینەوەكەی من دەكات، خۆزگە چەند برادەرێكی گۆڕانی تێدا بوایە رەنگە دۆستی گۆڕانی تێدا بێت‌و هیچ نەبێت لەم دانیشتنەدا باشتر دەبوو هەردوو بۆچوونەكەی تێدا بێت.
با كاك موعتەسەم خۆی كتێبەكەیمان پێ بناسێنێ دوای ئێمەش گفتوگۆی لەسەر دەكەین فەرموو كاك موعتەسەم.

موعتەسەم نەجمەدین:
بەخێر بێن ئەرکتان كێشا‌ کە بەشداری ئەم مەراسیمەتان كرد هیوادارم لەم خوێندنەوەیەدا بتوانم پەیامی خۆم بگەیەنێم‌ و بواری گفتوگۆ بۆ جەنابتان جێ بهێڵم.
من لەم كتێبە نامەوێ لە دژی هیچ كەسێك قسە بكەم‌و هیوادارم وا لێكنەدرێتەوە کە بۆ رەخنەگرتنە لە گۆڕان، ئەوەی كردوومە توێژینەوەیەكە لەسەر فۆڕمێكی تازە دروستبووە، بە بۆچوونی من ئەم فۆڕمە مێژوویەكی زۆر كۆنی نییە ئەوەی من لەم توێژینەوەیە پێی گەیشتم، زیاتر لەدوای ساڵی 1968 لە شۆڕشی فەرەنساوە ئەم فۆڕمە دروست بووە، ئەو كاتانەی كاك نەوشیروان لە نەمسا بووە زۆر سوودی لەم فۆڕمە بینیووەو توانیویەتی زۆر سوود لەو شۆڕشانە ببینێ کە لە ئەوروپای خۆرهەڵاتدا روویانداو دواتر سوودی لە شۆڕشە رەنگاوڕەنگەكان بینی شۆڕشی پەمەیی ‌و پرتەقاڵی كە بەشێك لەو شۆڕشانە ئامانجی خۆیان هەیەو قسەی لەسەر كردووە. ئەم فۆڕمە بگوازێنەوە لانیكەم لەو وڵاتانەوە بۆ ئێرە، ئەوەی ئێستا كە بۆتە قسە‌و باس بەتایبەتی لەدوای شۆڕشی بەهاری عەرەبی بۆچی ناتوانن بگەنە ئەنجام؟ زۆربەی بیرمەندان كە لە خۆرهەڵات دەژین، گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی ئەم فۆڕمە ناتوانێ گۆڕانكاریی دروست بكات. من ئەم فۆڕمەم ناوناوە بزووتنەوەی جەماوەریی نوێ، جیاوازیی كتێبی نەفرەتی هەزارە لەگەڵ ئەوەی مندا ئەوەیە کە ئەو باسی شێوازی كاركردن دەكات، سێ شێوازی دیاریكردووە ئەوەی شۆڕشی بەهاری عەرەبی، شێوەی خەباتی ئەلەكترۆنی‌ و فەیسبووك، شێوەی هاتنەسەر شەقام، ئەم فۆڕمە ناتوانێ گۆڕانكاریی دروست بكات، من پێموایە ئەم رێكخراوە لە بناغەی دروستبوونیەوە لە قەیراندایە، توێژینەوەكەی تایبەت لەسەر گۆڕان نییە لە خودی كۆی ئەم فۆڕمەیە تا ئەمڕۆ، من پێموایە كاك نەوشیروان ئەگەر بمایە رەنگە گۆڕانكاریی بكردایەو نەیهێشتایە ئەم قەیرانە لەم بزووتنەوەیەدا بەم شێوەیە دروست ببێت‌ و لە کۆتایی تەمەنیدا بینیمان هەوڵیدا كۆمەڵێک گۆڕانكاریی دروست بكات، بەڵام بواری نەبوو. ئەوەی كە ئەمڕۆ ڕووئەدا لەم بزووتنەوەیە بەشێكی زۆری لەدەرەنجامی دەرهێنانی پێشكەوتنی بواری سیاسیدا لە قۆناغێكی زۆر هەستیاردایە، من پێموابێ لەدوای ساڵی 2000ەوە بۆشاییەكی زۆر گەورە دروستبووە، كۆمەڵێک قەیرانی جیهانی رۆڵیان هەیە لەدروست بوونی ئەم فۆڕمە ئەم قەیرانانە تێكەڵ بە فۆڕمە سیاسییەكانیش دەبن، وەك قەیرانی ژینگە، تیرۆر، سیاسی، كۆتایی ئایدۆلۆجیا، هەموو ئەمانە كاریگەرییان هەیە لەسەر دروستبوونی ئەم فۆڕمە. لەم توێژینەوەیەدا بە كۆمەڵێك قۆناغ رۆشتووە تا گەیشتووە بە ئێستا، كۆمەڵێك تایبەتمەندیی خۆی هەیە لەڕووی هەیكەل و لەڕووی ستراکچەرو شێوازی كاركردنییەوە تایبەتمەندی خۆی هەیە.
ئێمە بڕوانینە ئەو ستراکچەرەی هەیەتی بەشێوەی حزبە كلاسیكییەكان نییە، هاوشێوەی یەكێتی‌ و پارتی نییە لەهەمان كاتدا قەیرانەكانی وەك ئەوان نییە، ئەم فۆڕمە بەشێوەی گشتی پشت بە سێ شت دەبەستێت. یەكەم: مەرجەكانی دروستبوونی ئەم فۆڕمە چییە؟ خەڵكی ناڕازیی و تووڕە، دووەم: بوونی كاریزما یان شەخسی یەكەم، سێیەم گرووپێك هەیە من پێی دەڵێم پیاوانی شەقام، ئارت كواڤەر ناوی ناوە پیاوی وشە، ئەم گرووپە دەوری کادری ناوەنجی ناو حزبە كلاسیكییەكان دەبینن، یان ئەو كەسانەن چۆن فۆڕمەلەكردنەوەی بیری كارێزما، ئەم فۆڕمە دوو بناغەی هەیە مەرج نییە هەموو كاتێک لەسەر بناغەی كارێزما بێت، هەندێکجار ئایدۆلۆجین وەك حزبە ئیسلامییەكان ئەوەی من دەیبینم لە بزووتنەوەیەکی وەك داعش تا بزووتنەوەی ورستریتی ئەمریكی هەموویان لەو فۆڕمەدا جێگەیان دەبێتەوە بەشێوازی كاركردنی جیاواز. مەبەستەكەی من چییە گۆڕان‌و داعش وەك یەكن شێواز هەیكەلی دروستبوونیان شێوازی ئەو بنەمایانەی پشتیان پێ دەبەستن لەسەر بانگەشەی سیاسی لێكچوونێك هەیە یان دەگەڕێنەوە بۆ یەك سەرچاوە.
جا وەك كاك ستران باسی شتێكی كرد دەشێ بزووتنەوەیەك ئامانجێكی رەواو جوانی هەبێت، بیەوێت كۆمەڵگەكەی لە قەیران دەربكات، لەهەمان كاتدا دەشێ ئەم مۆدێلە فۆرمێك بێت ئسلوبێكی وەك داعش بەكاری دەهێنێ بۆ كارێكی ناتەندروست.
