سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » ژیانی‌ سیاسی‌ لە‌ كوردستاندا لە‌ كوێوە‌؟ بۆ كوێ‌؟

ژیانی‌ سیاسی‌ لە‌ كوردستاندا لە‌ كوێوە‌؟ بۆ كوێ‌؟

لە‌چوارچێوە‌ی‌ ئە‌م نوسینە‌دا،هە‌وڵدە‌دە‌ین كە‌ ڕۆڵ و كاریگە‌ری‌ ((حیزبی‌ سیاسی‌ و پڕۆسە‌ی‌ دیموكراتی‌ و دە‌سە‌ڵات)) لە‌ كۆمە‌ڵگای‌ كوردە‌واریدا شرۆڤە‌ بكە‌ین و هە‌ق و ناهە‌قیە‌كان،ڕاستی‌ و دروستە‌كان لە‌گە‌ڵ هە‌ڵە‌ و كە‌موكوڕیە‌كاندا لێكبدە‌ینە‌وە‌ و تیشكێك بخە‌ینە‌ سە‌ر ئە‌رك و كاری‌ حیزبە‌ سیاسیە‌كان لە‌ چە‌سپاندنی‌ دیموكراتی‌ و دە‌سە‌ڵاتێكی‌ دیموكراتیكدا لە‌ هە‌رێمی‌ كوردستاندا، بە‌و نیاز و مە‌رامە‌ی‌ كە‌ دە‌سە‌ڵاتێكی‌ چە‌سپاو و بە‌هێز دابمە‌زرێنین و بیكە‌ینە‌ بناغە‌یە‌كی‌ تۆكمە‌ش بۆ دامە‌زراندنی‌ دە‌وڵە‌تێكی‌ كوردی‌ سە‌ربە‌خۆ.هە‌ربۆیە‌ لە‌ سێ‌ ڕوانگە‌وە‌ تیشك دە‌خە‌ینە‌ سە‌ر بابە‌تە‌كانی‌ حیزبە‌ سیاسیە‌كان و دیموكراتی‌ و دە‌سە‌ڵات لە‌ هە‌رێمی‌ كوردستاندا..

بەشی سێیەم و کۆتایی

ده‌سه‌ڵات
*ده‌سه‌ڵات به‌مانای‌ حوكمڕانی‌ یان ده‌وڵه‌تی‌ خاوه‌ن سیاده‌ و سه‌روه‌ری‌ و ده‌وڵه‌تی‌ ده‌ستوری‌ دێت، له‌م نوسینه‌دا، ده‌سه‌ڵات ڕۆڵێكی‌ گه‌لێك گه‌وره‌ ده‌بینێت له‌ پاراستنی‌ سنور و سه‌ربه‌خۆیی‌ و داڕشتنی‌ ده‌ستور و كارپێكردنی‌ و هه‌رواش دامه‌زراندنی‌ داموده‌زگا شه‌رعیه‌كانی‌ وڵات و كۆمه‌ڵگا. جا هه‌ر كات ده‌وڵه‌ت یان ده‌سه‌ڵات ده‌سه‌ڵاتێكی‌ به‌هێزبوو توانی‌ به‌ ئاڕاسته‌ی‌ دیموكراسی‌ و ده‌ستورێكی‌ دیموكراسیانه‌ی‌ وه‌هاش بنوسێته‌وه‌ كه‌ به‌ قازانجی‌ گۆڕانكاری‌ و پێشكه‌وتنه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا بێت، ئه‌وا به‌دڵنیایی‌ ژیانی‌ سیاسی‌ و حیزبایه‌تیه‌كی‌ ساغڵه‌م و ته‌ندروستیش دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ پێكه‌وه‌ و له‌ سایه‌ی‌ حومكڕانیه‌كی‌ دیموكراسی‌ و ئاشتیانه‌دا ده‌توانن وڵات و كۆمه‌ڵگا به‌ره‌و پێشكه‌وتن و گه‌شه‌كردنی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئه‌منیش به‌رن و خۆشگوزه‌رانیش بۆ تاك و گروپ و كۆمه‌ڵگاش دابین بكه‌ن.
ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌ كه‌ خۆی‌ له‌ حكومه‌تێكی‌ كارا و له‌ ئۆرگانه‌ شه‌رعیه‌كانی‌ یاسادانان و جێبه‌جێكردن و دادوه‌ریدا ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ ڕێزیش له‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ و ئازادیه‌كان و مامه‌ڵه‌یه‌كی‌ شه‌فاف و كراوه‌ش له‌گه‌ڵ هۆكاره‌كانی‌ ڕاگه‌یاندندا بكات وه‌ك ده‌سه‌ڵاتی‌ چوارهه‌م و ڕێزیش له‌ ماف و ئازادیه‌كانی‌ سه‌رجه‌م چین و توێژه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا بگرێت و هه‌وڵیش بدات بۆ یه‌كخستنه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگا و كاری‌ پێكه‌وه‌یی‌ و چه‌سپاندنی‌ دادوه‌ری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و تۆخكردنه‌وه‌ی‌ لایه‌نگری‌ نه‌ته‌وه‌ و نیشتیمان به‌سه‌ر لایه‌نگری‌ بۆ حیزب و سه‌ركرده‌ و ئاین و نه‌ته‌وه‌ و مه‌زهه‌ب و ناوچه‌ و ..هتد. به‌دڵنیایی‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ مۆدێرنی‌ مرۆڤدۆست و پێشكه‌وتوخوازی‌ دیموكراسی‌ ده‌بێت.
