سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » فوئاد مه‌جید میسری: داهێنان جه‌وهه‌ری رۆشنبیرییه‌

فوئاد مه‌جید میسری: داهێنان جه‌وهه‌ری رۆشنبیرییه‌

سازدانی: محه‌مه‌د كه‌ریم

3-2

*ئایا نووسینی ده‌قی شانۆیی له‌ رۆمان قورستره‌، له‌ كاتێكدا كورد رۆمانی زۆره‌ و ده‌قی شانۆیی كه‌مه‌؟ چ نزیكایه‌تییه‌ك له‌ نێوان ده‌قی شانۆ و رۆماندا هه‌یه‌؟
-به‌ تاریفێكی زۆر ساكار: شانۆ ژانرێكی ئه‌ده‌بییه‌. نووسه‌ری ده‌ق به‌هۆی چنینی رووداوێكه‌وه‌ له‌ رێگای كاراكته‌ر و دیالۆگه‌وه‌، رووداو به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌با و كۆتایی پێده‌هێنێت. ئه‌گه‌ر به‌ وردیی ته‌ماشا بكه‌یت ده‌بینیت په‌یوه‌ندی نێوان ده‌قی شانۆ و رۆمان نه‌ك هه‌ر نزیكایه‌تی هه‌یه‌ به‌ڵكو له‌ هه‌ناوی ئه‌و هاتۆته‌ ده‌ره‌وه‌. چۆن؟ هه‌موو ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ی تێكستێكی شانۆیی پێكده‌هێنن، هه‌مان ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ن كه‌ رۆمانی لێپێكدێت. رووداو، كاراكته‌ر، دیالۆگ. جیاوازییه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ رۆمان هونه‌ری گێڕانه‌وه‌یه‌ و له‌ رێگای وه‌سف و گێڕانه‌وه‌وه‌ رووداو به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌با، كات و شوێنیش له‌ رۆماندا درێژ و فراوانتره‌ و زه‌مینه‌ی رووداو جوگرافیایه‌كی به‌رینه‌. راسته‌ كاره‌كته‌ر چ له‌ شانۆ و چ له‌ رۆماندا، هه‌ر سێ مه‌وداكه‌ی هه‌یه‌. ده‌روونی، كۆمه‌ڵایه‌تی، جه‌سته‌یی. به‌ڵام به‌رجه‌سته‌بوونی ئه‌م مه‌ودایانه‌ له‌ رۆماندا ده‌ره‌تانی زیاتره‌ و رۆماننووس ئه‌گه‌ر به‌ حه‌قیقه‌ت له‌ هونه‌ری رۆماننووسین تێگه‌یشتبێت ده‌توانێت له‌ رێگای خوڵقاندنی كاراكته‌ره‌وه‌ دنیایه‌ك بخوڵقێنێت، ئه‌گه‌ر له‌ واقیعیشدا نه‌بێت، (ئه‌رستۆ) وته‌نی قابیلی ئه‌وه‌ بێ ببێت. خاڵێك كه‌ تا راده‌یه‌ك شانۆ له‌ رۆمان جیاده‌كاته‌وه‌، رۆڵی دیالۆگه‌، كه‌ ره‌گه‌زێكی بنچینه‌یی شانۆیه‌. وه‌ك وتم له‌ رۆمانیشدا دیالۆگ هه‌یه‌، به‌ڵام وه‌ك هونه‌ری په‌خشان زۆرتر پشت به‌ گێڕانه‌وه‌ (السرد) ده‌به‌ستێت. دیالۆگ له‌ شانۆدا، رووداو به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌بات و ره‌گه‌زی بنچینه‌یی رووداوه‌ و به‌ هۆیه‌وه‌ گرێی بابه‌ته‌كه‌ ده‌كرێته‌وه‌، هه‌رچی رۆمانه‌ ئه‌م كاره‌ به‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌كات.
مه‌سه‌له‌ی ئه‌وه‌یش كورد به‌ به‌راورد به‌ ده‌قی شانۆیی رۆمانی زۆرتره‌ به‌ڵگه‌ی په‌ره‌سه‌ندن و خه‌مڵینی رۆمانی كوردی نییه‌ وه‌ك هه‌ندێك كه‌س باسی ئه‌كه‌ن! به‌ر له‌ هه‌موو شتێك به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی، یان راستتر بڵێین داهێنانی هونه‌ریی به‌ چه‌ند مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ناكرێت. ئه‌و لێشاوی رۆمانه‌ی له‌م رۆژگاره‌دا ده‌یبنین تا چه‌ند شه‌رایتی رۆمانیان تێدا به‌رجه‌سته‌ بووه‌. ئه‌و به‌ڕێزانه‌ی له‌ خۆڕا و به‌بێ پشتبه‌ستن به‌ بنه‌ماكانی تیۆر و ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی، بڕیار له‌سه‌ر ئه‌م و ئه‌و نووسین ده‌ده‌ن بڕیار و بۆچوونه‌كانیان له‌ سنووری عاتیفه‌ و هه‌ڵوێستی شه‌خسی و ده‌ستیاو و براده‌رایه‌تی و هه‌ندێك جار ده‌روێشی تێپه‌ڕ ناكات.
له‌ باری مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌، ده‌بێت قسه‌یه‌ك له‌م مه‌سه‌له‌یه‌ بكرێت. رۆمان بۆ خۆی، زاده‌ی قۆناغێكی مێژوویی كۆمه‌ڵگایه‌. فه‌یله‌سووف و جوانناسێكی وه‌ك (هێگل) به‌و جۆره‌ تاریفی ده‌كات كه‌ داستانی سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی چینی بۆرژوا و دروستبوونی شاری گه‌وره‌ی پیشه‌سازییه‌. به‌م مانایه‌ رۆمان زاده‌ی سه‌رده‌م و كۆمه‌ڵگایه‌ كه‌ پێویستی به‌ جۆرێكی تر داهێنانی هونه‌ری هه‌یه‌. تۆ بڕوانه‌ رۆمانی نووسه‌ره‌ گه‌وره‌كانی دنیا، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌شیان كه‌ سه‌ر به‌ قوتابخانه‌ی پووچگه‌رایین و له‌ دنیای نووسین و داهێناندا ناویان هه‌یه‌، بزانه‌ به‌ چ ئاستێكی به‌رز ته‌عبیر له‌ بیر و ئه‌ندێشه‌ی خۆیان و مرۆڤی ناو كۆمه‌ڵگاكانیان ده‌كه‌ن.. (به‌لزاك) كه‌ به‌ باوكی ریالیزمی ئه‌وروپایی ناسراوه‌ (170 ساڵ) له‌مه‌وبه‌ر ده‌ڵێت: كۆمه‌ڵگای فه‌ره‌نسایی مێژووه‌ و منیش رازگری ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌م. واته‌ ئاگاداری هه‌موو نهێنییه‌كانم. فه‌یله‌سوفێكی وه‌ك (ئه‌نگلس) ده‌ڵێت: ( من ئه‌وه‌نده‌ی له‌ چیرۆكه‌كانی – به‌لزاك-ه‌وه‌ شاره‌زای كۆمه‌ڵگای فه‌ره‌نسایی بووم، ئه‌وه‌نده‌ له‌ ئابووریناس و سوسیۆلۆجیست و ده‌رونناسه‌كانی سه‌رده‌می ئه‌وه‌وه‌ فێر نه‌بووم).