ئەوەی من لێرە دەمەوێ قسەی لەسەر بكەم چۆنێتی دروست بوون‌و ئیشكردنی گەیشتن بەو ئاراستەی هەیەتی. یەكێك لەو خاڵانە خەڵكی ناڕازییە خەڵكی سەرەكی گۆڕان بزوتنەوەی جەماوەری دوو مەرجی سەرەكییە، یەكیان ئەوەیە خەڵكێكی ناڕازی هەبێت ئەوی تریان ئەوەیە بزوتنەوەیەكە ئەم خەڵكە نارازیە چۆن رێك دەخات ئەم خەڵكە ناڕازییە لە خەڵكی سادەوە دەكات بە تاكێكی بەرمەجە كراو لە بزوتنەوەیەكی سیاسی یان ئەو فۆڕمە كە تازە هەیە، خەڵكە ناڕازیەكە بەشێوەی گشتی ئەوەی كە ئاری كۆڤەر هەندێك لەو برادەرانەی كاری لەسەر دەكەن لە كۆی چین‌و توێژەكان جەماوەرێكیان لێ دروست دەكەن، دواتر ئەو جەماوەرە چۆن دەخنە سەر شەقام بۆ خزمەتی ئەو بەرنامەی كە خۆیان باوەڕیان پێیان هەیە ئەگەر ڕەوا بێت یان ناڕەوا بێت كۆمەڵێ توێژ هەیە كە تۆ دەتوانی سودیان لێ ببینی یەكێ لەوانە توێژی هەژارانە ئەم جۆرە بزوتنەوانە سود لەهەموو هەژارێك نابینن چەند جۆرێك هەژار هەیە یەك جۆریان هەیە ئامادەییان تیایە لەم جۆرە رێكخراوانە كار بكات، ئەویش ئەوانەی لە دەوڵەمەندییەوە هەژار بوون‌و بەهەر هۆیەكەوە بێت من هەوڵم داوە ئەوە پەیوەست بكەم بە واقیعی كوردستان قۆناغی شۆڕشی سێ قۆناغە قۆناغی سەرەتا ئەوەیە تا شۆڕش دەست پێدەكات تا قۆناغی تەقینەوە قۆناغی دوای شۆڕش ئەوەیە زۆربەی گەلانی دونیا تووشی گرفت دەكات لەبەرئەوەی شۆڕشگێرە كۆنەكان ناتوانن گۆڕانكاری دروست بكەن، ناتوانن ئەو بەرنامە سیاسیەی هەیانە بیخەنە بواری جێبەجێ كردنەوە بۆیە لێرەوە خەڵكی نارازی دروست دەبێت لە كوردستاندا لەم ساڵانی دوایەدوا بەهۆی قەیرانی داراییەوە خەڵكی ناڕازی زۆر زیادی كرد‌و رەنگە ئێستاش ئێمە بەشێوەیەك لە شێوەكان ناڕازی بین، بۆیە ژینگەی دروست بوونی گۆڕان لە كوردستان ژینگەیەكی لەبار بوو، ئەو توێژانەی كە قسەی لەسەر دەكەن هەندێك هەیە بە سروشت توانای خۆگونجاندنیان نیە خەڵكێكە بەهیچ شتێك رازی نیە تەبیعەتی وایە ئەم خەڵكانەش ئەو بزووتنەوانە توانیویانە سودیان لێ ببینی جۆرێکی تر خەڵكی زوڵملێكراو بەهۆی بارودۆخێكەوە ڕەوا بێت یان ناڕەوا لە پۆست دوور خراوەتەوە، ئەمەش گروپێك لەم بزووتنەوانە هەن. خەڵكی نەفرەت لێكراو خەڵكی شەقاوە بەدرێژایی مێژوو سوودیان لێ بینراوە لەسەردەمی پاشایەتییەوە لە عیراقەوە ئەم توێژە بەكارهاتووە لە عیراق، لەسەردەمی بەعس، بەعسیەكان خۆیان بوون بە دەسەڵات ئەم جۆرە خەڵكانەیە تەنها لە بزووتنەوەی گۆڕان یان بزووتنەوەی جەماوەریی نین، بەڵكو لەهەموو حزبەكانی تردا هەیە، بەڵام لە بزوتنەوەی جەماوەریی رۆڵی زۆر گەورەیان دەدرێتێ، لەهەمان كاتدا ئەم توێژە قوربانیی ناو بزوتنەوەكەن، هەقە خەڵك توێژینەوەی لەسەر بكات، ئەمە یەكێكە لەدیاردەكان كە لە زووەوە بۆمان ماوەتەوە.
خەڵكی كەمینە، لەوڵاتی ئێمە ئەو جۆرە خەڵكە هەست بەوە دەكەن پەراوێز خراون‌ و مافیان خوراوە، بەشێكی زۆر لەم كەمینانە دەچنە ناو ئەو جۆرە بزووتنەوانەوە.
خەڵكی چاوچنۆك، خەڵكێك هەیە بەردەوام خۆی تاقیدەكاتەوە بۆ زانیاریتان ئەم زانیاریانەی من بەشی سەرەكی لە سەرچاوەی زانستییەوە وەرمگرتووە، بەشی كەمی ئەزموونە کە ماوەیەك لەناو ئەو بزووتنەوەیە وەرم گرتووە كە خۆم كارم لەگەڵیاندا كردووە لە سەركردایەتیانەوە نزیك بووم.
خەڵكی مەلول‌ و داماو، ئەم خەڵكانە دەستیان بەهیچ ناگات‌ تا بتوانن گۆڕانكاریی بكەن دەچنە ناو ئەو توێژە.
خەڵكی تاوانبار ئەوانەی پیاوكوژن، سروشتی كۆمەڵگا وای لێكردوون، رەنگە پەیوەندییان بەو بزووتنەوانەوە وابكات خۆیان پاك بكەنەوە، نەك لای گۆڕان، بەڵكو لای تەواوی بزووتنەوە هاوشێوەکان لەسەر ئاستی جیهان تەنانەت ریشاڵێكی ئەم بزووتنەوانە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی نازییەكان كە ئەم جۆرە خەڵكانەیان بەكارهێناوە.
خەڵكی خوێندكاران‌ و لاوان، كاتێک قەیرانەکان قووڵ دەببنەوە، سەیری دەكەیت توێژی خوێندكار زۆرترین بەشداریی دەكەن، رۆڵی خوێندكاران لەساڵی 1968 لە فەرەنسا خوێندكاران بوو دوو بڕیار دەرچوو یەكیان: ئەوەبوو حكومەت بڕیاریدا خوێندن قورس بكات‌و نەتوانن بچنە زانكۆ دووەم: وتی ئەو كەسانەی لە زانكۆ دەردەچن ناتوانن دایان بمەزرێنن ئەوەبوو خوێندكاران هاتنە سەر شەقام‌و خەڵكی تریش پەیوەندیان پێوە كردن هەندێك كەسی لەگەڵدا نەبوو تائێستاش ئەو ناکۆکییە لەنێوان بیرمەندانی فەرەنسادا هەیە ئایا راپەڕینی 1968 وەك راپەڕینی جەماوەری حساب بكرێت یان تەنها وەك تووڕەیی‌ و هەڵچوونێك.
سیاسەتمەدارە مایەپووچەكان، هەندێك خەڵك ئیفلاسی سیاسی دەكەن، لە حزب یان رێكخراو دەیانەوێت جارێكی تر خۆیان دروست بكەنەوە یان دەست پێ بكەنەوە.
خەڵكێك هەیە ئاژاوەگێڕە. هەمیشە حەز لەو بزووتنەوانە دەكات كە تووڕەییان تێدایە.
خەڵكی ناڕازی ئەوانەن كە تووشی قەیران دەبن، یان هەر گیروگرفتێك، هەندێک خەڵكی تر وەك قەیرە، بێوەژن رەبەن، ئەوانیش دێن پەیوەندیی دەكەن بەو جۆرە بزووتنەوانەوە دەکەن تا گۆڕانكاریی دروست بكەن.
