سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » مام جەلال دژی هەموو جۆرە چەوساندنەوەیەك بوو و بەرەنگاریی زۆرداران دەبۆوەپەڕە 3

حەسەن عەلەوی بۆ كەناڵی هەولێر-ی تەلەفزیۆنی گەلی كوردستان

مام جەلال دژی هەموو جۆرە چەوساندنەوەیەك بوو و بەرەنگاریی زۆرداران دەبۆوە

لە دیدارێكیدا لەگەڵ كەناڵی هەولێری تەلەفزیۆنی گەلی كوردستاندا، بیرمەندو سیاسەتمەدار‌و ئەدیب حەسەن عەلەوی باس لە سەرەتاكانی یەكترناسین ‌و هاوخەباتیی خۆی دەكات لەگەڵ سەرۆك مام جەلال-دا‌و وەسفی ئەو سیفات ‌و بیروباوەڕانە بەو جۆرە دەكات لەو سەركردە مەزنەدا بەدیی كردووە كە لەسەرەتای یەكتر ناسینیانەوە تا دوا رۆژەكانی ژیانی لێی بینیووەو وەك ئەوەی تێی گەیشتووە.

ئامادەكردنی : ستار محەمەد ئەمین
وەرگێڕانی : قارەمان قادر

سەرەتا وتی: یادگاریی و بیرەوەرییەكانم لەگەڵ مام جەلال بۆ زۆر لە مێژینەیە و سەرەتاكەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1957، من بەتەمەن ساڵێك لە بەڕێز مام جەلال بچووكتربووم، ئەو لەوانە بوو كە سەركردایەتی بەرەی نیشتمانیی عیراقی دەكرد لە كولێژی ماف، ئەوە یەكەم هاوپەیمانیی بوو كە كۆی كردینەوە دژی چەوساندنەوە و زوڵم و ستەم و هەروەها وتی: جەلال تاڵەبانی دژی هەموو جۆرە چەوساندنەوەیەك بوو و بەرەنگاری زۆرداران دەبۆوە.
مام جەلال دژی هاوپەیمانیی بوو لەگەڵ وڵاتانی زلهێز، هەردەم لەبەرەی گەلدا بوو و ئەوەی بە مافی هەموو نەتەوەیەك دەزانی، بە هەمان شێوە بە پێویستی دەزانی وڵاتان لە سیاسەتی دەرەوەیاندا سەربەخۆبن و دووربن لە جەمسەرگیریی.
لەبارەی نزیكیی سەرۆك مام جەلال-یشەوە لە ئەدەب و ئەدیبان دەڵێت: «لەگەڵ مام جەلال بەیتەكانی شیعری (جەواهیری) كۆی دەكردینەوە. رۆژێك پێموت بۆچی شیعرەكانی جەواهیری بەو ئەندازەیە كاریگەریی لەسەرت هەیە، تۆ تێكۆشەرێكی كوردیت و ئەو شاعیرێكی عەرەبە، هۆنراوەكانی قورسن، ئەوەی زمانی عەرەبی خوێندووە زۆر بە زەحمەت لە مانای شیعرەكانی جەواهیری تێدەگات، گەلانی عیراق تەنها ناوی جەواهیری دەزانن، بەڵام هیچ دەربارەی شیعرەكانی نازانن، مام جەلال بەشیعرێكی جەواهیری وەڵامی دامەوە.
