سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ئه‌و پیاوه‌ی ئازاری زۆری چه‌شت به‌ڵام هه‌رگیز ملی كه‌چ نه‌كرد

عه‌لی ئه‌شره‌ف ده‌روێشیان

ئه‌و پیاوه‌ی ئازاری زۆری چه‌شت به‌ڵام هه‌رگیز ملی كه‌چ نه‌كرد

ئا: ئه‌ده‌ب و هونه‌ر 
عه‌لی ‌ئه‌شره‌ف ده‌روێشیان، چیرۆكنووس و رۆماننووس و توێژه‌ری ئه‌ده‌بیات، یه‌كێكه‌ له‌ نووسه‌ره‌ ناوداره‌كانی كوردی كرماشان، دوای ته‌مه‌نێك له‌ داهێنان و نووسین له‌ بواری ئه‌ده‌بیاتدا له‌ ته‌مه‌نی 76 ساڵیدا له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی كه‌ره‌ج كۆچی دوایی كرد. زایه‌ڵه‌ی كرماشانییه‌كان له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی كه‌ره‌ج خامۆش بوو، ده‌نگ و ئاوازی هه‌ژاران و به‌شمه‌ینه‌تانی كرماشانێك كه‌ ساڵه‌هایه‌ ئه‌و گۆرانییه‌ ده‌چڕن خۆم كرماشانی فارسی نییه‌زانم.. ده‌روێشانیش وه‌كو كرماشانییه‌كان حه‌زی ده‌كرد به‌ مانی كوردی بنووسێ و بێژێت به‌ زمانی شیرین قه‌زات له‌ گیانم، ئه‌فسووس نه‌یتوانی، ده‌رفه‌ت نه‌بوو.
ده‌روێشیان ساڵی 1941 له‌ گه‌ڕه‌كی « ئابشووران « له‌ كرماشان له‌ دایك بووه‌. زوو باوكی كۆچی دواییكردووه‌، به‌و حوكمه‌ی كوڕه‌ گه‌وره‌ی خێزانه‌كه‌ی بووه‌، به‌ هاوكاری دایكی شانی داوه‌ته‌ به‌ر به‌خێوكردنی خێزانه‌كه‌ی، میترا ده‌روێشیان كه‌ خوشكی بچووكی ده‌روێشیانه‌ و ئێستا له‌ ئه‌ڵمانیا ده‌ژی ده‌ڵێت: «من باوكمم نه‌دیوه‌، هه‌تا چه‌ند ساڵێكی قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی وام ده‌زانی عه‌لی ئه‌شره‌ف واته‌ كاكم باوكمه‌، دوایی له‌ مه‌سه‌له‌كه‌ تێگه‌یشتم». ساڵی 1958 خوێندنی خانه‌ی مامۆستایان ته‌واو كردووه‌، پاشان ره‌وانه‌ی گونده‌كانی ده‌وروبه‌ری كرماشان و گه‌یلانی رۆژئاوا كراوه‌. ساڵی 1966 له‌ به‌شی وێژه‌ و ئه‌ده‌بی فارسی زانستگه‌ی تاران ده‌ستی به‌خوێندن كردووه‌ و دوای وه‌رگرتنی بڕوانامه‌ی به‌كالۆریۆس، له‌ به‌شی ده‌روونناسیی په‌روه‌رده‌دا درێژه‌ی به‌خوێندنی ماسته‌ر داوه‌. ساڵی 1973 یه‌كه‌م كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكی بڵاو كردۆته‌وه‌.
له‌به‌ر نووسینی كتێبی «از این ولایت-له‌م هه‌رێمه‌وه‌» و به‌هۆی چالاكیی سیاسی، سێ جار قۆڵبه‌ست كراوه‌ و رێی نووسینی لێ گیراوه‌. جاری یه‌كه‌می له‌ ساڵی 1970 له‌ كرماشان بۆ ماوه‌ی هه‌شت مانگ زیندانی كراوه‌، پاشتر له‌ تاران گیراوه‌ و حه‌وت مانگ له‌ گرتووخانه‌دا ماوه‌ته‌وه‌. ده‌روێشیان دوای ئه‌وه‌‌ له‌ زانكۆ ده‌ركراوه‌، له‌ پیشه‌ی مامۆستایه‌تیش دوور خراوه‌ته‌وه‌. ساڵی 1974 دیسان رووبه‌ڕووی زیندان و گرتن بۆته‌وه‌ و یانزه‌ ساڵ زیندانی كراوه‌ تا سه‌رده‌می شۆڕشی گه‌لانی ئێران له‌ گرتووخانه‌ ماوه‌ته‌وه‌.