كۆی ئەمانە جەماوەرێكی لێ دروست دەكرێت‌ و ئەمە دەبێتە ئەو جەماوەرەی بزووتنەوەی جەماوەریی نوێ یان بزووتنەوەی هەزارە دەیكاتە ستراتیجی خۆی، چۆن كاری لەسەر بكات؟ بۆ مەسەلەی هەڵبژاردن چالاكیی سەرشەقام بێت، تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بێت.
لەدوای ئەمەوە رۆڵی گرنگی كێیە لایەنی كاریزمایە سەركردەی لێهاتوو ببێتە جێی متمانەی خەڵك‌و لەو قەیرانە دەریان بكات پێش ئەوەی من باسی كاركردنەكە بكەم. من پێم وایە ئەوەی كارێزما بەتایبەتی لە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست كاریگەریان زیاترە لەهەندێ وڵاتی تر رەنگە لە ئەمڕۆدا كارێزما لە وڵاتانی دونیادا نەمابێت، بەڵام لەوڵاتانی دواكەوتوو خۆرهەڵات تائێستا كاریگەری خۆی هەیە. كەسێك بەلێهاتویی خۆی نابێ بە كارێزما ئەگەر جەماوەرێك نەبێ چاوی لێی بێت، گۆڕانكاریی بكات.
ئاری كۆڤەر دەڵێت: «كارێزما كاتی دروست دەبێت كە شانۆكە ئامادە بێت، ئەو كاتە سەركردە دروست دەبێت، وە بۆ چوونێكی سەیری هەیە پێی وایە سەركردەی جەماوەری ئەوەندەی پێویستی بەهێز‌و توانا هەیە ئەوەندە پێویستی بە لێهاتوویی‌و فەیلەسوفی نیە پێشی وایە هەندێ جار مەسەلەی فكر‌و ئایدۆلۆجیا دەبێتە كێشە بۆی رەنگە بۆنموونە خەڵكمان هەبێت زۆر لێهاتووە لەمەجالی فكردا بەڵام ناتوانێ ببێت بە سەركردە.
محەمەد حەسەن هەیكەل باسی ماوتسی تۆنگ دەكات دەڵێ پێی وایە ماوتسی تۆنگ ئەو كاتەی من لە چین بووم خەڵك ماوتسی تۆنگیان خۆش دەویست ئامادە بوون بەشێوەیەك بەئیرادەی خۆیان ببن بە كویلەی كە ئیرادەی خۆیان تەسلیم بكەن،
یەكێكی تر لەو ستوونە سەرەکییانە پیاوانی شەقامە كە زۆر كاریگەریان هەیە من پێم وایە بزوێنەری سەرەكی ئەم بزوتنەوەیەن، زۆربەی ئەم پیاوانە لە خەڵكە تەقلید‌و كلاسیكییەكان نین دەبینی لەناو ئەو بزوتنەوە جەماوەرییە ئەو پیاوانەی كە دروست دەبن خاوەن ئیرادەی خۆیانن، جیانابنەوە، سەیر دەكەیت زووترین كات كێشەیان لەگەڵ سەركردەكاندا بۆ دروست دەبێت، ئەمانە خەڵكانێكن كارێزما خۆی هەڵیان دەبژێرێ لەناو بزووتنەوەی جەماوەری نوێ، مەجالی ئەوە نادرێ خەڵك رەخنە بگرێ، ئەم توێژە زۆر بەوریاییەوە كارێزما دروست دەكات‌و دەبێتە هەڵگری روئیای كارێزما لەناو ئەم بزووتنەوانەدا خەڵكێك هەبێ دەوری پێ بدرێ كە پێشتر رۆڵی كاریگەری هەبووبێ ئەیەوێ بە خەڵك بڵێ ئەوەی من دیاریم كردووە شتێكی جیاوازە بۆئەوەی ئەو قەناعەتەی لا دروست بكات، لە پرۆسەی گۆڕینی تاك بۆ هەژاری نا عەدالەتی زوڵم‌ و زۆر گرنگ نییە، تاك بخەیتەگەڕ، بەڵكو گرنگ ئەوەیە ئەو هەستەكەی لا دروست بكەیت هەستكردن بە ناعەدالەتی بە زوڵم، هەژاری ئەم هەستە دروست دەبێ، لەم پرۆسەیە هەستەكە پیاوانی وشە كارێزما كار لەسەر ئەوە دەكەن كە ئەم ناڕازی‌و هەژاریە بكەن بە هەست، دووەم ئەم هەستە چۆنی دەكەن بەهێز، سێیەم ئەم هێزە چۆن ئاڕاستە دەكەن بەو شێوەی خۆیان دەیانەوێت.
یەكێك لەو شتانەی پێویستە قسەی لەسەر بكەم مەسەلەی پۆپۆلیزمیی ئەم بزووتنەوانەیە ئەم بزووتنەوانە پۆپۆلیزم نین، بەڵکو سیمای پۆپۆلیزمیان هەیە. وەك كورد دەڵێ رەفتار پۆپۆلیستن، هۆكەشی ئەم بزووتنەوانە نییە، بەشە سەرەكییەكەی پۆپۆلیستی لەسەر ئاستی دونیا گەشەی كردووەو خەریكە دەبێت بە كەلتور.
دەبینی لە ئەمریكا بەتەواوی تێكەڵی خەڵك بوو. ئەم بزووتنەوەیە بزووتنەوەیەکی پۆپۆلیستی نییە بەڵکو شێوازی پۆپۆلیستی هەیە لەراگەیاندن سیاسیەتی لەو چوارچێوەدانە لەسەر ئاستی دونیا كار لەسەر ئەو دەكەم ئەم تیۆرە چییە؟ گۆشەگیركردنی تاكە لەنێوان هەڵبژاردنی ئەختیارێك لەنێوان دوو دانەدا واتە كراوە نییە رەئی خۆتت هەبێت.
ئەم بزووتنەوانە بەو شێوەیە كار دەكەن تاك گۆشەگیر دەكەن.

شوان كابان:
زۆر سوپاس من یەكەم جارە بینیم ئەم جۆرە كتێبانە بخرێتە كتێبخانەی كوردی زۆر بە جورئەتیشەوە باسی لە بابەتی رۆژی كوردستان كردووە، باسی ئەوەی كرد رەگ‌و ریشەی ئەو بزوتنەوانە زۆر كۆن نیە لەوانەیە لەو بزوتنەوە خوێندكارییەی فەرەنساوە دەست پێدەكات، بەڵام من ئەپرسم بزوتنەوەكەی هیتلەر‌و دروستكردنی حزبی قەومی ئەڵمانی هیچ پەیوەندیەكی بەم بزوتنەوانەوە نیە من پێم وایە هەموو ئامرازەكان بە بزوتنەوەكەی هیتلەرەوە دیار بوو من پێم وایە ئەمانە بە هیتلەرەوە سەرچاوەی گرتووە هیتلەریش چووە ناو سیاسەت‌و حزبی قەومی ئەڵمانی دروست بوو بەهۆی قەیرانێكی ئابوری‌و سیاسی‌و مەسەلەی قەومی كرد بووە داردەستی خۆی لێرە بەپێچەوانەوە لای ئێمە مەسەلە قەومیەكان زۆر دیار نیە مەگەر جارجار ئیشێكیان پێی بێت.
