سەرەکی » راپۆرت » نا بۆ چاندنی‌ رق‌و كینه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ عیراقیدا

نا بۆ چاندنی‌ رق‌و كینه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ عیراقیدا

د. عامر ساڵح

و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

سه‌ره‌تا پێویسته‌ بوترێ، رق‌و كینه‌ وتارێكی‌ پڕ له‌ وزه‌ی‌ هه‌ڵچوونی‌ نابه‌جێیه‌، كه‌ پێگه‌ی‌ ئاوه‌ز له‌ق ده‌كات‌و لێناگه‌ڕێ ئاوه‌ز لۆژیكیانه‌ بابه‌ت‌و رووداوه‌كانی‌ ژینگه‌ی‌ ده‌وروبه‌ر‌و دوور‌و نزیك كۆنترۆڵ بكات، وتارێكه‌ ئه‌وی‌ دی ره‌تده‌كاته‌وه‌‌و هه‌رچی‌ خراپه‌یه‌ ده‌یداته‌ پاڵ ئه‌وی‌ دی‌ جیاواز، هه‌موو باشه‌كانیش ده‌داته‌ پاڵ خۆی‌‌و به‌رگریش له‌و توندوتیژییه‌ ده‌كات كه‌ به‌كاری‌ ده‌هێنێت‌و به‌وی‌ دیشی‌ ره‌وا نابینێت به‌رگری‌ له‌ خۆی‌ بكات.
هه‌ر جۆره‌ ره‌فتارێك زیان به‌ به‌رامبه‌ر بگه‌یه‌نێت، یان هه‌ر جۆره‌ به‌ كه‌مزانین‌و سوكایه‌تی‌ پێ كردنێك به‌ كه‌سێك یان گروپێكی‌ دیكه‌ی‌ جیاواز له‌رووی‌ ره‌گه‌زیی، ئایینی‌، سیاسی‌، یان جاوازی‌ ره‌نگ، زمان، نه‌ته‌وه‌، جیاوازی‌ چینایه‌تی‌، یان سه‌ر به‌ هه‌رێمێكی‌ جیای‌ جوگرافی‌، پیشه‌یه‌كی‌ جیاواز، یان هه‌ر جۆره‌ جیاوازییه‌ك ته‌نانه‌ت جیاوازی‌ به‌هۆی‌ كه‌مئه‌ندامیشه‌وه‌ بێت، ئه‌وه‌ وتاری‌ رق‌و كینه‌یه‌، یان هاندان دژی‌ هه‌ر گروپ‌و كۆمه‌ڵێك، یان له‌ قاڵبدانی‌‌و له‌ چوارچێوه‌دانی‌ به‌ شێوه‌ی‌ گاڵته‌پێكردن‌و سوكایه‌تی‌ پێكردن، یاخود كه‌مكردنه‌وه‌ له‌ ئاستی‌ كۆمه‌ڵێك‌و تۆمه‌تبار كردنی‌ به‌ كه‌میی‌و نزمیی، هه‌روه‌ها بیانوو هێناوه‌ بۆ توندوتیژی‌ به‌رامبه‌ر به‌ گروپ‌و كۆمه‌ڵێك‌و هه‌ر ده‌ربڕینێكی‌ خۆ گه‌وره‌ كردن‌و خۆ به‌ زلزانین، به‌ هۆكاری‌ جیاوازی‌ ره‌گه‌زی‌‌و هۆكاره‌ هاوشێوه‌كان، دژایه‌تی‌ كردنی‌ په‌نابه‌ران‌و كۆچه‌ران، یان كه‌مینه‌كان‌و دژایه‌تی‌ كردنی‌ نیشته‌جێ بوونیان، یان به‌كارهێنانی‌ هه‌ر جۆره‌ ئاماژه‌یه‌ك به‌ كه‌مزانین‌و ناشیرین كردنی‌ گروپ‌و كۆمه‌ڵێكی‌ جیاوازی‌ تێدا بێت، یان هه‌ر ساخته‌كارییه‌ك به‌ مه‌به‌ستی‌ گۆڕینی‌ راستییه‌كان‌و به‌كارهێنانی‌ ده‌سته‌واژه‌ی‌ نابه‌جێ، یان هه‌ر وتارێك مایه‌ی‌ دووبه‌ره‌كینانه‌وه‌ بێت، ئه‌وه‌ وتاری‌ رق‌و كینه‌یه‌.