به‌رهه‌مه‌كانی ده‌روێشیان
سه‌رجه‌می كتێب و به‌رهه‌مه‌ نووسراوه‌كانی ده‌روێشیان كه‌ تا ئێستا چاپ و بڵاوكراونه‌ته‌وه‌، زیاتر له‌ 60 به‌رهه‌مه‌، كه‌ له‌ بواره‌كانی «چیرۆك بۆ منداڵان و مێرمنداڵان»، «ئاماده‌كردن»، «كورته‌ چیرۆك و رۆمان» و «كه‌لتووری خه‌ڵكی ئاسایین. گرنگترین و به‌رچاوترین به‌رهه‌می «عه‌لی ئه‌شره‌ف ده‌روێشیان» نووسین و كۆكردنه‌وه‌ی پڕۆژه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌ به‌ ناوی «فرهنگ افسانه‌ های مردم ایران» له‌ 20 به‌رگدا» كه‌ به‌رهه‌می 22 ساڵ هه‌وڵ و تێكۆشانی ئه‌م نووسه‌ره‌یه‌.
هه‌ندێ له‌ به‌رهه‌مه‌كانی تری بریتین له‌:
1-رۆمانی دوو به‌رگی ساڵانی هه‌ورین.
2- قاوشی ژماره‌ 18.
3-له‌م هه‌رێمه‌وه‌. (كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك).
4-له‌ هه‌ژاره‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌مه‌ند (كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك).
5-ئابشوران (كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك)
6- درشتی (كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك).
7-شه‌وی ئاوس بوونه‌ (كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك).
8-له‌گه‌ڵ گۆرانییه‌كانی باوكمدا (كۆمه‌ڵه‌ چیرۆك).
9-كتێبی بێستوون.
10-بۆچی  و چۆن (وتار، ره‌خنه‌، گفتوگۆ)
11-فه‌رهه‌نگی كوردی كرماشانی (كوردی فارسی).
به‌رهه‌می چاپ نه‌كراو
1-بیروباوه‌ڕ و نه‌ریتی كرماشان. لێكۆڵینه‌وه‌.
2-دایكی هه‌میشه‌یی (همیشه‌ مادر) رۆمان.
ده‌روێشان چی نووسی
ئه‌زموونی نووسینی ده‌روێشان كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌دیبه‌ نێوداره‌كانی ئێران، جێی داخه‌ كه‌ كوردبوون له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ یاساغه‌ ئه‌م نووسه‌ره‌ فره‌ به‌رهه‌مه‌یش وه‌كو زۆرێك له‌ نووسه‌رانی دیكه‌ به‌رهه‌مه‌كانی به‌ زمانی دایك نه‌نووسیوه‌.  بۆ خۆشی ئازاری ئه‌وه‌ی چه‌شتووه‌ ئه‌وه‌تا له‌ بۆنه‌ی وه‌رگێڕانی رۆمانی ساڵانی هه‌وریندا نامه‌یه‌كی پڕ له‌ داخ و سوێ ده‌نێرێته‌ كوردستانی باشوور تێیدا ده‌ڵێت « كاتێك بیستم رۆمانی ساڵانی هه‌ورین وه‌رگێڕدراوه‌ بۆ زمانی كوردی، جارێكی تر چێژی به‌ ئازاری نووسینی ئه‌و رۆمانه‌م هه‌ست پێ كرده‌وه‌، ئه‌م جاره‌یان هاوڕێی وه‌رگێڕم عه‌زیز گه‌ردی ئه‌و ئازاره‌ ده‌چێژێت و منی به‌هره‌مه‌ند كرد له‌وه‌ی دیسانه‌وه‌ له‌ دایكبوونی ساڵانی هه‌ورین نوێ بكاته‌وه‌ له‌ناو خه‌ڵكێكدا كه‌ هه‌رده‌م خۆم به‌ به‌شێك له‌وان زانیوه‌. پێده‌چێت هه‌ر ئه‌مه‌ش گۆشه‌یه‌ك له‌ بایه‌خی وه‌رگێڕانی ئه‌م رۆمانه‌ لای من و سوپاسم بۆ زه‌حمه‌تییه‌كانی وه‌رگێڕ پیشان بدات، رۆمانه‌كان نه‌وه‌ی نووسه‌ره‌كانن و من ئێستا نه‌وه‌یه‌كم هه‌یه‌ كه‌ به‌ كوردی قسه‌ ده‌كات، له‌ كوردستان ده‌ژی و له‌ نێوان خه‌ڵكه‌كه‌یدایه‌. به‌م جۆره‌ ئێمه‌ به‌ر له‌ رابردوو له‌گه‌ڵ یه‌كتردا بووین به‌ ناسیاو.»