سەرەتای دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان من بۆیە باسی گۆڕان دەكەم چونكە نموونە هێنراوەتەوە دروست بوونی بزوتنەوەی گۆڕان بەهۆی قەیرانی ئەم چەند ساڵەی دواییەوە نەبوو پێم وایە یەكێك لە هۆكارە سەرەكیەكانی جیابوونەوەی بەشێكی زۆری كەوادری یەكێتی نیشتمانی كوردستان دروست بوو. مەبەستی سەرەكی بزوتنەوەی گۆڕان چوونە ناو دەسەڵات بوو چونكە هەموو ئەو رەخنانەی هەیان بوو لەسەر دەسەڵات لەوەدا بەتاڵ بووە كە لەگەڵ پارتی چووە ناو حكومەتەوە ناكرێ بزوتنەوەیەك دوای چوار ساڵ هەموو شتێك بگۆڕدرێ‌و كە چووە دەسەڵات ئیتر حكومەت گۆڕدراو چاك بوو. من پێم وایە لە سنوری سلێمانی شتێك هەیە پێی دەڵێت باو بزوتنەوەی گۆڕان لەسلێمانی بوو بە باو ماوەیەك ئەگەر گۆڕان نەبوویتایە ئەیان وت ئەوە گۆڕان نین،
ئەوەی فەرەنسا حەرەكەیەك بوو گۆڕانكاری لەدەسەڵاتدا نەكرد تەنها گۆڕانكاری لەبیر‌و بۆچوونا كرد. ئەوە حەرەكەیەكی كۆمەڵایەتی بوو تا حەرەكەیەكی سیاسی زۆر سوپاس.

سەردار عەبدوڵڵا:
من دەست خۆشیت لێدەكەم، ئەو قسانەی كە دەیكەین لەسەر قسەكانتە، چونكە من كتێبەكەم نەخوێندووەتەوە، من لە سەردەمی مامۆستا حەسەن جافەوە كاك موعتسەم رەفیقمە‌و پیاوێكی مەوزوعییە، هیوادارم توانیبێتی مەوزوعێتی خۆی بپارێزێت. لەراستیدا تێكەڵكردنێك هەیە لە شۆڕشەكاندا، ئەوانەی جۆرجیا‌و سربیا‌و ئۆكرانیا دیاری كراون، كۆمەڵێك لە بیرمەندەكان ناوێكی تریان ناوە‌و جیاوازییەكی گەورەیان لەگەڵ ئەم جۆرە بزووتنەوانەدا هەیە (مایكل ماك فلوید) ناوی ناون شەپۆلی چوارەم،
تێنەگەیشتن لەم جۆرە بزووتنەوەیە لە بەهاری عەرەبی لای هەندێ لە رۆشنبیرەكانی ئێمە بۆ نموونە مەریوان وریا قانع مانگی 2 ی 2011 بەم شەپۆلە دەڵێ شەپۆلی چوارەم، لەكاتێكدا ئەم دوورو نزیك پەیوەندیی بە شەپۆلی چوارەمەوە نەبوو، من بەم شەپۆلەم وت شەپۆلی پێنجەم، یەك هۆكار دەڵێم ئەویش ئەوەیە ئەو سێ شۆڕشە جیا لەهەموو بزووتنەوەكانی تر بەدیلیان هەبوو، هەڵبژاردن كرا، ئۆپۆزسیۆن وتیان ئێمە بردوومانەتەوە، تۆ دۆڕاندووتە، بە دەسەڵاتیان وت: خەڵك رژانە سەر شەقام ‌و دەسەڵات خۆی نەگرت ‌و ئەم ئۆپۆزسیۆنە رێكخراوە چوونە دەسەڵات، بۆیە گۆڕانكاریی لە شێوازی حوكمڕانیدا روویدا لە سربیا، جورجیا‌و ئۆكرانیا، بەشێوەیەكی نوێ هاتنە كایەوە، بزووتنەوەی گۆڕان ئەم فۆڕمەی رەتكردەوە، دەرخستەیەك هەبوو لە 2009، كە ئەنجامی هەڵبژاردن قبوڵ نەكرێت و سیناریۆی جورجیا‌و ئۆكرانیا دووبارە بكرێتەوە‌و دوایی ئەوە بە سەرلەبەر رەتكرایەوە.
خاڵی دووەم سەبارەت بە میدیا، هیوادارم باشی كردبێت لە دروست كردنی كاریزمادا، من پێموایە مودێلێكی ترمان لە كاریزما هەیە، ئەویش سوپەر ستارە، خۆی كاریزما نییە لەواقیعدا، كاریزما لە سیاسەتدا نییە، ئێمە موبتەلاین بە كاریزما لەبواری تردا، ئەوەی پێی دەوترێ بواری رۆشنبیریی.
باسی ئەوەت كرد لەدوای شۆڕش قەیرانێك دروست دەبێت، شۆڕشگێڕەكان ناتوانن كۆمەڵگایەكی جیاواز دروست بكەن، ئەگەر لە خۆرئاوا قسە بكەین، مۆدێلی شۆڕشی ئەمریكا شتێكی ترمان پێدەڵێت، لەبنەڕەتدا شۆڕشگێڕەكان ئەم ئەمریكایەیان دامەرزاندووە كە مودێلە، ئەگەر لە خۆرهەڵات قسە بكەین، هیندستان رێك پێچەوانەی ئەوەیە ئەگەر لەبەینی ئەم دوانەشدا قسەو بكەین ئیسرائیل مودێلێكی جیاوازە. ئەوەی ئیسرائیل كردوویەتی رۆشنبیری كاریگەر بە چەپی ئێمە بە شۆرش ناوی نابا ئەم وردە تێبینیانەم هەبوو لەسەر قسەكانت نەك لەسەر كتێبەكە زۆر سوپاس.

د.حسێن محەمەد عەزیز:
كاكە ماندو نەبی‌و دەستت خۆشبێت، لێك چونێكی زۆر نزیك هەیە لە نێوان بۆچوونەكانی من‌ و تۆدا، ساڵی 2009 یەكەم كتیبم بڵاوكردەوە لەسەر بزووتنەوەی گۆڕان (بزووتنەوەی گۆڕان بەرەو كوێ؟) بەژمارەیەكی زۆر بڵاوبووەوە، من بایەخم بە بابەتی تیۆری نەدابوو، رێك چوومە ناو بابەتەكەوە ئەوەی كاك شوان باسی كرد هەمان شت بوو، بزووتنەوەی گۆڕان لەچی پێكهاتووە سێ خاڵم دەستنیشان كردبوو لەكاتی خۆیدا‌و بۆم نووسیبوون كاك نەوشیروان دوای شەپۆلی ناڕەزایی جەماوەر كەوتووە جا ئەو شەپۆلی ناڕەزاییە چ لەناو یەكێتیی بێت یان دەستەو گروپەكانی تردا بێت، دووەمین یەكلاكردنەوەی ئەو ناكۆكییەی لەناو باڵەكانی نێو یەكێـییدا هەبوو، چونكە بەو یەكلایی نەدەكرایەوە لەبەرئەوە خۆی 2006 وازیهێناو دوای ئەوە ئەو بزووتنەوەیەی دامەزراند، ئەو رەوشەكەی زۆر بەلەبار دەزانی‌و پێشی وابوو لەماوەیەكی زۆر كەمدا دەتوانێ دەسەڵات لە پارتی‌و یەكێتیی وەربگرێت، ئەوەش یەكەم لێدوانی لە گردەكە ئەوەبوو بۆ جەماوەرەكەی وتی بڕۆن چی دەكەن بیكەن، ئەمەزۆر گرنگ بوو، بەڵام من مەرجی بزووتنەوەكەم نەبەستووەتەوە بەوەوە. پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە بزووتنەوەی گۆڕان لەسەر ئەم بەرنامەیە بڕوات بەبێ ئەوەی خۆی رێكبخات ئایدۆلۆجیاو فەلەسەفەیەكی دیاریكراوی هەبێت، بەبێ ئەوەی وەكو حزبێك ئیعلانی بكات، ئەوە ئەنجامی نییە‌و هەڵدەوەشێتەوەو دوای ئەوە چوونە دەسەڵاتەوە رۆژ بەرۆژ بەرەو دواوە دێـتەوە، جارێك برادەرێكیان لە منی پرسی رەئت چییە چووینەتە دەسەڵاتەوە، وتم: «مەرجی بزووتنەوەكەتانە دوای ئەوەش پارتی نەیهێشت د.یوسف بچێتە هەولێرەوە»، وتی: چیبكەین؟ وتم باشترە یەكسەر پاشەكشە بكەن، بەڵام ئەوان دوو سێ مانگ پێش هەڵبژاردن دەستیان لەكار كێشایەوە، ئەوەش دەریخست كە مەسەلەكە هەر مادە بووەو هیچی تر.