بەو دەقە منی ترساند و پەشۆكاندمی، ئەو بەیتەم لەبەركرد، ئەو بەیتە شیعرە باس لە بارودۆخی باشوور دەكات كە چۆن هاوارێك كراوە لەگەڵ كێشە و ئاریشەكانی كوردستان، بەڵێ ئەوە یەكەم بەیتە شیعری جەواهیری بوو كە من لەمێشكمدا رەوانم كرد. جەواهیری بەمەش مەبەستی لە وشەی (جەواری) دەست درێژییەكانی ئێران و توركیا بوو، مەبەستی لە وشەی (وسگ المدل) بەغدای پایتەخت بوو كە جێی شانازی سەرجەم عیراقییەكانە بە كورد و عەرەبەوە (لاشك فی فخاری) مانای وایە گومان نییە سەرجەم پێكهاتەكانی عیراق شانازیی بە پایتەختەكەی خۆیانەوە دەكەن، بەڵام ئەوەی كوردەكان دەیكەن لە روبەڕوبونەوەی حكومەت، قبوڵ نەكردنی زوڵم و ستەمە نەوەك شەڕیان كردبێت لەگەڵ وڵاتەكەی خۆیان.
لێرەدا جەلال تاڵەبانی دەردەكەوێت كە بووەتە هەواداری جەواهیری، هەقی خۆیەتی و جێی سەرسوڕمانە كەسێك هەبێت وەك مام جەلال لە شعیرەكانی جەواهیری تێگەیشتبێت.
(هادی عەلەوی) و (رەشید بەكداش) زۆر لە شیوعییەكان شیعرەكانی جەواهیریان رەوان كرد.
تاڵەبانی هەردەم كە ناوی جەواهیریی دەهێنا، دەیوت: «خوالێخۆش بوو»، مام جەلال پێی دەووت جەواهیری تێكۆشەریك بوو لەنێو ئێمەدا بۆیە بەڕای مام جەلال بیرو بۆچوونەكانی جەواهیری هەر زیندووبوون، بە هەمان شێوەی (جەعفەر ئەبو تمەن) كاریگەرییەكانی لەسەر بزووتنەوەی نیشتمانی عیراق و كاریگەریی هۆنراوەكانی (جەعفەر ئەبو تمەن) لەسەر بزووتنەوەی نیشتمانییەكانی عیراق.
هەروەها دەیوت: دیدارمان لەگەڵ مام جەلال زۆر بووە، لەوانە دوای ساڵی 1968 كە گۆڕانكاریی لە عیراق روویانداو كودەتای سەربازیی بەرپابوو. حكومەتی ئەو كات پێویستی بە هاوپەیمانی هەبوو. بۆیە پڕۆژەی زۆری پێشكەشكرد، لەوانە چارەسەركردنی كێشەی كورد، بۆیە من راسپێردرام بۆ كاریك، نزیكبوونەوە لە بزاڤە كوردییەكان و توێژینەوە لەسەر كەلتووریان، بۆیە دەرفەتم وەرگرت توێژینەوەو لێكۆڵینەوە لەسەر پەیوەندیی نێوان ئەو دوو نەتەوە سەرەكییەی عیراق بكەم بە راسپاردنی (عەبدوڵڵا سەلام) كە ئەوكات ئەندامی سەركردایەتیی هەرێمایەتیی حزبی بەعس بوو.
لە كۆتایی ساڵی 1968دا رۆژیكیان مام جەلال هات بۆلای ئێمە و چەند قسەیەكی كردو لەو قسانەیدا وتی: (لەسەر چیاكانی كوردستان دەوەستم، لەپێشم بەغدا و كوێت و مەسقەت هەن، دەڕۆم لە مەغریب دەوەستم هەروەكو چۆن عوقبە لەوێ وەستا)، ئەمەش مام جەلال كە كورد بوو بڕوای بە یەكێتیی ئومەی عەرەبی هەبوو، ئەو قسانەی مام جەلال هەمووانی هەژاند بەرامبەر (عەبدوڵڵا سەللوم ئەلسامەڕائی) كە ئەندامی سەركردایەتیی هەرێمایەتی ‌و وەزیری رۆشنبیری بوو.
رۆژنامەیەك دەردەچوو من بەڕێوەبەری نووسینی بووم، من گرنگیم بەو قسانە دا كە هیچ كەس لە گرنگیی ئەو وشانە تێ نەدەگەیشت، گرنگیم بە وشەكانی جەلال تاڵەبانی داو لە رۆژنامەكەدا بڵاوم كردەوە .