*ئایا رۆماننووس ده‌توانێت ده‌قی شانۆیی بنوسێت یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؟

-وه‌ك له‌ به‌راییدا ئاماژه‌م پێدا، له‌ باری هونه‌رییه‌وه‌ نزیكایه‌تییه‌كی زۆر له‌ نێوان ئه‌و دوو ژانره‌دا هه‌یه‌، به‌ راده‌یه‌ك ئه‌توانین بڵێین دوو رووی سكه‌یه‌كن. دیاره‌ لێره‌دا چیتر پێویست ناكا لێكچوون و ستره‌كتۆری ئه‌و دوو ژانره‌ به‌راورد بكه‌مه‌وه‌. له‌ حاڵێكی وادا زۆر سروشتییه‌ رۆماننووس تێكستی شانۆیی بنووسێ یان به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. زۆریشن ئه‌وانه‌ی هه‌وڵی له‌و جۆره‌یان داوه‌ و سه‌ركه‌وتووش بوون. هه‌ر به‌ نموونه‌ (به‌لزاك) (چیخۆف) (گۆركی) (ئه‌ندرێ جید) (سارته‌ر) (كامۆ).

*قه‌یرانی شانۆ به‌ ته‌نها لای كورد هه‌یه‌ یان جیهانییه‌؟! هۆكاره‌كانی قه‌یرانی شانۆی كوردی چین؟!

-پێشتریش روونمكرده‌وه‌ كه‌ شانۆ بۆ ئێمه‌ هونه‌رێكی نوێ و هاورده‌یه‌. له‌ ناو گه‌لانی دنیایشدا هه‌ر ئێمه‌ نین باس له‌م گرفته‌ بكه‌ین. ئه‌و دیارده‌یه‌ بێجگه‌ له‌ ئه‌وروپا زۆربه‌ی گه‌لانی تری دنیای گرتۆته‌وه‌. بۆیه‌ دیارده‌كه‌ به‌پێی تێگه‌یشتنی من مه‌ودای مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌. په‌یوه‌ندی به‌ زه‌مینه‌ و كلتووری شارستانییه‌تێكه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا فیكری فه‌لسه‌فی به‌رهه‌مهێناو ئێستاتیكا (علم الجمال) ی توندوتۆڵ به‌ فه‌لسه‌فه‌وه‌ گرێدا. بۆیه‌ من ناوی ئه‌نێم قه‌یرانی رۆشنبیریی، چونكه‌ داهێنان جه‌وهه‌ری رۆشنبیرییه‌.

*چۆن ئه‌كته‌ری شانۆ له‌ موهه‌ریج جیاده‌كرێته‌وه‌؟!

-نواندن به‌شێكی گرنگه‌ له‌ شانۆ و هونه‌رێكه‌ ده‌ق له‌ ژانرێكی ئه‌ده‌بییه‌وه‌ ده‌گۆڕێت بۆ هونه‌ر. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ (ئه‌رستۆ) به‌ هونه‌ری لاساییكردنه‌وه‌ (فن المحاكاة‌) ناوی ده‌بات. هه‌موو مرۆڤێك به‌ سروشت كه‌م تا زۆر به‌هره‌ی لاساییكردنه‌وه‌ی تێدایه‌. قسه‌یه‌كی (شه‌كسپیر) هه‌یه‌ ئه‌ڵێ: (ئه‌م سه‌رزه‌مینه‌ شانۆیه‌كی گه‌وره‌یه‌ و مرۆڤه‌كان هه‌ریه‌ك رۆڵێك