عەدالەت عەبدوڵڵا:
بێگومان هەر كۆمێنێت لەسەر ئەم بابەتە دەدرێت، كۆمێنتە لەسەر ئەوەی باست كرد، نەك ناوەڕۆكی كتێبەكە، بەڵام ئەوەی دەمەوێت باسی بكەم، چەند تێبینییەكی تیۆرییە، یەكێكیان ئەوەیە: هەر ناونیشانی كتێبەكە خۆی ئەگەر بە لۆژیكی توێژەر مامەڵەی لەگەڵدا بكەین، ئەوا هەموو توێژەرێك ناچارە كە هەندێك پێناسەی سەرەتایی هەبێت بۆ ئەو چەمكانەی كە دەیخاتەڕوو ‌و پێویستە لە كتێبەكەدا هەبێت، چونكە كاتێك دەوترێت بزووتنەوەی جەماوەریی، چەمكێكە كە پێویستە روون بكرێتەوە، كە كۆمەڵێك ئاستی جیاجیاو دەركەوت ‌و تایبەتمەندیی هەیە، هاوكات گرێدانەوەی بە بزووتنەوەیەكی سیاسی پەتییەوە، بەبڕوای من لەڕووی تیۆرییەوە گرفتی خۆی هەیە، چونكە بزووتنەوەی جەماوەریی، بۆی هەیە بزووتنەوەیەكی سیاسیی ناڕێكخراو بەخۆوە بگرێت، نەك حزبێك بێت مۆڵەتی لە دەوڵەتەوە وەرگرتبێت وەك حزبێكی سیاسی، سیاسەت پیادە بكات‌و لە پێناوی ئامانجێكی رووندا كە گەیشتنە بەدەسەڵات و ململانێی ئەوانە بكات كە لەدەسەڵاتدان.
كەواتە لە رووی تیۆرییەوە گرفتێك لە دابڕینی چەمكی بزووتنەوەی جەماوەریی بەسەر بزووتنەوەیەكی سیاسیی هەیە كە كار بۆ گەیشتن بە دەسەڵاتی سیاسی دەكات.
خاڵی دووەم: پێموایە هێنانەوەی نموونەی سیستمەكە بە گۆڕان بۆ توێژینەوەكە، سیستمێكە یارمەتیدەر نییە بۆ چارەسەركردنی كۆمەڵێك كێشە لەم وڵاتەدا، بۆ نموونە وڵاتی ئێمە كێشەی دابەشكردنی سامان ‌و دەسەڵاتی هەیە، ئەمەش تەنگژەی هەموو وڵاتە خۆرهەڵاتییەكانە، چونكە شتێك هەیە لە دنیای دیموكراسیدا پێی دەوترێت دەستاودەستكردنی دەسەڵات، جا ئەوە لەسەر ئاستی حزب بێت یان دەوڵەت، بەسروشتی حاڵ كاتێك كە ئەمە دەگاتە قۆناغی قەیران، قەیرانی سیاسی دروست دەكات، جا زۆرجار ئەوە كاریگەرییەكی ماركسیانە دەكات، كە دەوترێت هەموو قەیرانەكان سەرچاوەكەی لەئەنجامی كۆمەڵێك فاكتەری ئابوورییە، بەڵام لەم وڵاتانەی ئێمە لە خۆرهەڵات بەو جۆرە نییە، چونكە لێرە دەستاودەستی دەسەڵات نییە، بۆیە زۆربەی كاتەكان قەیرانە سیاسییەكان سەر دەكێشێت بۆ قەیرانی ئابوویی ‌و چارەنووسی میللەتان دیاریی دەكات. چونكە ئەنجامی بڕیاری سیاسیی ئەو دەستەبژێرەشە كە لەكۆتاییدا چارەنووسی ئابووریی وڵاتیش دیاریی دەكات.
بۆیە لە دۆخێكی لەو جۆرەوە دەگاتە قۆناغی داخرانێكی مێژوویی، قۆناغێك كە تێیدا هەموو ئەزموونێك رادەوەستێت، چونكە قۆناغەكە خۆی قۆناغی بەرهەمهێنانی قەیرانە. ئەنجامێكی سەرەتایی قەیرانیش ئەوەیە كە ناڕەزایی جەماوەریی لێدەكەوێتەوە لەهەموو چین ‌و توێژە جیاجیاكان، بەپێچەوانەی ئەوەی كە ئەمە ئۆپۆزسیۆنە یان ئەمە دەسەڵاتە، بەڵكو ئەو ناڕەزاییە زۆرجار لەناو هەناوی خودی حزبەكەوە سەرهەڵدەدات، بەڵگەش بۆ ئەوە خودی بزووتنەوەی گۆڕانە، ئەو بزووتنەوەی بنەچەكەی وەكو بزووتنەوەیەكی سیاسی لەكوێوە هاتووە؟ لەناو ئەزموونە سیاسییەكە خۆیەوە هاتووە، بۆنموونە ئەگەر كاك نەوشیروان نەبووایە‌و خاوەنی ئەو سەرمایە رەمزییە نەبووایە، گۆڕان دروست نەدەبوو، چونكە هەموو بەڵگەنامەكانی شۆڕشی لەبەردەستدا بوو، لە قۆناغی شۆڕشەوە بۆ قۆناغی حوكمڕانی، هەمووشی بەكاردەهێنرێت بۆ دروستكردنی هەستكردن بە بێبەشی ‌و مافخوراوی، لەبەرئەوە ئەوەی روویدا، دروستبوونێكی بابەتییە، بەڵام پیادەكردنی بۆ قۆناغی دەسەڵات، بەبێ دیدگاو ئایدیۆلۆجیایەكی دیاریكراوو دیدێكی روونە بۆ چۆنێتی سیستمی حكومڕانی، وەكو بزووتنەوەیەكی ناڕەزایی ‌و گوشاری مەدەنی ‌و كۆمەڵایەتی دروستبووە، ئەمەش كاریگەریی دەستەبژێرێكی خوێندەواری لەسەر بوو كە تێزیان لە مامەڵەكردن لەگەڵ دەسەڵاتدا جیاوازبوو لەو تێزەی كە حزبی سیاسی دەبێت هەیبێت، تێزی ئەوان ئەوەبوو وەك هەر بزووتنەوەیەكی گوشاری مەدەنی كە دەستنیشانی كەموكوڕییەكانی سیستمی سیاسیی ‌و ئیداریی دەوڵەت دەكەن، بۆیە ئەوە بۆ حزبی سیاسی شیاو نییە، چونكە خۆ حزبی سیاسی بڕیاری نەداوە بۆ هەتا هەتایە لە ئۆپۆزسیۆندا بمێنێتەوە، بەڵكو دەبێت خاوەنی فەلسەفەیەكی روون بێت بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت.