لەیادی رۆژنامەگەریی عیراقدا
لە یادی مێژوویی رۆژنامەگەریی عیراقیدا، چەند شتێكی گرنگ هاتنە پێشەوە، لە سەروبەندی تێپەڕبوونی 100 ساڵەی مێژووی رۆژنامەگەریی عیراقدا كە رۆژنامەی (زەورا) بوو لە سەردەمی (مەدحەت پاشا) دەردەچوو، عەبدوڵڵا سەلوم-ی وەزیری رۆشنبیریی و منیش بەڕێوەبەری رۆژنامەكە ئەو هەواڵەمان بڵاوكردەوە كە هیچ كەس لە بەنرخی ئەو هەواڵە نەدەزانی، ئەویش دۆزینەوەی یەكەم ژمارەی رۆژنامەی زەورابوو كە بە رێكەوت ئەو ژمارەیەمان دۆزییەوە و منیش بە مەبەست گرنگیم پێدا.
لەسەردەمی مدحت پاشادا كە والیی عوسمانی بووە، یەكەم رۆژنامەی عیراق بەناوی (ئەزەورا) بڵاوكراوەتەوە، ئێمە هەواڵیكمان بڵاوكردەوە، هەر كەسێك زانیاریی لەسەر روژنامە كۆنەكان هەبێت، خەڵاتی دەكەین، رۆژیك پیاوێك ناوی (بەدیع) بوو كە حەزی بە ئەرشیفكردنی رۆژنامە هەبوو، داوای بینینی منی كرد، كە چاوم پێیكەوت، بینیم یەكەم رۆژنامەی ئەلزەورا-ی لابوو ، ئەوەش بەلای ئێمەوە لە دۆزینەوەی بیری نەوت گرنگتر بوو، منیش كاتێك ئەو هەواڵەم بڵاوكردەوە لە رۆژنامەی (نور)دا كە جەلال تاڵەبانی سەرپەرشتی دەكرد، سزای حزبیم بۆ هاتەوە، چونكە وتیان لەیادی 100ساڵەی رۆژنامەگەریی عیراق پێویست نەبوو ئەو هەواڵە لە رۆژنامەی (نور) بڵاوبكرێتەوە و رۆژنامەكانی دیكەی (ئەلسەورە) و (ئەلزەورا) فەرامۆش بكرێن كە ئەوانە رۆژنامەی حزبی بوون. ئەوەش وایكرد رۆژنامەیەكی جەلال تاڵەبانی كورد ئەو هەواڵە بڵاوبكاتەوە، بەڵام رۆژنامە حزبییەكان ئەو هەواڵەیان لەلا نەبێت، بۆیە ئەوە وایكرد سزای حزبیم بۆ دەربچێت. ئەو سزایە موستەحەقم بوو، چونكە بەڕێوەبەری رۆژنامەكە بووم و بەعسیش بووم، پێویست بوو ئەو هەواڵە بدرایەتە راگەیاندنی وەزارەت.