هه‌ركاتیش ده‌سه‌ڵات هه‌وڵیدا بۆ نوسینه‌وه‌ی‌ ده‌ستور یان هه‌مواركردنه‌وه‌ی‌ بڕگه‌ و ماده‌كانی‌ به‌ ئاڕاسته‌ی‌ تاكڕه‌وی‌ و خۆسه‌پێنی‌ و قۆرخكاری‌ و پاوانخوازی‌، ئه‌وا به‌دڵنیاییه‌وه‌ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ مه‌رامی‌ خۆدزینه‌وه‌یه‌ له‌هه‌ر ئه‌رك و دروشمێكی‌ ئاشتیانه‌ی‌ دیموكراسیانه‌ی‌ سه‌رده‌م وگه‌ره‌كێتی‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ داخراو و پڕاوپڕ له‌ ترس و تۆقاندن و تیرۆر بێنێته‌ ئاراوه‌ و هه‌موان به‌ سیاسه‌تی‌ ئاگر و ئاسن به‌ڕێوه‌ ببات و هیچ ڕێزێكیش نه‌ بۆ تاك نه‌ بۆ گروپ و كۆمه‌ڵگاش دانانێت و ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌ بوكه‌ڵه‌یه‌كی‌ گه‌مه‌ پێكراوی‌ ده‌ستی‌ حیزب و سه‌ركرده‌ و ده‌ستڕۆیشتوه‌كان كه‌ هه‌میشه‌ كه‌مینه‌یه‌كی‌ زۆر كه‌من به‌ به‌راوورد به‌ زۆرینه‌ی‌ جه‌ماوه‌ر كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ هه‌موو شه‌رعیه‌ته‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتن. به‌داخه‌وه‌ هه‌میشه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتوو تازه‌ پێگه‌یشتوو و یان تازه‌ ڕزگاركراوه‌كان له‌ ژێرده‌ستی‌ داگیركار و ئیستیعماره‌كاندا له‌ڕێگه‌ی‌ شۆڕشی‌ چه‌كداری‌ و خۆپیشاندانی‌ میللی‌ و ناڕه‌زایه‌تی‌ مه‌ده‌نی‌ و خه‌باتی‌ ڕێكخراوه‌یی‌ و پیشه‌ییه‌وه‌، كه‌ هه‌موانیان داواكاری‌ ئاشتی‌ و دیموكراسی بوون و مافی‌ یه‌كسانی‌ و وه‌كیه‌كی‌ و دادپه‌روه‌ریان ده‌كرد، هه‌ر هێنده‌ی‌ ده‌ستیان له‌ كورسی‌ ده‌سه‌ڵات گیربوو ئیدی‌ هیچ باكیان به‌و بنه‌ما شۆڕشگێڕی‌ و مرۆڤدۆستانه‌ نامێنێت كه‌ ساڵه‌های‌ ساڵ بوه‌ خه‌باتی و قوربانیان له‌ پێناودا به‌خشیوه‌ و به‌پله‌ی‌ 180 باده‌ده‌نه‌وه‌ بۆ دواوه‌ و له‌هه‌وڵی‌ وه‌ده‌ستخستنی‌ سه‌روه‌ت و سامان و كورسی‌ ده‌سه‌ڵاتدا ده‌بن، جا ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بناغه‌ نامرۆڤانانه‌ دامه‌زرابێت ئه‌وا هه‌رگیز نابێته‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ باش و خزمه‌تگوزار و نزیك له‌ زۆرینه‌ و جه‌ماوه‌ره‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێته‌ نه‌ك دۆست به‌ڵكو دوژمنی‌ سه‌رسه‌ختی‌ میله‌ته‌كه‌ی‌ و كۆمه‌ڵگاكه‌ی‌ خۆشی‌.
بۆیه‌ بوونی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ به‌هێزی‌ دیموكراسی‌ گه‌لێك پێویسته‌ بۆ ژیانه‌وه‌ و بوژانه‌وه‌ی‌ ژیانی‌ سیاسی‌ و حیزبایه‌تی‌ له‌ كۆمه‌ڵگادا، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ بێهێز ناتوانێت له‌ڕێگه‌ی‌ ئۆرگانه‌كانی‌ خۆیه‌وه‌ ئه‌و یاسا و بڕیارانه‌ جێبه‌جێبكات كه‌له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ زۆرینه‌ و دیموكراسیه‌ت و چه‌سپاندنی‌ ئاشتیدان، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ نه‌ دیموكراسی‌ و نه‌ ئازادی‌ به‌ ته‌نها به‌ یاسا و بڕیار ناچه‌سپێن و ڕێكناخرێن به‌ڵكو وه‌كو مافێكی‌ سه‌ره‌تایی‌ مرۆڤه‌كان وه‌كو حه‌ز و خولیا و متمانه‌ش به‌و چه‌مكانه‌ ده‌بێت ببێته‌ كه‌لتور و به‌شێكی‌ دانه‌بڕاوی‌ مامه‌ڵه‌ و گوتار و كرداری‌ هه‌موان و ڕه‌نگیش بداته‌وه‌ له‌سه‌ر سلوك و به‌ڵێن و ئاینده‌ بینی‌ و دیدگا و تێڕاونینه‌كانیشیان.