جگە لەوە گۆڕان توانای تێپەڕاندنی ناونانی لە ئۆرگانەكانی خۆشی نەبوو، وەك چۆن لە حزبەكانی تردا، لق ‌و مەڵبەندە، ئەو ناوی ناوە بازنە. ئەوەی كرا تەنها ئاڵوگۆڕێكی زمانەوانیی فۆرمی رێكخستنی حزبی بوو، چونكە ئەوە بزووتنەوەی جەماوەرییش نییە، تەنها یەك رەگەزی حزبە تەقلیدییەكانی تێدا نییە، ئەویش رەگەزی بەدیسپلینكردنە، دەتوانێت ببێت بە ئەندامی حزبێكی سیاسی.
بۆیە گرفتێكی گەورەیە كە ئەگەر توێژینەوەكە وا تەماشا بكەین كە تەعبیرە لە بزووتنەوەیەكی جەماوەریی.

كنێر عەبدوڵڵا:
سەرەتا پێشنیازێكم بۆ كوردستانی نوێ هەیە، دواتر پرسیار‌و تێبینییەكیشم بۆ كاك موعتەسەم هەیە، پێشنیازەكەم ئەوەیە كە ساڵۆنی كوردستانی نوێ لەمجۆرە كۆڕانەیدا میكانزمێك بدۆزێتەوە كە ئێمەمانان پێشتر كتێبەكە ببینین ‌و بیخوێنینەوە ماوەیەك دواتر كۆڕی گفتوگۆی بۆ رێكبخات، تا كۆڕەكە سوودبەخشتر بێت و ئەوانەی مشتومڕی لەسەر دەكەن، كتێبەكەیان خوێندبێتەوە.
پرسیارەكەشم بۆ كاك موعتەسەم ئەوەیە كە سەرەتا ئاماژەت بەوە كرد كە بزووتنەوەی جەماوەریی لەمجۆرە هەرلە سەرەتاوە لەقەیراندایە، ئاخۆ مەبەستت لە سەرهەڵدانی بزووتنەوەی جەماوەریی سیاسییە كە بەقەوارەیەكی سیاسییانە كاردەكات، یان بزووتنەوەی جەماوەریی لە بواری تردا درێژە بەخەبات بدات؟
تێبینییەكەشم ئەوەیە كە گۆڕانی ریشەیی لەهەر كۆمەڵگەیەكدا لەبواری سیاسدا بێت یان هەر بوارێكی دیكەدا، یەكێك لە میكانیزمە كاریگەرەكانی ئەوەیە كە لەڕووی جەماوەرییەوە كاری بۆ بكەیت، بەڵام گرنگە دوو خاڵی تێدابێت، یەكێكیان ئەوەیە ئامانجداربێت، جا درێژخایەن بێت یان كورت مەودا، نموونەش بزووتنەوەی ریفراندۆمی دوای رووخانی رژێم لە 2003-2005، كە توانیی بۆ ئامانجێكی دیاریكراو ماوەی دوو ساڵدا لەناو كوردستاندا كاربكات‌و توانی كاریگەریی دابنێت ‌و تاڕادەیەكی باش سەركەوتووش بوو.
خاڵێكی دیكەش ئەوەیە كە كاتێك بزووتنەوەی جەماوەریی سەركەوتن بەدەستدەهێنێت كە هەڵقوڵاوی فیكر بێت، بۆیە بەبڕوای من گۆڕان لەكاتی سەرهەڵدانیدا ئەوەندەی جەماوەرەكەی دەرهاویشتەو لەئاكامی ئەوەوە دروست بوو كە لایەنێكی سۆزداریی بێت، ئەوەندەی گەڕان بوو بەشوێن ئەڵتەرناتیڤێكی جیا‌و دەرهاویشتەی تووڕەیی ‌و رق بوو، هێندە كۆبوونەوەی ئەو خەڵكە لەدەوری گۆڕان دەرهاویشتەی فیكرێكی دیاریكراو نەبوو، لەگەڵ رێزم بۆ دەستەبژێرێكی ئەو كەسایەتییانەی كە لەسەرەتاوە كاریان لە بزووتنەوەی گۆڕاندا كرد‌و هەڵگری فیكرێكی دیاریكراو بوون.

موعتەسەم نەجمەدین:
كاك شوان باسی لە هەندێك خاڵ كرد كە بۆچی بزووتنەوەی گۆڕانم بە نموونە هێناوە؟ پێموایە بزوێنەری ئەم بزووتنەوەیە لەكوردستاندا كاك نەوشیروان بوو، بۆیە ئەوەم بەنموونە وەرگرت، ئەگینا وەك دەبینین دوای ئەو كەسێكی وەك كاك شاسوار هەوڵی لاسایی كردنەوەی دا كە هەر بەو فۆڕمە كاری كردووە بەڵام بەشێوازێكی لاواز، چونكە ئەو شارەزایی ‌و توانایەی كاك نەوشیروانی نەبوو، هەموومان دەزانین، چونكە كاك نەوشیروان هەتا رادەیەكی زۆر لە ئەزموونی كاری سیاسیدا لێهاتوو بوو، هەر بۆنموونە بگەڕێرەوە بۆ سەر ئەزموونی دەركردنی گۆڤاری رزگاری ‌و سەرەتاكانی دامەزراندنی یەكێتی، بۆمان دەردەكەوێت كە ئەو پیاوە چەندە لێهاتوو بووە لەو بوارەدا.
جگە لەوەش چەند كەموكوتییەكی تێدایە یەكەمیان بوارنەبوو وەك پێویست ‌و ئەوەی كە دامنابوو قسەبكەم، دووەمیش ئەوەیە كە كتێبەكەمان پێشتر دابەش نەكرد، سێیەمیش من ئەوپەڕی هەوڵمداوە كە بەبێلایەنی بنووسم، چونكە من خۆم بەشێك بووم لەو بزووتنەوەیە‌و لە بازنەیەكی سەرەوەدا لە لیژنەیەكدا بووم كە خودی كاك نەوشیروان سەرۆكایەتیی كردووە‌و هیچ شتێكی شەخسیم لەگەڵ ئەو برادەرانە نییە، تائێستاش پەیوەندیم لەگەڵیاندا لەوپەڕی باشیدایە‌و دۆستم لەگەڵیاندا، بەڵكو ئەوەی كە من كردوومە ئامانجەكەم قسەكردنە لەسەر فۆرمەكە، نەك لەسەر گۆڕان وەك بزووتنەوەیەكی سیاسی، چونكە فۆرمەكە بۆخۆی لە قەیراندایە‌و لەبنەڕەتەوە بە ناتەندورستی دروست دەبێت.
هەر بۆنموونە من لەساڵی 2009 وتارێكم بڵاوكردەوە بە ناونیشانی «گۆڕانی ناو گۆڕان.. هەوڵێك بۆ رزگاربوون لە قەیران»، كاك نەوشیروان ئەوكات لەسەر ئەوە لێشم زویربوو،
لەبارەی شوبهاندنی بزووتنەوەی نازیش، من ناڵێم وایە، بەڵكو رەچەڵەكی ئەم بزووتنەوانە دەگەڕێتەوە بۆ زۆر كۆن، بەلشەفیكەكان بەكاریان هێناوە، نازییەكان بەكاریانهێناوە، بەڵام وەكو فۆرم لەو گەنجانەوە دروست بوو كە لەساڵی 1968دا لەفەرەنسا هاتنە سەر شەقام، كە تێكەڵەیەكە لە خەباتی مەدەنی بە خەباتی سیاسی.