ئه‌و قه‌یرانه‌ی‌ بۆته‌ گرێپوچكه‌ له‌ نێوان هه‌رێمی‌ كوردستان‌و حكومه‌تی‌ فیدراڵیدا، قه‌یرانێكه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ پێكهاته‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ عیراقه‌وه‌‌و راگه‌یاندنی‌ تێكده‌ری‌ تایه‌فی‌ شۆڤێنی‌ ده‌یه‌وێ به‌ جۆرێك وێنای‌ بكات كه‌ قه‌یرانی‌ ریشه‌داكوتاوی‌ نێوان كورد‌و عه‌ره‌به‌ به‌ تایبه‌تی‌‌و پاشانیش له‌ نێوان پێكهاته‌كانی‌ دیكه‌دا، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ش به‌ڵكو هه‌ندێك ده‌یانه‌وێ سفه‌تی‌ تێكشكان‌و تایه‌فه‌گه‌ری‌‌و شۆڤێنی‌ وه‌ك ره‌فتارێكی‌ ره‌هاو جێگیر به‌سه‌ر پێكهاته‌كاندا بسه‌پێنن‌و وای‌ پیشان بده‌ن كه‌ ئه‌و ململانێیه‌ی‌ ئه‌مڕۆی‌ نێوان پێكهاته‌كان چاره‌سه‌ر‌و چاكبوونه‌وه‌ی‌ نییه‌، یان ده‌یانه‌وێ بڵێن سیفه‌تێكی‌ جێگیره‌ وه‌ك هه‌ر سیفاتێكی‌ تری‌ له‌شولاری‌ مرۆڤ كه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ كرۆمۆسۆمه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌.
راگه‌یاندنی‌ زه‌ردی‌ چه‌واشه‌كار ئه‌و هه‌موو سوپایه‌ی‌ ناو فه‌یسبووك‌و سایته‌كان كه‌ سه‌ر به‌ لایه‌نی‌ سیاسی‌‌و تایه‌فی‌‌و شۆڤێنی‌ جیاجیان‌و شه‌ڕ ده‌كه‌ن، وێنه‌یه‌كی‌ هێنده‌ تاریكیان كێشاوه‌ كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ به‌ها مرۆییه‌كان‌و به‌های‌ دیموكراسی‌‌و مافی‌ جیاوازی‌ بیر‌وڕا ده‌كات، له‌و بواره‌شدا خراپترین جۆری‌ ده‌ربڕین‌و قسه‌ی‌ ناشیرین‌و ئابڕوبردن‌و ته‌نانه‌ت هه‌ڕه‌شه‌ی‌ له‌ناوبردنیش به‌كار ده‌هێنن.
بۆ دڵنیابوون له‌و تێڕوانینه‌ زۆر له‌ شیكاره‌ سایكۆ- سۆسیۆلۆژییه‌كان په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر ئه‌و توێژینه‌وانه‌ی‌ په‌یوه‌ستن به‌ ره‌فتاره‌‌و له‌ بارودۆخی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ئابووری‌‌و سیاسی‌ پێشووتردا ئه‌نجام دراون‌و ئه‌وان بۆ گشتاندنی‌ به‌سه‌ر بارودۆخی‌ ئه‌مڕۆدا به‌كاری‌ ده‌هێنن، هه‌روه‌ها په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر توێژینه‌وه‌ ئه‌نسرۆپۆلۆژییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، كه‌ له‌ سه‌رده‌مێكی‌ مێژووی‌‌و له‌ كاتی‌ رووداوه‌ گه‌وره‌ مێژووییه‌كانی‌ وه‌ك قه‌یرانه‌كان‌و جه‌نگه‌كان ئه‌نجام دراون‌و وای‌ هه‌ژمار ده‌كه‌ن ئه‌و قه‌یرانه‌ی‌ ئه‌مڕۆ هه‌یه‌ زاده‌ی‌ خودی‌ كه‌سێتی‌ پێكهاته‌كانه‌‌و ده‌ستكاری‌ ناكرێت، ئه‌گه‌ر بارودۆخی‌ ئێستا زۆر جیاوزیش بێت‌و داهاتووش به‌ هه‌مان شێوه‌.
ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌مڕۆ زۆر ده‌وترێته‌وه‌ له‌ مه‌سه‌له‌ی‌ ململانێی‌ نێوان پێكهاته‌كانی‌ عیراقدا، چه‌مكی‌ توندوتیژی‌ ره‌گداكوتاو بێت له‌ كه‌سێتی‌ عیراقیدا، له‌گه‌ڵ دووفاقی‌ هه‌رمانی‌ له‌ مامه‌ڵه‌كردنی‌ رۆژانه‌ی‌ سیاسیدا، هه‌روه‌ها سروشتیبوونی‌ دوژمنایه‌تی‌ نێوان كورد‌و عه‌ره‌ب كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك چاره‌سه‌ری‌ نییه‌، ته‌نها له‌ رێگه‌ی‌ له‌ناوبردنی‌ ئه‌وی‌ دییه‌وه‌ نه‌بێت، به‌هۆی‌ ئه‌و ئاڵۆزییه‌ی‌ ناكۆكی‌ نێوان عه‌ره‌ب‌و كورد له‌و كاته‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عیراق دروست بووه‌ چاره‌سه‌رێكی‌ مرۆڤانه‌ی‌ بۆ نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ هۆكاره‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كه‌شی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نه‌بوونی‌ بونیادێكی‌ سیاسی‌‌و ئابووری‌ كه‌ سه‌رجه‌م پێكهاته‌كان له‌خۆ بگرێت، لێره‌شه‌وه‌ به‌ ئاسانی‌ ده‌توانرێ په‌نا ببرێته‌ به‌ر ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ی‌ كێشه‌كه‌ ده‌كه‌نه‌ خاوه‌نی‌ ره‌گ‌و ریشه‌‌و له‌ چاره‌سه‌ر دوور ده‌كه‌ونه‌وه‌، ئه‌وه‌ش گومانی‌ تێدا نییه‌ كه‌ بێتوانایی فیكری‌‌و میتۆدییه‌ له‌ تێگه‌یشتن له‌ ره‌فتاری‌ مرۆڤ. ره‌فتاری‌ مرۆڤ له‌ زۆربه‌ی‌ كاته‌كاندا به‌رهه‌می‌ بارودۆخی‌ سیاسی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ئابووری‌‌و كه‌لتوورییه‌، ئه‌گه‌ر به‌ رێژه‌یه‌كیش ره‌گی‌ داكوتابێت ئه‌ویش به‌هۆی‌ درێژه‌كێشان‌و ریشه‌ داكوتانی‌ بارودۆخه‌كه‌وه‌یه‌ له‌ مێژوو ئێستاشدا. جگه‌ له‌وه‌ش ره‌فتاری‌ تاك شایه‌نی‌ گۆڕانكارییه‌‌و ده‌كه‌وێته‌ بن ركێفی‌ ئه‌ندازه‌‌و تاقیكردنه‌وه‌شه‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت له‌ رێگه‌ی‌ كۆنترۆڵ كردنی‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی‌ تاكی‌ به‌رهه‌م هێناوه‌، كه‌واته‌ ره‌فتاری‌ كۆمه‌ڵگه‌‌و پێكهاته‌ی‌ جیاجیاش ئه‌گه‌ری‌ گۆڕین‌و ده‌ستكاری‌‌و رێكخستنه‌وه‌‌و دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی‌ هه‌یه‌ له‌ رێگه‌ی‌ كۆنترۆڵ كردنی‌ كۆی‌ گشتی‌ ئه‌و بارودۆخه‌ی‌ ره‌فتاره‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ به‌رهه‌م هێناوه‌.
ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ سایكۆلۆژیانه‌ی‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ یه‌كه‌ مرۆییه‌كان ده‌كرێن له‌ رووی‌ بایۆلۆژییه‌وه‌‌و به‌ڵام مرۆڤه‌كان له‌ باوردۆخی‌ جیاجیادا ده‌ژین، جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت دوانه‌یه‌كیش كه‌ پێكه‌وه‌ له‌ دایك ده‌بن، ئه‌گه‌ر لێكیان دابڕین‌و له‌ بارودۆخی‌ جیادا گه‌وره‌ بن، كه‌سێتی‌ جیاوازیان لێ ده‌رده‌چێ‌و ره‌فتاری‌ جیاوازیان ده‌بێت‌و ئه‌و كات جگه‌ له‌ هه‌ندێك لێكچوونی‌ روخسار شتێكی‌ تریان له‌یه‌ك ناچێت، هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و نموونه‌یه‌ ئه‌گه‌ر دوانه‌یه‌كی‌ كورد بهێنین، یه‌كێكیان له‌ ناوچه‌ عه‌ره‌بییه‌كان‌و ناوچه‌كانی‌ تر گه‌وره‌ بێت‌و ئه‌وی تر له‌ زێدی‌ خۆی‌، پێت وایه‌ چ ئه‌نجامێكمان ده‌بێت؟ پێچه‌وانه‌كه‌شی‌ هه‌ر راسته‌، ئه‌گه‌ر منداڵی‌ عه‌ره‌ب بهێنین‌و له‌ ژینگه‌یه‌كی‌ كوردیدا گه‌وره‌بێت چیمان ده‌ست ده‌كه‌وێت؟ به‌رهه‌می‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌كی‌ وا هانمان ده‌دات تا له‌ هۆكاره‌كانی‌ جیاوازی‌ ورد بینه‌وه‌، ئه‌وجا له‌سه‌ر ئاستی‌ تاك بێت یان كۆمه‌ڵگه‌.