ئاشكرایه‌ كۆمه‌ڵگای‌ بێ‌ ده‌وڵه‌ت و بێ‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ به‌هێز بریتی‌ ده‌بێت له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ فه‌وزه‌وی‌ و بێسه‌روبه‌ر و ده‌بێته‌ جه‌نگه‌ڵستان و به‌هێز لاوازه‌كان ده‌پلیشێننه‌وه‌ و له‌ناویان ده‌به‌ن و ئیدی‌ هیچ مانایه‌ك بۆ پیرۆزی‌ و كه‌رامه‌تی‌ مرۆڤه‌كان نامێنێته‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ ده‌سه‌ڵات كاریگه‌ری‌ زۆر پۆزه‌تیفی‌ ده‌بێت بۆ ئێستا و ئاینده‌ی‌ نه‌وه‌كانی‌ داهاتووش.
بوون و دامه‌زراندنی‌ ده‌سه‌ڵات یان حكومه‌تی‌ شاره‌دێكان یان شاره‌ ده‌وڵه‌ته‌كان له‌ پێش زاینه‌وه‌ به‌ پێنج هه‌زار ساڵ له‌ یۆنان و ئیغریقدا سه‌ریان هه‌ڵداوه‌ و له‌وكاته‌وه‌ تاكو ئێستا گه‌لێك گۆڕانكاری‌ گه‌وره‌ ڕوویانداوه‌ له‌ پێشخشتن و گه‌شه‌كردنی‌ جۆر و چه‌مك و تێگه‌یشتن و ئه‌رك و پابه‌ندبونیه‌كانی‌ هه‌ر ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێك، ئاشكراشه‌ جۆری‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان ڕه‌نگدانه‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگاكانیانن و ده‌سه‌ڵاتی‌ هوشیار و باش و به‌هێز له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ هوشیاره‌وه‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات و به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌، به‌ڵام لێره‌دا ڕۆڵی‌ سه‌ركرده‌ و حیزبی‌ سیاسیش نابێت له‌ بیر بكرێت له‌ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ هوشیاری‌ سیاسی‌ و نه‌ته‌وه‌یی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و فه‌رهه‌نگی‌ و ئه‌منی‌ و .. هتد. چونكه‌ هیچ كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌بێ‌ بوونی‌ سه‌ركرده‌ یان حیزب یان ڕێكخراوێكی‌ سیاسی‌ ناتوانێت ببێته‌ پێشه‌نگ و ناتوانێت ده‌سه‌ڵات دابمه‌زرێنێت و ناشتوانێت ژیان و گوزه‌ران و ئاڕاسته‌ی‌ پێشكه‌وتن و گه‌شه‌ی‌ كۆمه‌ڵگا جڵه‌و بكات و دابڕێژێت. چونكه‌ هه‌موو حیزب و ڕێكخراوێكی‌ سیاسی‌ خاوه‌نی‌ به‌رنامه‌یه‌كی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ئه‌منیه‌ كه‌ له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ و له‌ كاتی‌ چوونه‌ ناو ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ ده‌توانێت به‌رنامه‌كه‌ی‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ كۆمه‌ڵگا جێبه‌جێبكات.
به‌هه‌مان شێوه‌ش هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیموكراسی‌ به‌بێ‌ بوونی‌ دوو جه‌مسه‌ری‌ ده‌سه‌ڵات و ئۆپۆزسیۆن پێكنایه‌ت و لاسه‌نگ ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌ گرنگه‌ كه‌ ژیانی‌ سیاسی‌ هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك دابه‌ش ببێته‌ سه‌ر چه‌ندین ڕه‌وت و ئاڕاسته‌ی‌ فكری‌ و سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ نه‌ك ته‌نها قه‌تیس بكرێت له‌ یه‌ك حیزبی‌ پێشڕه‌و یان دوو حیزبیدا به‌ڵكو سیسته‌می‌ فره‌ حیزبی‌ بره‌و پێبدرێت و به‌هه‌موانیان ژیانی‌ سیاسی‌ ڕێكبخه‌ن. پێكه‌وه‌ش وه‌ك بنه‌ما كاربكه‌ن له‌ پێناو كۆمه‌ڵگاكه‌داو ئه‌م دوو جه‌مسه‌ری‌ ده‌سه‌ڵات و ئۆپۆزسیۆنه‌ش له‌ ململانێیه‌كی‌ ڕه‌وادا بن به‌ ئاشتیانه‌ و دوور له‌ په‌نابردن بۆ توندوتیژی‌ و جه‌نگ و كاولكاری‌ و ڕێز له‌ ئیڕاده‌ی‌ ده‌نگده‌ر و پڕۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن و مافی‌ ده‌نگده‌ر بگرن و ملكه‌چی‌ بڕیاری‌ زۆرینه‌ بن و په‌نا نه‌به‌نه‌ به‌ر گرتنه‌ به‌ری‌ ساخته‌كاری‌ و گۆڕینی‌ ئه‌نجامه‌كان و له‌كۆتایشدا به‌ئاشتیانه‌ ده‌سه‌ڵات له‌نێوخۆیاندا ئاڵوگۆڕ بكه‌ن.
*لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئایا ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ خۆماڵیه‌ كوردیه‌ی‌ كه‌ ته‌مه‌نی‌ 28 ساڵه‌ توانیویه‌تی‌ لایه‌نی‌ زۆرینه‌ی‌ ئه‌م بنه‌مایانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانیه‌كی‌ ساغڵه‌م له‌ كوردستاندا دابمه‌زرێنێت؟ ئایا ڕێزی‌ له‌ پڕۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردن وه‌ك سیمایه‌كی‌ گه‌شی‌ دیموكراسیه‌ت گرتوه‌؟ ئایا فێڵ و ساخته‌كاری‌ نه‌كردوه‌ له‌ ئه‌نجامه‌كاندا به‌ قازانجی‌ حیزب و سه‌ركرده‌كان؟ ئایا ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ توانیویه‌تی‌ ژیانێكی‌ سیاسی‌ و حیزبایه‌تی‌ ته‌ندروست بینا بكات و گه‌شه‌شی‌ پێبدات له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگادا؟ ئایا ده‌سه‌ڵات چ كارێكی‌ كردوه‌ بۆ نوسینه‌وه‌ی‌ ده‌ستورێكی‌ مۆدێرنی‌ سه‌رده‌میانه‌؟ ئایا هیچ ده‌سه‌ڵاتێك به‌بێ‌ بوونی‌ ده‌ستور ده‌بێته‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ شه‌رعی‌ و به‌هێز؟ ئایا ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ هیچ سوود و كه‌ڵكی‌ له‌ ئه‌زموونی‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ ڕۆژئاواییه‌كان وه‌رگرتوه‌ له‌ ڕێكخستنی‌ ژیانی‌ سیاسی‌ و چه‌سپاندنی‌ دیموكراسیه‌ت و پایه‌ گرنگه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵاتدا؟ یان نه‌ بیری‌ لێكردۆته‌وه‌ نه‌ حه‌زیش ده‌كات ئه‌و ئه‌زمونه‌ مرۆڤدۆستانه‌یه‌ی‌ ڕۆژئاوا كه‌ به‌شی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ باش و له‌ خزمه‌تی‌ گه‌شه‌ و پێشكه‌وتنی‌ تاك و كۆمه‌ڵگاكاندایه‌ له‌ كوردستان و له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی‌ واقع جێبه‌جێبكات؟ ئایا هه‌ستی‌ كردوه‌ له‌ 28 ساڵی‌ ڕابووردوودا نه‌توانراوه‌ هیچ بنه‌مایه‌كی‌ ئاشتی‌ و دیموكراسی‌ و دادپه‌روه‌ری‌ و یه‌كسانی‌ و ئازادیه‌كان وه‌كو خۆیان جێبه‌جێبكرێن گه‌رچی‌ به‌ناته‌واویش بێت؟ یان مه‌به‌ستیانه‌ بۆ ئاینده‌ش هه‌روا بمێنێته‌وه‌؟و ده‌یان پرسیاری‌ تریش..
*وه‌ڵامه‌كانمان گه‌ر به‌دیقه‌ت و ویژدانه‌وه‌ بده‌ینه‌وه‌ ده‌بێت ئه‌و بارودۆخه‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و ئه‌منیه‌ ناهه‌موارانه‌ی‌ كه‌ له‌ 28 ساڵی‌ ڕابووردوودا به‌سه‌ر كوردستاندا هاتوه‌ له‌به‌رچاوبگرین، ئه‌وا ده‌بێت بیانوو بده‌ینه‌ ده‌ست ده‌سه‌ڵاتداران و له‌كه‌مكوڕیه‌كانیان چاوبپۆشین، به‌ڵام ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی‌ واقع هه‌ستیپێده‌كرێت هه‌وڵدراوه‌ ، به‌ڵام له‌ئاست چاوه‌ڕوانی‌ و خه‌ون و ویسته‌كانی‌ كۆمه‌ڵگا و تاكی‌ كوردیدا نه‌بوون و ده‌سه‌ڵات نه‌یتوانیوه‌ كه‌ تا ئێستا ده‌ستورێكی‌ مۆدێرن بنوسێته‌وه‌ بۆ هه‌رێم چ جای‌ كار بكات بۆ دامه‌زراندنی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ساغڵه‌م له‌ كوردستاندا.