پاشان من پێموایە كە واقیعی سیاسی ‌و كۆمەڵایەتیی سلێمانی تایبەتمەندیی خۆی هەیە، بگەڕێرەوە بۆ مێژوو هەموو بزاوتەكان لە سلێمانییەوە سەریهەڵداوە، بۆیە پێكهاتەی كۆمەڵایەتیی ئەم شارە هەمیشە لەبارە بۆئەوەی شتی نوێ دەركەوێت.
لەوەڵامی كاك سەرداریشدا دەڵێم هیوادارم ئەگەر هەڵەبم لەكوێدا هەڵەم كردووە بۆم راست بكەنەوە‌و سروشتی توێژینەوەش وایە، لەكوێدا هەڵە هەبێت رەخنەی لێدەگیرێت بۆ راستكردنەوەی، منیش مەمنون دەبم بە رەخنەكانتان هەڵەكانم بۆ راستبكەنەوە.
لەسەر مەسەلەی میدیا‌و دروستكردنی كاریزما‌و رێبازی پۆپۆلیستی، لەناو كتێبەكەدا بەوردیی باسم كردووە.
لەبارەی بزووتنەوە جەماوەرییەكان ‌و شۆڕشە رەنگاوڕەنگەكانیشەوە، باسی ئەوەم كردووە كە ئەو بزووتنەوانە شتێكن ‌و شۆڕشەكان شتێكی ترن، چونكە مەرج نییە ئەوەی ئەو بزووتنەوانە خەڵكی بۆ كۆدەكەنەوە بۆیان كۆنترۆڵ بكرێت ‌و ئەو ئامانجە بپێكێت كە بەرنامەیان بۆ داناوە. جگە لەوەش ئەو جۆرە شۆڕشانە بەو شێوەیە تەنها لە خۆرهەڵاتی ناوە ڕاستدا روودەدەن، كە دەبینین دوای هەموو شۆڕشێك دەچنەوە خاڵی سفر‌و كار بۆ شۆڕشێكی تر دەكەن. كە ئەمەش حاڵەتێكە لە هەموو ئە‌و شۆڕشانەی ئەم ناوچەیەدا بەدیی دەكرێت.
لەوەڵامی د. حسێن-یشدا دەڵێم من زیاتر نەمویستووە سەرپێیی قسەبكەم، بەڵكو هەوڵمداوە بەشێوەی توێژینەوە یەكی زانستی قسەی لەسەر بكەم وەك دیاردە، بۆیە خۆم بۆ تەرخان كردووەو نەمویستووە وەك وتارێك بینووسم، بەڵكو وەك كتێب نووسیوومە. هەروەها سوپاسی هەموو برادەران دەكەم بۆ تێبینی ‌و سەرنجەكانیان، هیوادارم كتێبەكە بخوێننەوە، چونكە پێموایە من نەمتوانی ئەوەی لە ناو كتێبەكەدا نووسیوومە هەمووی لێرەدا باس بكەم، بۆیە پێموایە وەڵامی بەشێك لەو سەرنج و تێبینییانە لەناو كتێبەكەدا هەیە‌و بە وردیی ئاماژەم پێكردووەو وەڵامم داوەتەوە.
بەگشتی ئەوەی ئەم بزووتنەوانە لە بزووتنەوەی دیكە جیادەكاتەوە وەك ئاماژەم پێكردووە، ئەوەیە هیچ ئایدۆلۆژیایەكیان نییە‌و بەپێی خواستی شەقام خۆی دادەڕێژێت ‌و خۆی فۆرمۆڵە دەكات، نەك بەرنامەیەكی پێشوەختی هەبێت ‌و كاری لەسەر بكات.
هەروەها خاسییەتێكی تێدایە لەم جۆرە بزووتنەوانەدا كە جەلاد و قوربانی پێكەوە تێیدا كۆدەبنەوە، واتە خەڵكی ستەم لێكراوو ستەمكار پێكەوە كۆدەبنەوە، ئەمیان ستەمی لێكراوە بەهیوای رزگاربوون لەستەم ‌و ئەویشیان ستەمكار بووەو دەیەوێت پاكبێتەوە‌و ئاوی ئابڕووی لەناو كۆمەڵگەدا بەدەستبهێنێتەوە، یان دەوڵەمەند و هەژار پێكەوە لەم بزووتنەوانەدا كۆدەبنەوە.
من باسم لەوە كردووە كە ئەم جۆرە بزووتنەوانە هەر لە ستراكچەرەوە لە قەیراندان، نەك مەبەستەكەم لەوە بێت كە قسە لەسەر بزووتنەوەیەكی دیاریكراو بكەم، بەڵكو قسەم لەسەر فۆرمێكە كە ئەم بزووتنەوانەی لەسەر دامەرزاوە. چونكە دەشێت سبەی رۆژ هێزێكی دیكەو بەناوێكی دیكەو هەر لە سلێمانی یان لە ناوچەیەكی تر دەستپێبكات، بەڵام بۆئەوەیە ئێمە بەرچاو روون بین كە ستراكچەرو فۆرمی ئەو بزووتنەوانە خۆی لە قەیراندایە.
لەلایەكی دیكەوە من پێموانییە كە بزووتنەوەی گۆڕان لەخۆڕاو هەروا سەرپێیی دروست بووبێت، بەڵكو لەئەنجامی قەیرانێكەوە دروست بووە، بەڵام گرفتەكە لەودایە ئەو فۆرمە لە بزووتنەوەی سیاسی بۆخۆی لە قەیراندایەو ناتوانێت گۆڕانكاریی بەدی بهێنێت‌و ئەو جۆرە بزووتنەوانە بۆخۆیان دەبنە بەربەست لەبەردەم گۆڕانكاریدا. بەڵگەش ئەوەیە كە گۆڕان كاتێك هاتە مەیدان بۆ چارەسەرو گۆڕانكاریی هات، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە كە بۆچی نەیتوانی چارەسەر بێت، ئەگەرنا قسەمان لەسەر ئەوە نییە كە لۆمەی بكەین ‌و بڵێین ئەم باشەو ئەو خراپە.

جواد حەیدەری:
وێڕای دەستخۆشیم بۆ كاك موعتەسەم، من خۆشبەختانە شەرەفی ئەوەم پێ بڕا كە ماوەیەك پێش ئێستا توانیم كتێبەكەم دەستبكەوێت ‌و هەموویم خوێندەوە، دەستخۆشییەكی دیكەشم بۆت ئەوەیە كە كەم كتێب ‌و توێژینەوەی كوردی هەیە 27 سەرچاوەی تێدا بەكارهاتبێت، كە رەنگە ئەوە یەكێك لەو خاسییەتانە بێت، كە یان من كەمتەرخەمم یان بەدەگمەن لە كتێبی كوردیدا ئەوەم بەدیی كردووە.