لەبەغداوە بۆ دیمەشق ‌و دووبارە دیدار
دیدارێكی دیكەم لەگەڵ مام جەلال لە دیمەشقی پایتەختی سوریابوو، ئەوكات ئێمە ئۆپۆزسیۆن بووین پێكەوە سەردانی قەتەرمان كرد، كەمپینێكمان دروستكرد دژی حكومەتی عیراق، من زۆر لە مام جەلال نزیك بووم، تا بووە سەرۆك كۆماری عیراقیش، بەڵام منی لەخۆی نزیك نەكردەوە، من تەنانەت مووچەی خانەنشینیم نەبوو، بۆیە لۆمەی مام جەلال-م كرد ئەوكاتەی كە بینیم، پێم وت بۆچی منت لە خۆت نزیك نەكردەوە من هێندەی ئەو نەخوێندەوارانە نەبووم كە بەراوێژكار داتمەزراندوون؟.
ئەو نووسیننانەم بیر هێنایەوە كە بەر لەچەند ساڵێك وتم: سەرۆك كۆمارێكی كوردمان بۆ دێت، ئەوەشمان لەدیداری بەشێك لە سەرۆك و میرو پاشاكانی عەرەبدا باسكرد كە عیراق لەپێشوازیی سەرۆك كۆمارێكی كورددا دەبێت.
دوو ساڵ بەر لە رووخانی رژێمی سەدام وتم عیراق لە چاوەڕوانی سەرۆك كۆمارێكی كورددایە و ئەو سەرۆكەش (جەلال تاڵەبانی)یە، ئەوە وایكرد رووبەڕووی رەخنەیەكی زۆری سیاسەتمەدارانی عەرەب ببمەوە.
لەدیدارێكمدا لەگەڵ شا فەهد-ی پادشای سعودیە خوا شاهیدە لەبەرم هەستا لەسەر كورسییەكەی و پێی وتم: ئەوە تۆ چیت نووسیوە؟ باسی چی دەكەیت؟ چۆن دەبێت وڵاتێكی عەرەبی سەرۆكەكەی كورد بێت؟ منیش لە وەڵامدا وتم: ئێوە تا بزانن عیراق پێویستی بە سەرۆكێكی كوردە، چونكە ئەو سەرۆكە یەكەمجار شەڕ لەگەڵ خۆی ناكات، ئەوەش دۆخی عیراق ئارام دەكات، دواجار مام جەلال چەند تێكۆشەرێكی كوردە، ئەوەندەش تێكۆشەرێكی عەرەبە، بڕوای بە كێشەی فەلەستین هەیە‌، مام جەلال عەرەب زمانە، مام جەلال هەموو تەمەنی لە بەغدا و لە رۆژنامە و سیاسەتی عەرەبیدا تەرخان كردووە.
ئەو قسانە مایەوە تا دیداری سلێمانی هات، باسی ئەو كتێبەم كرد كە پێشبینی سەرۆك كۆمارێكی كوردم كردبێت، یەكێك پێی وتم ئەو قسانە بكەم، عیراق لە سەرۆكێكی قەومی عەرەبی بۆ سەرۆكی كورد، هەر كورد بە تەنها نا، بەڵكو نوێنەری نەتەوەی كورد بێت لە عیراق. دوو ساڵ بەر لە رووخانی رژێمی عیراق ئەو كتێبەی من لە هزری سەرۆك و میرو پاشاكانی عەرەبدا رەنگی دایەوە تا بوونی سەرۆك كۆمارێكی كورد لایان سەرسوڕهێنەر نەبێت، دواتر من زۆر لەگەڵ مام جەلال گەشتم كردووە لە سوریا لە قەتەر لە لەندەن. زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا، پەیوەندییم بە مام جەلال-ەوە زۆربوو، كاتێك بەیاننامەی (11)ی ئازارمان واژووكرد، رۆژێكیان لەگەڵ سەدام لەناو فڕۆكە بووم بانگی كردم وتی: (حەسەن) وەرە لامەوە دانیشە، وتم بەڵێ جەنابی (نائیب)، وتی: وەزارەتی عەدل ئاگادار بكەرەوە تا دەستكاریی قانونی چاپەمەنییەكان بكەن، وتم بەڵێ و وتی رۆژنامەی (نور) دابخەن و رێگە بە رۆژنامەی (تەئاخی) بدەن، وتم: «قانونەكەی لابەرین یان گۆڕانكاریی تێدا بكەین؟» سەدام وتی: «هەر هەمان یاسا (یاسای چاپەمنییەكان) وەك خۆی بێت، تەنها رۆژنامەی (نور) دابخەن و رێگە بە رۆژنامەی (تەئاخی) بدەن»، هەروەها وتم: «ئەی بۆ هەردوو رۆژنامەكە كار نەكات، كاتێك قانونی چاپەمنییەكان هەر وەك خۆی بێت؟» سەدام وتی: «ئەوە مەرجی بارزانییە، كاتێك رێكەوتمان لەگەڵیدا كرد. منیش پێم وتم: «ئەوە شەرتی بارزانییە كە رۆژنامەی نور دابخرێت؟» سەدام وتی: «بەڵێ وایە، بۆیە هەر لەو شەوەدا بڕیاردرا رۆژنامەی نور دابخرێت ‌و رۆژنامەی (ئەلتەئاخی) بكەوێتەكار.
سەدام ئەوەی لە بەرژەوەندیی خۆی دەزانی تا كێشە بخاتە نێوان قەوارە كوردییەكانەوە و ئەو كارەش بە بڕیاری بارزانی كرد و خۆی لە كێشەكە دوورخستەوە كە سەدام هۆكاربێت بۆ داخستنی رۆژنامەی نور.