به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ ماوه‌ی‌ ئه‌م 28 ساڵه‌ی‌ حوكمڕانی‌ كوردیدا ده‌بوایه‌ لانی‌ كه‌م 7 خولی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ په‌ڕله‌مان و ئه‌نجومه‌ن و شاره‌وانیه‌كان سازبكرایه‌، به‌ڵام تا ئێستا 5 خولی‌ هه‌ڵبژاردن سازكراوه‌ كه‌ئه‌مه‌ بۆ خۆی‌ بریتیه‌ له‌ خۆدزینه‌وه‌ وجێبه‌جێنه‌كردنی‌ هه‌نگاو و مه‌رجی‌ سه‌ره‌كی‌ سیسته‌مێكی‌ دیموكراسی‌ و بێڕێزیكردنیشه‌ به‌ته‌واوی‌ پڕۆسه‌كه‌ و ڕۆحی‌ چه‌مكی‌ دیموكراسیش. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ ته‌واوی‌ پڕۆسه‌كه‌ به‌ناته‌واوی‌ له‌دایكبوه‌ و كه‌مته‌رخه‌می‌ زۆریشی‌ تیادا كراوه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌لایه‌ن حیزب و سه‌ركرده‌ ده‌ستڕۆیشتوه‌كانه‌وه‌ ده‌ستوه‌ردراوه‌ته‌ كاروباری‌ ده‌زگای‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان و فرت و فێڵی‌ زۆریان ئه‌نجامداوه‌ هه‌ر له‌ یه‌كه‌م هه‌ڵبژاردنی‌ په‌ڕله‌مانی‌ كوردستانه‌وه‌ له‌ 19/5/1992وه‌ به‌ قازانجی‌ كه‌سان و كاندیدانی‌ سه‌ر به‌باڵ و به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانی‌ خۆیان، به‌بێ گوێدانه‌ ڕێزگرتن له‌مافی‌ كاندیده‌كان له‌لایه‌ك و ده‌نگده‌رانیش له‌لاكه‌ی‌ تره‌وه‌، هه‌ر ئه‌م ساخته‌كاریانه‌ بونه‌ته‌ هۆی‌ نه‌مانی‌ متمانه‌ی‌ جه‌ماوه‌ر به‌ پڕۆسه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی‌ كوردستان و گوێنه‌دان به‌به‌شداریكردن و ده‌نگدان و چوونه‌ سه‌ر صندوقی‌ ده‌نگه‌كان ته‌نانه‌ت لایه‌نگران و ئه‌ندامانی‌ حیزبه‌كان خۆشیان متمانه‌یان به‌ پڕۆسه‌كه‌ نه‌ماوه‌. ئه‌وه‌تا هه‌ڵبژاردن دوای‌ هه‌ڵبژاردن له‌19/5/ 1992وه‌ تاكو كۆتا هه‌ڵبژاردن له‌ 3 ئه‌یلولی‌ 2019 ڕێژه‌ی‌ به‌شداریكردن به‌رده‌وام به‌ره‌و كه‌مبونه‌وه‌ ده‌چێت.
هه‌ربۆیه‌ش ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ نه‌یتوانیوه‌ یان نه‌یویستوه‌ كه‌ كه‌شوهه‌وایه‌كی‌ له‌بار بۆ ژیانی‌ سیاسی‌ و حیزبایه‌تی‌ ساغڵه‌م فه‌راهه‌م بكات بۆ ئه‌وه‌ی‌ ژیانێكی‌ سیاسی‌ و ژینگه‌یه‌كی‌ له‌بار نه‌ڕه‌خسێت بۆ پێكه‌وه‌نانی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیموكراسی‌ و ده‌ستورێكی‌ مۆدێرن و سوپایه‌كی‌ نیشتیمانی‌ و پێكه‌وه‌نانی‌ حوكمڕانیه‌كی‌ باش و سه‌ركه‌وتووی‌ به‌ داموده‌زگاییكردن و سه‌روه‌ربوونی‌ یاسا، به‌ڵكو تائێستاش بڕیاره‌ گرنگه‌كان هه‌ر له‌ نێوان سه‌ركرده‌كاندا ده‌درێت نه‌ك له‌ ئۆرگانه‌ شه‌رعیه‌كانی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ په‌ڕله‌مان و حكومه‌تێكی‌ كارای‌ نیشتیمانیه‌وه‌، تاكو ئێستاش هه‌ژموونی‌ سه‌ركرده‌ و حیزبه‌ سیاسیه‌كان تۆخن و كاڵ نه‌بونه‌ته‌وه‌، كه‌ له‌ڕاستیدا ده‌بێت له‌ سایه‌ی‌ ده‌ستور و ده‌وڵه‌تمه‌داریدا ڕۆڵی‌ حیزب و سه‌ركرده‌ سیاسیه‌كان كارئاسانی‌ و لێكتێگه‌یشتن و هاوكاریكردنی‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵات بێت نه‌ك فه‌رمانی به‌سه‌ردا بكه‌ن، ده‌بێت هه‌موان ملكه‌چی‌ یاسا و فه‌رمانه‌كانی‌ حوكمه‌ت بن نه‌ك خۆیان بكه‌نه‌ ده‌مڕاست له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ جوگرافیای‌ ده‌سه‌ڵاتدا. هه‌ربۆیه‌ش نه‌توانراوه‌ وه‌كو پێویست گه‌شه‌ به‌وڵات و كۆمه‌ڵگاش بدرێت له‌گه‌ڵ هه‌بوونی‌ ئه‌و هه‌موو توانا مرۆیی‌ و سروشتیه‌ زۆر زه‌وه‌ندانه‌ی‌ كه‌ هه‌ن.كه‌ ده‌كرا زۆر زیاتر خزمه‌ت و خۆشگوزه‌رانی‌ فه‌راهه‌م بكرانایه‌.