خاڵێكی دیكە ئەوەیە كە ئەگەر هەڵە نەبم لەلاپەڕە 68ی كتێبەكەدا ئاماژەت بەوە كردووە كە حزبە ئیسلامییەكانی كوردستان نە دەتوانێت تێكەڵاوی بزووتنەوەی جەماوەریی ببێت ‌و نە دەشتوانێت بزووتنەوەی جەماوەریی دروست بكات، ئەگەر بكرێت هەڵوێستەیەك لەسەر ئەو خاڵە بكەیت؟
لەبەشێكی دیكەدا باست لەوە كردووە كە بزووتنەوەی جەماوەریی لەكوردستاندا لە ئەنجامی شكستی پرۆسەی سیاسیی و ئابووریی ‌و كۆمەڵایەتییەوە هاتووەتە كایەوە، لێرەشدا وەك تێبینی دەكرێت دەسەڵات ‌و ئۆپۆزسیۆن ‌و جەماوەریش تووشی قەیرانی ستراكچەر بوون، ئەگەر بكرێت ئەو سێ لایەنە وردتر قسەی لەسەر بكەیت ‌و سوپاست دەكەم؟

ئەردەڵان عەبدوڵڵا:
خۆشبەختانە من كتێبەكەم خوێندووەتەوە، كاتی خۆشی چەند تێبینی ‌و سەرنجێكم هەبوو كە داومە بە كاك موعتەسەم، بەگشتی كتێبەكە زۆر باشە، چونكە ئەزموونی كوردی پێویستی بەوەیە كە ئێمە پرسیاری ئەوە بكەین كە ئاخۆئەم ئەزموونە سەركەوتووە یان نا، دیارە كاك موعتەسەمیش بە پرسیار دەستپێدەكات ‌و ئەو پرسیارەی كردووە كە ئایا ئەو شێوازە خەباتە لەكوردستاندا جێگەی پرسیارە. بەڵام من دوو سەرنجم هەبوو لەبارەی ئەزموونی 1968ی خوێندكارانی فەرەنسا كە بەبڕوای من دەبوو قووڵتر بوایە و زیاتر قسەی لەسەر بكردایە، چونكە ئەو ئەزموونەی 1968 بەتەنها پەیوەست نەبوو بە فەرەنساوە، پەیوەندیی بەشۆڕشی كەلتووریی ماوی-شەوە هەبووە.
سەبارەت بە بزووتنەوەی جەماوەریی لەكوردستانیشدا، ئەوەیە كە بە گۆڕان دەستپێناكات، پێموایە لەو ماوەیەدا بزووتنەوەی جەماوەریی تریش هەبووە، بۆ نموونە بزووتنەوەی شوراكان كە ئەوەش تاڕادەیەك دەچێتە چوارچێوەی بزووتنەوەی جەماوەرییەوە. بۆیە وێڕای دووبارە دەستخۆشیم لە كاك موعتەسەم، دەتوانم بڵێم ئەمە سەرەتایەكی باشە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی كاری حزبایەتی لە كوردستان.

موعتەسەم نەجمەدین:
دەمەوێت ئەوە بڵێم ماوەكەی من هەر ئەوەندە بواری دام، ئەگەرنا بۆ وەڵامی كاك جواد دەڵێم: بەشێكی كتێبەكە لەسەر چۆنێتی هەڵسوڕانی بزووتنەوە ئیسلامییەكانی كوردستانە، هەروەها مەسەلەی «شۆڕشی سەوز» من تەنها لە چوارچێوەی بزووتنەوە رەنگاوڕەنگەكاندا ئاماژەم پێكردووە‌و دەزانم ئەوە تەنها هەڵچوونێكی پەرچەكرداری هەڵبژاردن بووە لەناو چوارچێوەی یەك سیستمی سیاسیی حوكمڕانیدا.
پێموایە كرۆكی ئەوەی كە بۆچی ئەو بزاوتە ئیسلامییانە ناتوانن ببنە بزووتنەوەی جەماوەریی ئەوەیە كە بزووتنەوەی ئیسلامیی سیاسیی كوردی، كوڕی بزووتنەوەی ئیخوانیی عەرەبییە‌و ئەوانیش كوڕی سیستمی شۆڤێنیزمی عەرەبین، كە ئەمە بنەمای سەرەكیی قەیرانەكەیەو لەوێوە دەستپێدەكات، بۆیە كە دێنەوە سەر ئایدیۆلۆژیا، لە كۆتاییدا دەبنەوە بە كوڕی شۆڤێنیزمی عەرەبی، بۆیە لە رووی هەڵسوكەوتیانەوە ناتوانن ئەو دڵنیاییە بدەن بە خەڵك تا خەڵك وەك جەماوەر لەدەوریان كۆببێتەوە.
لەبارەی قەیرانی سیاسیشەوە، من پێموایە گۆڕان فۆرمێكی تایبەت ‌و جیاوازە، گۆڕان وەكو حزبەكانی تر نییە ، حزبەكانی تر لە قەیراندان، بۆنموونە كاتی خۆی لەسەر دەمی حەرەكەی كیفایەی میسری محەمەد حەسەنێن هەیكەل وتارێك دەنووسێت ‌و پەیامێك ئاراستەی حوسنی موبارەك دەكات، بەناوی «وتارێك بۆ ئایندە»، تێیدا روو لە حزبی نیشتمانیی دەسەڵاتدار باس لەوە دەكات كە ئەگەر فریای خۆتان نەكەون، ئێوە لەقەیرانێكی زۆر خراپدان تووشی داڕووخان دەبن، لەو وتارەدا نموونەی چەمكی «هاك سیبەر»ی بۆ دەهێنێتەوەو پێی دەڵێت: «باوی سیستمی بۆماوەیی نەماوە»، ئێستا سەردەمی دامەزراندنی حزبی قانونی ‌و دەستوورییە.
بۆ ئێمەش كە دەبینین تائێستا پشت بە شەرعییەتی شاخ ‌و بۆماوەیەتی ‌و شۆڕشگێڕیی و موڵكایەتی دەبەستین ، بۆیە ناتوانین لەو قەیرانە دەربازبین، بەڵام وەكو گۆڕان ‌و وەكو ئەو فۆرمە، راستە من ناومناوە بزووتنەوەی جەماوەریی، ئەمە تەنها تایبەتمەندییەكە بۆ ناساندن، یەكێكی تر پێی دەڵێت بزووتنەوەی هەزارە، بەڵام گۆڕان بۆخۆی فۆرمێكی تایبەتە، فۆرمێكە لەدوای 1968ەوە بە چەند قۆناغێك دروست بوو.
كاك ئەردەلان باس لە شۆڕشی 68 دەكات، راست دەكات، من كەمتر باسم كردووە‌و رەنگە بەچەند لاپەڕەیەك باسم كردبێت، بەڵام ئەگەر كتێبەكە زۆر زیاتر وردم بكردایەتەوە زۆر دەردەچوو، برادەرانیش تێبینی ئەوەیان دامێ كە ئەگەر لەوە زیاتر بێت خەڵك تاقەتی خوێندنەوەی نامێنێت. بۆیە منیش تەنها لەم فۆرمەدا چڕم كردووەتەوە.
لەبارەی مەسەلەی شوراكانیشەوە، حەزئەكەم ئەو راستییە بخەمەڕوو كە شوراكان لەم مۆدێل ‌و ستایلە نەبوون، وەكو ئاماژەم پێكرد، ئەم فۆرمە فۆرمێكی تایبەتە، فۆرمێكە لە خەباتێكی مەدەنی كە تێكەڵ بە ئەجێندایەكی سیاسی كراوە، كە ئەمە شتێكی تایبەتە لەدوای 1968ەوە دروست بوو، هیوادارم برادەرانی تر لەدوای منەوە بتوانن لەمن زیاتر شتی لەسەر بنووسن ‌و وردی بكەنەوە، بەڵام بەشێوەیەكی گشتی ئەوەی من كردوومە، ئەوە توانای منەو سوپاستان دەكەم.

print

 63 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*