ده‌روێشان كۆمه‌ڵێك به‌رهه‌می هه‌یه‌ كه‌ به‌شی زۆری نووسینه‌كانی گوزارشتن له‌ ژیانی خه‌ڵكی، ئه‌و حیكایه‌تی ئه‌و مرۆڤه‌ هه‌ژار و به‌شمه‌ینه‌تانه‌ی نووسییه‌وه‌، كه‌ له‌ژێر باری سته‌م و هه‌ژاریدا ژیانیان گوزه‌راندووه‌، له‌ نووسینه‌كانیدا چیرۆكی كرماشانییه‌كان و خه‌ڵكانی هه‌ژار و سته‌م دیده‌ و برسی ده‌نووسییه‌وه‌. یه‌كێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی رۆمانی ساڵانی هه‌ورینه‌، ئه‌م به‌رهه‌مه‌ له‌ نێو ئه‌ده‌بیاتی ئێراندا ناووناوبانگی ده‌روێشیانی زیاتر بڵاوكردوه‌ته‌وه‌ و ئه‌م رۆمانه‌ له‌دوو به‌رگ پێكدێ، ده‌توانین بڵێن له‌ نێو ئه‌و نه‌وه‌یه‌ی ئێراندا له‌ دوای مه‌حمود ده‌وڵه‌ت ئابادییه‌وه‌ ده‌روێشان خاوه‌نی رۆمانی قه‌باره‌ ئه‌ستوور و گه‌وره‌یه‌. ساڵانی هه‌ورین چیرۆكی ژیانی كرماشانییه‌كانه‌ له‌ رۆژگاری ده‌سه‌ڵاتدارێتی شا و حوكمی داگیركاری ئینگلیزه‌كان له‌ ئێران، نووسه‌ریش هاتووه‌ چیرۆكی ئه‌و ساڵانه‌ و ژیانی خه‌ڵكی له‌ دووتوێی كارێكی ئه‌ده‌بیدا ده‌گێڕێته‌وه‌. قاره‌مانی سه‌ره‌كی ئه‌م رۆمانه‌ منداڵێكی چوار ساڵانه‌ به‌ ناوی شه‌ریف ده‌ورێش كه‌ كوڕی بنه‌ماڵه‌یه‌كی هه‌ژاره‌و له‌ كه‌شێكی هه‌ژارانه‌دا په‌ره‌وه‌رده‌ بووه‌. ئه‌م رۆمانه‌ به‌سه‌رهاتی ژیانی شه‌ریفه‌ تا ته‌مه‌نی چل ساڵان، شوێن له‌م رۆمانه‌دا شاری كرماشانه‌. روداوه‌كانی ناو رۆمانه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زه‌مه‌نی هاتنی ئیمپراتۆریه‌تی ئینگلیز و كێبڕكێی هیتله‌ر بۆ داگیركردنی دنیاو جه‌نگی جیهانی دووه‌م. ئه‌وه‌ی واده‌كات هه‌ست بكه‌ین ئه‌م رۆمانه‌ چیرۆك و سه‌رگوزه‌شته‌ی خودی نووسه‌رو ژیانی كرماشانییه‌كانه‌، حیكایه‌ته‌ په‌ژمورده‌ و نه‌هامه‌تییه‌كانی ناو رۆمانه‌كه‌یه‌ به‌سه‌ر كاره‌كته‌ره‌كاندا هاتووه‌. هه‌ر له‌ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌م رۆمانه‌وه‌ وێنه‌یه‌ك له‌ ژیانی نووسه‌ر ده‌بینرێ، ئه‌مه‌ش له‌و سونگه‌یه‌وه‌ نا ژیانی نووسه‌ر و كاره‌كته‌ری رۆمانه‌كه‌ له‌ یه‌ك ده‌چێ، به‌ڵكه‌ له‌و روانگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌مان بۆ  ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ نووسه‌ر زۆر به‌جوانی و به‌ باشی توانیوێتی وێنه‌ی ژیانی هه‌ژارانه‌ و په‌ژموردانه‌ی مرۆڤێك باس بكات كه‌ ئه‌گه‌ر خودی نووسه‌ر تامی تاڵی هه‌ژارانه‌ی نه‌چه‌شتبێت ناتوانێ به‌و شێوازه‌ گوزارشتی لێ بكات. ئه‌و