*كاتێك مام جەلال چووە شاخ پەیوەندیت چۆن بوو لەگەڵیدا بەتایبەتی لە دوای ساڵی 1975 تا 2003؟
-مام جەلال پەیوەندیی لەگەڵ مندا هەبوو، كاتێك من لە سوریا بووم كە ئەوكات دەستم لە كاری حزبی كێشابۆوە، بەڵام لە سوریا ژمارەی بەعسییە عیراقییەكان زۆربوو كە كاریان لە دژی سەدام حسێن دەكرد. ئەو بەعسیانە كێشە و گرفتی زۆریان هەبوو، بەڵام نەیاندەتوانی لەنێوان خۆیاندا رێكبكەون و نەشیاندەتوانی بگەنە سەرۆك حافز ئەسەد، ئەوە تەنها بە مام جەلال دەكرا و هەم رێكیان بخاتەوە و هەم دەشیتوانی بەئاسانی بگات بە دیداری سەرۆك حافز ئەسەد، بۆیە لە رێگەی مام جەلال-ەوە كێشەو گرفتەكانی خۆیان دەگەیاندە سەرۆك ئەسەد.

*دواجار كە مام جەلال-ت بینی كەی بوو؟
-دوا دیدارم لەگەڵ مام جەلال یەك مانگ بەر لە وەفاتی بوو، بەڵێ یەك مانگ بەر لە وەفاتی مام جەلال یەكترمان بینی، ئەوەش لەڕێگەی خاتوو هێرۆ خانەوە ئەو دیارەم بۆ رێكخرا و ئەو رێگەی خۆش كرد لەدوا هەناسەكانی مام جەلال-دا بەدیداری شاد ببم. ئەوكات تێكۆشەرێكی كورد كە لەسلێمانی نیشتەجێیە وابزانم ناوی مەلا بەختیارە لە ژوورەكەی دانیشتبووم كە مام جەلال هات یەك مانگ بەرلە وەفاتی یەكترمان بینی، مام جەلال نەیدەتوانی قسەبكات چاوی پر لە فرمێسك بوو، رووبەڕوو یەكترمان بینی، ئەوەش دواجاربوو دوای یەك مانگ ئیتر مام جەلال بۆ یەكجاریی ماڵئاوایی لێكردین، ئەوەش دوا دیدارمان بوو لەگەڵ بەڕێزیاندا.
مام جەلال كەسایەتییەكی زۆر بەهێزی هەبوو، توانای چارەسەركردنی كێشەكانی هەبوو لەماوەیەكی كەمدا، جەلال تاڵەبانی لە كۆتایی تەمەنیدا دەركەوت كە كەساتییەكە لەدەرەوەی ئاستی عیراق و ناوچەكەیە‌، جەلال تاڵەبانی ئەو هێزەبوو كە پێویست بوو بكرێت بە سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان، ئەو دەیتوانی كێشەی هەموو جیهان چارسەربكات. مام جەلال جیهان قەرزارێتی، عیراق قەرزارێتی، جیا لەوەی سیمبولێكی گەورەیە بۆ كورد.

*ئاخۆ پێتوایە كە مام جەلال سیاسییەكی لێزان ‌و زیرەك بوو بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی عیراق؟
-هۆكاری ئەوەی كە پێموایە ئەو سیفەتەی تێدابوو ئەوەیە كە هەرگیز خۆپەرست نەبوو، زۆر بەئاسانی دەیتوانی كێشەی نێوان كەسایەتییەكان و لایەنەكان چارەسەربكات لەسەر حیسابی خۆی، ئەگەر بواری بۆ بڕەخسایە، باشترین سكرتێری نەتەوە یەكگرتووەكان دەبوو، ئەگەر تەمەن رێگەی پێ بدایە، چونكە بەڕاستی كەسێكی خۆ نەویست بوو.