به‌ئێستاشه‌وه‌ و دوای‌ 28 ساڵ تازه‌ به‌تازه‌ گه‌ره‌كیانه‌ ده‌ستورێك بنوسنه‌وه‌ به‌قه‌دوباڵای‌ سه‌ركرده‌ و حیزبێكی‌ دیاریكراودا بێت، نه‌ك له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ و ئاینده‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ و نیشتیمان و كۆمه‌ڵگادا بێت، ئه‌وان وابیرده‌كه‌نه‌وه‌ وه‌كو هه‌موو فه‌رمانڕه‌وا كۆنه‌پارێزه‌كانی‌ ناوچه‌كه‌ تاهه‌تاهه‌تایه‌ هه‌ر خۆیان له‌سه‌ر حوكم بن بۆیه‌ش وابیر ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ده‌بێت ده‌ستور به‌ قازانجی‌ ده‌سه‌ڵات و مانه‌وه‌ی‌ ئه‌وان بێت، بۆیه‌ هه‌رگیز سیسته‌مێكی‌ دیموكراسی‌ له‌گه‌ڵ ئاوها بیركردنه‌وه‌یه‌كدا نایه‌ته‌وه‌ و ناگونجێت، بۆیه‌ش دوای‌ 28 ساڵ ئیڕاده‌یه‌كی‌ به‌هێز هه‌ستپێناكرێت بۆ نوسینه‌وه‌ی‌ ده‌ستورێكی‌ مۆدێرن. ئاشكراشه‌ هیچ ده‌سه‌ڵات و سیسته‌مێكی‌ حوكمڕانی‌ به‌بێ‌ بوونی‌ ده‌ستورێكی‌ مۆدێرن كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ هه‌موو یاسا و دیاریكردنی‌ ئه‌رك و مافی‌ تاك و گروپه‌كان و سنور و داهات و ڕێكخستنی‌ ته‌واوی‌ ئۆرگانه‌كانی‌ حوكمڕانیه‌ نابێته‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ شه‌رعی‌ و باوه‌ڕپێكراو له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوخۆ و نێوده‌وڵه‌تیش و نابێته‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ده‌ستوری‌ و ته‌نها بریتی‌ ده‌بێت له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیفاكتۆی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌ستور و یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان، كه‌ ئه‌مه‌ش خاڵی‌ لاوازی‌ هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك ده‌بێت.
به‌داخه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ كوردی‌ نه‌یتوانیوه‌ له‌ماوه‌ی‌ 28 ساڵی‌ ته‌مه‌نیدا كه‌ ته‌مه‌نێكی‌ كه‌م نیه‌، كه‌ڵكی‌ زۆری‌ له‌ ئه‌زموونی‌ وڵاتان و كۆمه‌ڵگا دیموكراسیه‌ ڕۆژئاواییه‌كان وه‌ربگرێت، چونكه‌ نه‌توانراوه‌ چاره‌كی‌ ئه‌زمونه‌كه‌ی‌ ئه‌وان به‌سه‌ركه‌وتوویی‌ له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی‌ واقع پیاده‌بكه‌ن و له‌به‌ره‌كه‌شی‌ سوودمه‌ندببن. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌زموونی‌ ڕۆژئاواییه‌كان به‌سه‌دان ساڵ له‌ پێش ئێمه‌وه‌ن ، به‌ڵام هیچ كات ئه‌مه‌ ڕێگر نه‌بوه‌ به‌ كاتێكی‌ كه‌متر بگه‌ینه‌وه‌ به‌ كاروانی‌ گه‌شه‌ و پێشكه‌وتنی‌ ئه‌وان له‌م سه‌رده‌مه‌ی‌ ته‌كنه‌لۆجیا و ئه‌نته‌رنێت و هۆیه‌ پێشكه‌وتوه‌كانی‌ په‌یوه‌ندیه‌كان. بۆیه‌ گه‌ر ئه‌وان توانیبێتیان به‌ سه‌دان ساڵ بگه‌نه‌ ئه‌م قۆناغه‌ ده‌كرێت ئێمه‌ به‌ هاوكاری‌ ته‌كنه‌لۆژیای‌ سه‌رده‌م له‌ماوه‌یه‌كی‌ زۆر كورتتدا بگه‌ینه‌وه‌ به‌ پێشكه‌وتنه‌كانی‌ ئه‌وان.