مێژووی‌ مرۆیی جیهانی‌ باس له‌و دوژمنایه‌تی‌‌و رق‌و كینه‌‌و كوشتار‌و له‌ناوبردن‌و تاوانه‌ مرۆییانه‌ ده‌كات كه‌ له‌ نێوان ئه‌ندامانی‌ یه‌ك ئایینیشدا رووی‌ داوه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ ئایینی‌ مه‌سیحیدا رووی‌ داوه‌ له‌ مێژوودا، یان ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئێستا له‌ نێوان موسوڵمانان خۆیاندا روو ده‌دات، هه‌ر دوێنێش له‌ نێوان ئه‌وروپاییه‌كاندا جه‌نگی‌ خوێناوی‌ بۆ له‌ناوبردنی‌ یه‌كتر‌و فراوانخوازی‌‌و له‌سه‌ر جیاوازی‌ ره‌گه‌زی‌ رووی‌ دا، جه‌نگه‌كانی‌ ئه‌وروپا له‌ مێژوودا له‌و رێسایه‌ ده‌رناچێت، دوا جه‌نگیش كه‌ هه‌ردوو جه‌نگی‌ یه‌كه‌م‌و دووه‌می‌ جیهانی‌ بوو به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌و راستییه‌ن، هۆكاری‌ جه‌نگ‌و كوشت‌و بڕه‌كان له‌ نێوان پێكهاته‌ جیاوازه‌كان‌و ته‌نانه‌ت له‌ نێوان رۆڵه‌كانی‌ پێكهاته‌یه‌كیشدا هۆكاری‌ ئابووری‌‌و سیاسی‌‌و فیكری‌ بوون كه‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ نزمترین ئاستی‌ قۆناغه‌كانی‌ گه‌شه‌ی‌ مرۆیی بوون، به‌ڵام به‌رگی‌ ئایین‌و ره‌گه‌ز‌و نه‌ته‌وه‌یی به‌به‌ر رواڵه‌ته‌ خوێناوییه‌كه‌ی‌ جه‌نگدا ده‌كرێت‌و جه‌نگاوه‌ره‌كانیشی‌ پیرۆز پیشان ده‌ده‌رێن.
ململانێی‌ عه‌ره‌ب‌و كورد، یان ململانێی‌ ئه‌مڕۆی‌ پێكهاته‌كان درێژكراوه‌ی‌ ئه‌و ململانێ سیاسییه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ دامه‌زراندنی‌ ده‌وڵتی‌ عیراق‌و وتاره‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌یه‌وه‌، هه‌ندێك جه‌نگ‌و هه‌ندێك جاریش هێوربوونه‌وه‌ هه‌بووه‌، هه‌ندێك جاریش هه‌وڵ دراوه‌ گرێبه‌ستێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ مۆر بكرێت، گرێبه‌سته‌كان زۆرن، سه‌رجه‌میشیان په‌یوه‌ست بوون به‌ ئاستی‌ راستگۆییه‌وه‌ بۆ پێكه‌وه‌ ژیان، هیچیشیان نه‌گه‌یشتنه‌ چاره‌سه‌ری‌ ریشه‌یی قه‌یرانه‌كه‌ له‌به‌ر نه‌بوونی‌ وتاری‌ مرۆیی گشتگیر لای‌ پێكهاته‌كان، به‌ تایبه‌تیش عه‌ره‌ب‌و كورد، چونكه‌ وتاری‌ هه‌ردوولایان له‌ سه‌نگه‌ری‌ شۆڤێنیزمی‌ خۆیدا خۆی‌ قایم كرد به‌ سه‌ركرد‌و حزبه‌كانیشیه‌وه‌‌و هه‌ر به‌و جۆره‌ش له‌ پێچ‌و په‌نای‌ تیره‌گه‌ری‌‌و شۆڤێنیزم‌و ده‌مارگیریدا مایه‌وه‌.