كوڕی ئه‌و ژیان و زه‌مان و گوزه‌رانه‌ بووه‌ بۆیه‌ زۆرباش وێنه‌ی كرماشانێكی هه‌ژار و په‌ژمورده‌مان بۆ  ده‌كێشێت. به‌ زمانێكی ساده‌ و ساكار ده‌چێته‌وه‌ نێو ئه‌و حیكایه‌تانه‌ و به‌ كۆڵانه‌كانی كرماشاندا ده‌مانگێڕێ. ده‌روێشان له‌و نووسه‌رانه‌یه‌ زۆر به‌قووڵی له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی خۆیدا و له‌گه‌ڵ شوێنی ره‌سه‌نی خۆیدا ژیاوه‌ و رۆچووه‌ته‌ نێو رۆحیانه‌وه‌. له‌ كۆی به‌رهه‌مه‌كانیدا ژیانی ساده‌ی خه‌ڵكی ده‌گێڕێته‌وه‌.
ده‌روێشان پیاوێك ئاشنای زیندان
هه‌ڵوێستی مرۆڤدۆستی و جوانی خه‌سڵه‌تێكه‌ لای زۆرێك له‌ ئه‌دیبان ده‌بینرێ، دنیای ئه‌ده‌بیات به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ دووره‌ له‌ سته‌می ده‌سه‌ڵات و له‌سه‌ر هێڵی مرۆڤدۆستی ده‌ڕوات، زۆرجار باس له‌وه‌ كراوه‌ شاعیره‌كان یاخین له‌ده‌سه‌ڵات، واته‌ ئه‌دیبی راسته‌قینه‌ به‌گشتی ئه‌و جۆره‌ مرۆڤن كه‌ ناچنه‌ ژێر ركێفی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ دنیای ناشیرینی سیاسه‌تدا ناگونجێن، خوڵاسه‌ له‌گه‌ڵ پیاوی ده‌وڵه‌ت و سیاسه‌تدا دانوویان به‌یه‌كه‌وه‌ ناكوڵێ. لێ هه‌ندێك ئه‌دیبیش هه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی جواننووس و خاوه‌ن به‌رهه‌می ناوازه‌ن، به‌ڵام له‌ سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتدا وه‌كو كاربه‌ده‌ست هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كه‌ن و ده‌حه‌وێنه‌وه‌. زۆرجار باس له‌ نووسه‌رێك ده‌كرێت كه‌ داهێنه‌ره‌ و خاوه‌نی ده‌قی ناوازه‌یه‌، لێ پیاوی ده‌سه‌ڵات بووه‌، جا ئه‌مه‌یش شتێكه‌ رێی تێده‌چێ. ده‌شێ ئه‌و جۆره‌ نووسه‌رانه‌یش هه‌بووبێ. لێ نووسه‌ری سه‌ربه‌رز و ئازا و ئازادیش هه‌بوون و زۆریش بوون، یه‌ك له‌و نووسه‌رانه‌ عه‌لی ئه‌شره‌فی ده‌روێشانییه‌، كه‌ له‌ ته‌مه‌نی خۆیدا چه‌ندین جار رووبه‌رووی زیندان بووه‌ته‌وه‌، هه‌ر له‌زه‌مانی شا دا له‌سه‌ر نووسین و هه‌ڵوێستی جوامێرانه‌ی سێ جاران گیراوه‌ و زیندانی كراوه‌، تا ساڵی 1979 كاتێ ته‌ختی ده‌سه‌ڵاتی شا روخا و مه‌لاكان هاتن و ئێرانیان له‌بن ده‌ستی شا ده‌رهێنا، ئه‌و زه‌مانه‌ ده‌روێشان نووسه‌رێكی جوامێری خاوه‌ن هه‌ڵوێست بووه‌ و له‌ نێو ته‌لبه‌ندی زیندانی شادا بووه‌، ئه‌مه‌یش واته‌ ده‌روێشان كوڕی هه‌ڵوێست راست و دروستی دژه‌ ده‌سه‌ڵات بووه‌.

 63 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*