بۆیه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ كورد، یان مه‌به‌ستیان نیه‌، یان لێی‌ نازانن، یانیش نایانه‌وێت فێرببن و پیاده‌شی‌ بكه‌ن، كه‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ دیموكراسی‌ و به‌هێز و شه‌فاف بنیاتبنێن له‌سه‌ر ئه‌و چه‌مك و بنه‌ما زانستی‌ و مرۆییانه‌ی‌ كه‌ ڕۆژئاواییه‌كان پیاده‌ی‌ ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌ بیر ته‌سكیانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت، چونكه‌ ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆیان و حیزب له‌به‌رچاو ده‌گرن نه‌ك نه‌ته‌وه‌و نیشتیمان و تاك و كۆمه‌ڵگای‌ كورده‌واری‌.
*له‌ كۆتاییدا، ده‌توانین بگه‌ینه‌ ئه‌و ئه‌نجام و ده‌رخسته‌یه‌ی‌ كه‌ بڵێین:
1- له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا كه‌شوهه‌وا و ژینگه‌یه‌كی‌ له‌باری‌ سیاسی‌ فه‌راهه‌م نه‌كراوه‌ بۆ ژیانی‌ سیاسی‌ و حیزبایه‌تی‌ ساغڵه‌م و ته‌ندروست و سه‌رده‌میانه‌.
2- ژیانی‌ سیاسی‌ له‌ كوردستاندا به‌پێی‌ یاسا ڕێكنه‌خراوه‌ و لایه‌نگیری‌ پێوه‌دیاره‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی‌ حیزب و سه‌ركرده‌ باڵاده‌ست و ده‌ستڕۆیشتوه‌كان.
3- ژیانی‌ سیاسی‌ و حیزبایه‌تی‌ ته‌ندروست كه‌ خۆی‌ ده‌بینێته‌وه‌ له‌ بوونی‌ هه‌ردوو جه‌مسه‌ری‌ ده‌سه‌ڵات و ئۆپۆزسیۆندا، بونێكی‌ ڕاسته‌قینه‌ و به‌هێز و به‌رچاویان نیه‌،له‌ ئه‌نجامی‌ ڕێگه‌نه‌دان یان دژایه‌تیكردنێكی‌ به‌هێزی‌ حیزب و سه‌ركرده‌ باڵاده‌سته‌كانه‌وه‌ بۆ سه‌ركرده‌ و حیزبه‌ بچوكه‌كانی‌ تر.
4- نه‌بونی‌ ده‌ستورێكی‌ مۆدێرنیش هۆكارێكی‌ تره‌ بۆ دواخستنی‌ ڕێكخستنی‌ ژیانی‌ سیاسی‌ و حیزبایه‌تی‌ له‌ كوردستاندا.
5- نه‌بوونی‌ داموده‌زگایه‌كی‌ شه‌فاف و به‌هێزی‌ حوكمڕانی‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا هه‌ر له‌سه‌رۆكایه‌تی‌ هه‌رێم و حكومه‌ت و په‌ڕله‌مان و ده‌زگای‌ دادوه‌ریه‌وه‌ تا ئۆرگانه‌كانی‌ خوارووتر.
6- به‌هێزبوونی‌ دیارده‌كانی‌ حیزبایه‌تی‌ ته‌سك و گه‌نده‌ڵی‌ و مه‌حسوبیه‌ت و مه‌نسوبیه‌ت و ناوچه‌گه‌ری‌ و هه‌وڵدان بۆ تۆخكردنه‌وه‌ی‌ هێزی‌ بنه‌ماڵه‌ و عه‌شایه‌ر به‌سه‌ر ئینتیمای‌ نه‌ته‌وه‌ و نیشتیمان و سه‌روه‌ربونی‌ یاسا و بنه‌مای‌ به‌هاوڵاتیبونی‌ ڕاسته‌قینه‌دا.
7- نه‌بوونی‌ سیسته‌مێكی‌ حوكمڕانی‌ و ڕاستگۆیانه‌ی‌ دیموكراسیه‌ت له‌هه‌رێمی‌ كوردستاندا، ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌یه‌ ته‌نها ڕوكه‌ش و بۆ جوانكردنی‌ سیمای‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌ له‌به‌ر چاوی‌ ناوچه‌كه‌ و دونیادا.
8- ڕێزنه‌گرتن له‌ مافی‌ هه‌ڵبژاردن و ده‌نگدان و ئه‌نجامدانی‌ ساخته‌كاریی له‌ پڕۆسه‌كانی‌ هه‌ڵبژاردندا.
9- ڕێزنه‌گرتنه‌ له‌ مافه‌كانی‌ مرۆڤ و یاسا و ئۆرگانه‌ شه‌رعیه‌كان و به‌شداری پێنه‌كردنی‌ جه‌ماوه‌ره‌ له‌ بڕیاردان، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ گه‌ل بۆخۆی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ هه‌موو شه‌رعیه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌كانه‌.
10- كارنه‌كردن بۆ پیاده‌كردنی‌ ئازادییه‌كان و دادوه‌ری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و وه‌ك یه‌كی‌ و یه‌كسانی‌ له‌ئه‌رك و ماف و نه‌هێشتنی‌ جیاوازیه‌ چینایه‌تیه‌كان له‌نێو كۆمه‌ڵگادا.
11- ته‌نانه‌ت كاری‌ جدیش ناكرێت بۆ پێكه‌وه‌نانی‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ به‌هێز وكارای‌ ئه‌وتۆ كه‌ بتوانێت ئه‌م ئه‌زمونی‌ حوكمڕانیه‌ بپارێزێت و بتوانێت سنور و جوگرافیا مێژوویه‌كه‌ی‌ كوردستان له‌ هێرش و په‌لامار و ده‌ستێوه‌ردان و هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ده‌رودراوسێكانیش بپارێزێت.
12- نه‌توانراوه‌ هێزێكی‌ چه‌كداری‌ نیشتیمانی‌ پێكه‌وه‌بنرێت، نه‌توانراوه‌ تۆڕێكی‌ په‌یوه‌ندی‌ ناوچه‌یی‌ و نێوده‌وڵه‌تی‌ دروستبكرێت بۆ ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ نه‌ك حیزبه‌كان.
بۆیه‌ تا ئه‌م كار و ئه‌ركانه‌ جێبه‌جێنه‌كرێن و تا سه‌ركرده‌ و حیزبه‌ سیاسیه‌كان عه‌قڵیه‌تی‌ شۆڕشگێڕی‌ و شه‌رعیه‌تی‌ شۆڕشگێڕی‌ و كار و گوتاری‌ شۆڕشگێڕی‌ خۆیان له‌ بیر نه‌كه‌ن و له‌ جه‌سته‌ و عه‌قڵ و كرداریاندا دایان نه‌ماڵن، نه‌كوردستان ده‌بێته‌ هه‌رێمێكی‌ ده‌ستوری‌ دانپیادانراو له‌سه‌ر ئاستی‌ ناوچه‌كه‌ و دونیا و نه‌ده‌سه‌ڵاتێكی‌ به‌هێزیش داده‌مه‌زرێت و هه‌ركاتیش ئه‌م كارانه‌ نه‌كران ئه‌وا ناتوانرێت ژیانێكی‌ سیاسی‌ ساغڵه‌م له‌كوردستاندا پێكه‌وه‌ بنرێت كه‌ تاك و گروپ و كۆمه‌ڵگا تیایدا هه‌ست به‌ ئارامی‌ و پێشكه‌وتن و خۆشگوزه‌رانی‌ و ئه‌مان و پارێزراوی‌ بكه‌ن و هه‌میشه‌ له‌دڵه‌ڕاوكێ‌ و ترس و تۆقاندن و نه‌ماندا ده‌ژین. هه‌روا چۆن ژیانی‌ سیاسی‌ به‌هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕی‌ زۆره‌وه‌ ده‌ستیپێكردوه‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا ئاوهاش ڕێچكه‌ی‌ هه‌ڵه‌ی‌ خۆی‌ ناگۆڕێت و ئاینده‌ و داهاتویه‌كی‌ تاریك و تون و مه‌ترسیدارتر چاوه‌ڕوانی‌ هه‌موان و نه‌وه‌كانی‌ داهاتوش ده‌كات . وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ 28 ساڵ بێت هه‌ر له‌جێگه‌ی‌ خۆمان و به‌ده‌وری‌ خۆماندا له‌بازنه‌یه‌كی‌ بۆشدا بسوڕێینه‌وه‌، كه‌ هه‌موان به‌ سه‌ركرده‌ و حیزبی‌ سیاسی‌ و ڕێكخراوه‌ مه‌ده‌نی‌ و پیشه‌یی‌ و ڕۆشنبیران و تاك به‌تاك و ته‌واوی‌ كۆمه‌ڵگا لێیان به‌رپرسه‌ نه‌ك ته‌نها سه‌ركرده‌ و لایه‌نێكی‌ سیاسی‌ دیاریكراو، كه‌ ئاشكرایه‌ سه‌ركرده‌ و لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان ئه‌رك و تاوان و كه‌مته‌رخه‌می‌ گه‌وره‌یان ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ.

سه‌رچاوه‌:
•https://www.eebl.yoo7.com
•https://ar.wikipedia.org/wiki
•https://www.google.com
•https://mawdoo.com3
•https://mawdoo3.com
•https://www.aljazeera.net
•https://ar.sweden.se
•ttps://www.arabbarometer.org
•https://www.marefa.org
•http://www.ahewar.org

•كتاب السلطه‌ والفرد// برتراند راسل
•كتاب عن الدیمقراطیه‌ اللیبرالیه‌ قضایا ومشاكل // حازم الببلاوی
• كتاب الاحزاب السیاسیه‌// موریس دوفیرجیه
•كتاب الحیاة‌ سیاسه‌ – كیف یغیر بسطا‌و الناس الشرق الاوسط // اصف بیات

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*