ده‌بینن..) (موهه‌ریج) هه‌ندێك به‌ جووڵه‌ و هه‌ندێك به‌ قسه‌، بینه‌ر ده‌خاته‌ پێكه‌نین، به‌ڵام پێكه‌نینێكی ساته‌وه‌ختی و بێ بنه‌ما، بێ ئه‌وه‌ی شتێك له‌ هزر و ده‌روونی بینه‌ردا به‌جێ بهێڵێت. دیاره‌ من له‌م قسه‌یه‌م مه‌به‌ستم كه‌مكردنه‌وه‌ نییه‌ له‌ كۆمیدیا. كۆمیدیا شتێكه‌ و ته‌هریج شتێكی تره‌. كۆمیدیا به‌پێی تاریفه‌كه‌ی (ئه‌رستۆ) كار له‌ عه‌قڵ ده‌كات، هه‌رچی تراژیدیایه‌ كار ده‌كاته‌ سه‌ر عاتیفه‌! (ئه‌ریستۆفان) كه‌ به‌ خواوه‌ندی هونه‌ری كۆمیدیا ناسراوه‌، كۆمیدیای كرده‌ ئامڕازی گه‌یاندنی فیكر و فه‌لسه‌فه‌.. تۆ بڕوانه‌ مێژووی كۆمیدیا. له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌مدا (مۆلێر) كه‌ به‌ یه‌كێك له‌ مامۆستا هه‌ره‌ مه‌زنه‌كانی هونه‌ری كۆمیدیا ناسراوه‌، بێجگه‌ له‌وه‌ی نووسه‌ری ده‌قی شانۆ بوو، ئه‌كته‌رێكی به‌توانا و داهێنه‌ریش بوو. ئه‌و به‌ هونه‌ره‌كه‌ی حه‌قیقه‌تی ژیان له‌ به‌رگێكی پێكه‌نیناویدا پێناسه‌ ئه‌كا.. له‌ شانۆیی (پیسكه‌ _ البخیل) دا كه‌سێك ده‌كاته‌ پاڵه‌وانی شانۆییه‌كه‌ی سه‌ر به‌ چینێكی كۆمه‌ڵایه‌تی نوێیه‌ و له‌ خه‌می كه‌ڵه‌كه‌كردنی سه‌رمایه‌ی داراییدایه‌.. ئه‌م به‌هره‌ گه‌وره‌یه‌ هه‌تا له‌ ژیاندا بوو به‌ نواندن و نووسین خه‌ڵكی ده‌خسته‌ پێكه‌نین، بۆیه‌ كه‌ مرد كڵێسا و پیاوانی رێگایان نه‌دا، نه‌ له‌ كلێسا بنێژرێ و نه‌ نوێژی له‌سه‌ر بكرێ!
ئه‌وه‌ی ئێستا له‌ كوردستان ئه‌گوزه‌رێ و به‌ ناوی كۆمیدیاوه‌ نمایش ئه‌كرێ، بێجگه‌ له‌وه‌ی له‌ رووی هونه‌ریه‌وه‌ شه‌رایتی هونه‌ری كۆمیدییان تێدا نییه‌ و دام و ده‌زگاو میدیای ره‌سمی و نیمچه‌ ره‌سمی به‌ مه‌به‌ستی گه‌وجكردنی بینه‌ر و گه‌مژه‌كردنی، بره‌وی پێده‌ده‌ن خۆی له‌ خۆیدا گوتارێكی سیاسییه‌. جوانترین قسه‌ له‌م باره‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ (به‌رتۆلد برێشت) تاریفی ئه‌كته‌ری پێكردووه‌ و ئه‌ڵێ: ( هه‌ر گه‌لۆرێك بچێته‌ سه‌ر شانۆ ئه‌توانێ به‌م یان به‌و شێوه‌، بینه‌ر بخاته‌ گریان یان پێكه‌نین.. له‌ كاتێكدا كه‌ ده‌بێ بیكاته‌ خاوه‌ن هه‌ڵوێست…).