وتاری‌ مرۆیی‌و سۆشیالیستی‌ جیهانی‌‌و پێشكه‌وتنخوازی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ كه‌ هه‌ندێك هێز‌و لایه‌نی‌ عه‌ره‌بی‌‌و كوردیش به‌كاریان هێنا تاڕاده‌یه‌ك رۆڵی‌ هه‌بوو له‌ ره‌خساندنی‌ كه‌شێكی‌ باشی‌ یه‌كتر په‌ژراندن‌و كاریگه‌ریشی‌ هه‌بوو بۆ ره‌خساندنی‌ هه‌ندێك ئاراسته‌ی‌ پڕ به‌ها به‌ره‌و دانپێدانان به‌وی‌ دیدا به‌ جیاوازییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌شیه‌وه‌‌و دانپێدانان به‌وه‌شدا كه‌ ئه‌وی‌ دی‌ شایسته‌ی‌ مافی‌ چاره‌ی‌ خۆنووسینه‌، به‌ڵام ئه‌و ئاراسته‌یه‌ قه‌تیس ما‌و راوه‌دوو نرا به‌هۆی‌ باڵاده‌ستی‌ بڕیاری‌ سیاسی‌‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ شۆڤێنیانه‌ له‌ ناوه‌نده‌وه‌ كه‌ چه‌كی‌ به‌ده‌ست بوو، كۆمه‌ڵگه‌ی‌ كوردیش به‌رده‌وام دیلی‌ نه‌ته‌وه‌چێتی‌‌و شۆڤێنیزم‌و تایه‌فه‌گه‌ری‌ مایه‌وه‌.
ئه‌مڕۆ هه‌مان وتار دووباره‌ ده‌كرێته‌وه‌، كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ رق‌و كینه‌ی‌ تایه‌فی‌‌و مه‌زهه‌بی‌‌و شۆڤێنی‌‌و ده‌مارگیری‌ دامه‌زراوه‌، به‌ڵام مه‌ترسییه‌كه‌ی‌ له‌ لایه‌نه‌ دامه‌زراوه‌یی‌و ده‌ستوورییه‌كه‌یدایه‌ كه‌ یارمه‌تیده‌ر بووه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانیدا‌و ئه‌و ده‌ستووره‌ش لایه‌نه‌ به‌شه‌ڕهاتووه‌كان با بڵێین به‌غدا‌و هه‌ولێر به‌شدار بوون له‌ داڕشتنیدا، به‌ جۆرێك هێز‌و لایه‌نه‌كان خوێندنه‌وه‌یان بۆی‌ نه‌بوو مه‌ترسییه‌كه‌شیان نه‌ده‌زانی‌، به‌ڵكو ته‌نیا به‌رژه‌وه‌ندییه‌ به‌رته‌سك‌و دابه‌ش كردنی‌ ده‌سه‌ڵات‌و سامانی‌ خۆیان ده‌خوێنده‌وه‌، دوور له‌ تێڕوانین بۆ یه‌كێتی‌ نیشتمانییه‌ك كه‌ هه‌موو پێكهاته‌كان كۆبكاته‌وه‌، تایه‌فه‌گه‌ری‌ سیاسی‌ به‌شی‌ هه‌بوو له‌ سامان‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ ناوه‌نددا، نوێنه‌ری‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كوردیش له‌ ده‌ستووردا به‌شی‌ خۆیان به‌ركه‌وت بۆ ده‌ستكه‌وتی‌ خێرا‌و هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌ش ده‌ستوور گرێبه‌ستێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ لێ نه‌كه‌وته‌وه‌ كه‌ پێكهاته‌كان بپارێزێت، به‌ڵكو وتارێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ به‌شبه‌شێنه‌ی‌ به‌رهه‌م هێنا كه‌ قه‌یرانی‌ درێژخایه‌نی‌ لێ كه‌وته‌وه‌‌و بووه‌ هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر سه‌لامه‌تی‌ ده‌وڵه‌ت‌و كۆمه‌ڵگه‌ش. لێره‌وه‌ پێویستی‌ كاركردنی‌ جددی‌ دێته‌ پێشه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ده‌رفه‌تێك مابێت، بۆ له‌بار بردن یان تێپه‌ڕاندنی‌ وتاری‌ رق‌و كینه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ كۆمه‌ڵگه‌‌و به‌شداری‌ كردنی‌ چالاكانه‌‌و ده‌ستپاكانه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ وتارێكی‌ نیشتمانی‌ كه‌ تایه‌فه‌گه‌ری‌‌و نه‌ته‌وه‌چێتی‌ تێپه‌ڕێنێت، ئه‌وه‌ش ده‌بێ به‌مانه‌دا تێپه‌ڕێ:
چاكسازی‌ سه‌رتاپای‌ بنیاتنانه‌وه‌ی‌ پرۆسه‌ی‌ سیاسی‌ له‌ رێگه‌ی‌ داڕشتنه‌وه‌ی‌ ده‌ستوور له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی‌ روون‌و بێ گرێ‌و دوور له‌ دووفاقی‌‌و ئاڵۆزیی.
جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌ سیستمی‌ فیدراڵی‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ روون‌و ئاشكرا‌و بێ ئه‌ملا‌ولا‌و له‌ چوارچێوه‌ی‌ یه‌كێتی‌ عیراقدا، له‌گه‌ڵ مسۆگه‌ر كردنی‌ مافی‌ گه‌لی‌ كورد‌و پێكهاته‌كانی‌ تر.
كاركردن بۆ داڕشتنه‌وه‌ی‌ یاسای‌ هه‌ڵبژاردن، به‌ جۆرێك مافی‌ یه‌كسان بۆ به‌شدار هه‌موان له‌ پرۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ دیموكراسیانه‌دا مسۆگه‌ر بكات.
جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت‌و رێگرتن له‌ دروست كردنی‌ سیستم له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ئایین، یان تایه‌فه‌، یان نه‌ته‌وه‌.
ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ی‌ به‌په‌له‌ی‌ سه‌رجه‌م ئه‌و ناوچانه‌ی‌ به‌هۆی‌ تیرۆر‌و داگیركارییه‌وه‌ زیانیان پێگه‌یشتووه‌‌و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی‌ ئاواره‌كان‌و په‌نابه‌ران‌و یارمه‌تیدانیان له‌ رووی‌ ماددی‌‌و مه‌عنه‌وییه‌وه‌ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ سه‌ر ژیانی‌ ئاسایی‌و سروشتی‌.
به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ تیرۆر‌و وشك كردنی‌ سه‌رجه‌م سه‌رچاوه‌‌و ژێده‌ره‌كانی‌ له‌ رووی‌ ماددی‌‌و فیكرییه‌وه‌، له‌گه‌ڵ له‌ناوبردنی‌ دیارده‌ی‌ چه‌كداری‌ ناڕه‌سمی‌‌و میلیشیای‌ چه‌كدار.
جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌تی‌ بێلایه‌نانه‌ی‌ عیراق‌و دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌ جه‌مسه‌رگیری‌‌و ته‌وه‌رگیری‌ ئیقلیمی‌‌و ململانێ ئیقلیمییه‌كان‌و دوور كه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌موو شێوه‌كانی‌ پشتیوانی‌ ده‌ره‌كی‌، كه‌ ده‌بنه‌ كۆت‌و به‌ند بۆ سه‌روه‌ری‌ نیشتمانی‌.
دیموكراسی‌ راسته‌قینه‌‌و دوور له‌ به‌شبه‌شێنه‌ی‌ تایه‌فی‌‌و شۆڤێنیزم ده‌توانێ عیراق بگه‌یه‌نێته‌ كه‌ناری‌ دڵنیایی‌و سه‌لامه‌تی‌‌و دووباره‌ وتاری‌ نیشتمانی‌‌و ئاشتبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ خود‌و نیشتمانیشدا به‌رهه‌م بهێنێت.

سایتی‌ ئه‌لحیوار ئه‌لموته‌مه‌دن

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

چارەسەركردنی پرسە هەڵپەسێردراوەكان سەرۆكی حكومەت: چڕكردنەوەی گفتوگۆكان بەپێی دەستوور

سەرۆك وەزیرانی عیراق: چارەسەركردنی تەواوی كێشەكان دوێنێ 16/7/2019، وەفدێكی باڵای ...