*ئایا هه‌موو كه‌سێكی كۆلكه‌خوێنده‌وار ئه‌توانێ ببێته‌ ئه‌كته‌ری شانۆ؟

-وه‌ك وتم، نواندن بۆخۆی هونه‌رێكه‌ به‌ڵام له‌ به‌هره‌ی سروشتیش به‌ده‌رنییه‌. ئه‌ڵبه‌ت به‌هره‌ به‌ ته‌نها هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ دروست ناكا. داهێنانی خۆڕسك (عفوی) مه‌ودای كورت و كه‌مخایه‌نه‌. هیچ به‌هره‌یه‌كی هونه‌ری به‌بێ رۆشنبیرییه‌كی خه‌مڵیو ناتوانێ داهێنه‌ر بێ. به‌هره‌ به‌شێكی بچووكه‌ له‌ ناو پرۆسه‌ی داهێناندا. هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌ خۆڕسكی هاتوونه‌ته‌ مه‌یدانی داهێنانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر په‌ره‌یان به‌ توانا و لێهاتوویی خۆیان نه‌دابێ و نه‌بووبنه‌ خاوه‌نی پاشخانێكی رۆشنبیریی، نه‌چوونه‌ته‌ خانه‌ی داهێنه‌رانه‌وه‌.

*به‌رای تۆ بینه‌ری شانۆ له‌ شانۆ تۆراوه‌، چی بكرێ بۆ ئاشتكردنه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر تۆراوه‌؟

-شانۆ هونه‌رێكه‌ به‌ ده‌نگ و به‌ ره‌نگ و جووڵه‌، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ست و هۆشی بینه‌ر ئه‌كا. دیاره‌ هیچ ده‌قێكیش نییه‌ باس له‌ بابه‌تێك نه‌كا. ئه‌وه‌ی بینه‌ر ئه‌وروژێنێ و كاریگه‌ری له‌سه‌ر دائه‌نێ بابه‌تی شانۆییه‌كه‌یه‌. خراپی ده‌رهێنان، ناته‌واوی دیكۆر، جووڵه‌ی ئه‌كته‌ر، لاوازیی مۆزیك، چۆنیه‌تی جل و به‌رگ، ئه‌مانه‌ كه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی مه‌سه‌له‌ هونه‌رییه‌كانه‌وه‌ و بابه‌تی ره‌خنه‌یین، كه‌متر په‌یوه‌ندییان به‌ بینه‌ری ئاساییه‌وه‌ هه‌یه‌… بینه‌ر هه‌میشه‌ له‌ هه‌ڵپه‌ی ئه‌وه‌دایه‌ بزانێ ده‌قی شانۆییه‌كه‌ باس له‌ چی ئه‌كا؟! ئه‌و بابه‌ته‌ تا چه‌ند بۆ ئه‌و جێی بایه‌خه‌ و تا چه‌ند به‌ ژیانی ئه‌و ئاشنایه‌؟!
دووركه‌وتنه‌وه‌ی بینه‌ر له‌ شانۆ، گرفته‌كه‌ی لێره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ئه‌گرێ یه‌كێك له‌و گرفتانه‌ی له‌ رۆژگاری ئه‌مڕۆدا رووبه‌ڕووی شانۆ بۆته‌وه‌ ئه‌وه‌یه‌، بابه‌تێك پێشكه‌ش ئه‌كرێ دوور و نزیك په‌یوه‌ندی به‌ ژیانی بینه‌ره‌وه‌ نییه‌. دیاره‌ مه‌به‌ستم له‌م قسه‌یه‌ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ڵك له‌ ده‌قی بیانی وه‌رنه‌گیرێ. زۆر بابه‌تیش هه‌ن باس له‌ كێشه‌ و خه‌می گه‌وره‌ی مرۆڤ ئه‌كه‌ن و ئه‌شێ ئێمه‌ی كوردیش پێیان ئاشنا بین. تۆ ته‌ماشاكه‌ ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وپێش ده‌سته‌یه‌ك هونه‌رمه‌ندی كوردی خاوه‌ن ئه‌زموون ده‌قێكی (ستریندبیری) به‌ ناونیشانی (باوك) یان نمایشكرد. جا چونكه‌ بابه‌ته‌كه‌ باسی له‌ حاڵه‌تێكی ئینسانی ئه‌كرد و ئه‌و هونه‌رمه‌نده‌ به‌ڕێزانه‌ش له‌ فۆرمێكی هونه‌ریی به‌رزدا نمایشیانكرد، چ به‌پیره‌وه‌چوونێكی به‌خۆیه‌وه‌ دی. به‌ له‌به‌رچاوگرتنی هه‌لومه‌رجی ئێستای دۆخی شانۆ، چوار رۆژیان بۆ نمایشه‌كه‌ ته‌رخانكرد، به‌ڵام جوانی كاره‌كه‌ و په‌رۆشیی بینه‌ر ناچاریكردن چه‌ند رۆژی تر درێژه‌ به‌ نمایشه‌كه‌ بده‌ن. ئه‌م حاڵه‌ته‌ بۆ خۆی به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بینه‌ر له‌ شانۆ نه‌تۆراوه‌. بینه‌ر بابه‌تێكی هونه‌ری لا په‌سه‌نده‌، به‌ شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان خۆی تێدا بدۆزێته‌وه‌. بابه‌تێك به‌ شێوه‌یه‌كی هونه‌ریی به‌رز چاونه‌ترسانه‌ ده‌ست بخاته‌ سه‌ر برینه‌ ساڕێژنه‌بووه‌كان. كاری له‌و جۆره‌ش پێویستی به‌ هونه‌رمه‌ندی خۆنه‌ویست و مولته‌زیمه‌..مولته‌زیم به‌ مه‌سه‌له‌ بنچینه‌ییه‌كانی ژیانی خه‌ڵكه‌وه‌، دوور له‌ ختوكه‌دان و ریكلامی سیاسی.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

نامه‌ی داخراو

ئه‌سعه‌د عه‌زیز محه‌مه‌د هه‌ر كاتێك بڕۆیتشمایه‌ بۆ سه‌نته‌ری رۆشنبیری له‌ ...