*مام جەلال رێگەی بە سیاسییەكانی دیكە دەدا بۆ كاركردن؟
-بەڵێ، ئەوە تۆ باسی چی دەكەیت؟ مام جەلال خۆی مانای ئارامیی سیاسی بوو، مام جەلال راگری دۆخی عیراق بوو، دوای جەلال تاڵەبانی دۆخی سیاسیی عیراق هاوسەنگ نابێتەوە. ئەو خۆی چارەسەری كێشەكان بوو، هەمیشە لای ئەو چارەسەر پێش ململانێ دەخرا. جەلال تاڵەبانی هەردەم رق و قینەی دەخواردەوە، بەڵام دەری نەدەبڕی، پیاوی ئاشتی بوو، پیاوی چارەسەری كێشە قورسەكان بوو، بۆیە دووبارەی دەكەمەوە كە هەردەم رق و كینەی هەڵدەمژی و قوتی دەدایەوە.

*كاریزمای مام جەلال چۆن بوو؟
-كێشە لە نێوان پارتی و یەكێتی هەبوو، بە مام جەلال یان وت چی دەكەیت؟ ئایا دەڕۆیتە هەولێر؟ جەلال تاڵەبانی گەیشتە هەولێر، دواتر خۆی كێشەكەی چارەسەر كرد، بەڵێ ئەوە سیفاتی كاریزمای مام جەلال بوو.
با من پێتان بڵێم، ئەوەی لە مام جەلال بەدی دەكرا، هیچ كات لە كەسی تر ئەوەم نەبینیووە، مام جەلال چەرچڵی كورد بوو، چەرچڵی عیراقییەكان بوو، دەڵێن نوری سەعید زور بەتوانا بووە و راگری عیراق بووە، هیچ كات هێندەی مام جەلال سیاسیی نەبووە، نوری سەعید هەمیشە توڕە و توند بووە، لەگەڵ نەیارەكانی رەق و توندو تیژبوو، بەڵام مام جەلال نەیاری نەبوو، هەموو كات وای دەكرد هەستی نەیارەكانی رابكێشێت، كێشەكانیان لەگەڵدا چارەسەر بكات.

*پرسیارێكی تایبەت هەیە لە مێشكتدا سەبارەت بە مام جەلال؟
مام جەلال گرنگیی لەوەدا دەركەوت كە دوای خۆی بۆشاییەكی سیاسیی بەجێهێشت، مام جەلال نەیدەهێشت بۆشایی دروست ببێت، حساباتی بۆ هەموو شتێك دەكرد، ئەوە گرنگی مام جەلال بوو، بەڵام ئەوەتا دەبینین دوای ئەو بۆشایی سیاسیی لە عیراق و لە هەرێمی كوردستان دەركەوت و چارەسەریش نەبووە، هۆكارەكەشی نەمانی كاریزمای وەك مام جەلال بوو، هۆكارەكەشی سەركەوتنی مام جەلال لە ژیانی سیاسیی دا ئەوەبوو كە مام جەلال زمانزانێكی باشبوو، بە چوار زمان قسەی دەكرد، ئەوەش هۆكاربوو بۆ ئەوەی مام جەلال سەركەوتوو بێت لە ژیانی سیاسییدا.
ئەو هەمیشە دوژمنی لە خۆی كەم دەكردەوە و نەیدەهێشت دوژمن بەسەریدا زاڵ بێت، ئەو هۆكارە هۆكاری سەركەوتنی مام جەلال بوو، جیا لەوەی عەرەب دوژمنی خۆی گەورە دەكات، مام جەلال بواری بۆ دوژمن نەدەڕەخساند كە دوژمنی هەبێت، مام جەلال سەركردەی كورد و عیراق بوو، بی لەكەو تانە بوو، زۆر پاك بوو، زۆر بێگەرد و بەویژدان ‌و دادپەروەر بوو، ئەوە هۆكاری سەركەوتنی مام جەلال بوو.
ئەو وەك ئەوەی بە ئاوی زەمزەم شۆردرابێتەوە، هیچ كات رەفتاری نەشیاوی نەدەكرد، هەردەم بە حیكمەتەكانی خۆی كێشەكانی چارەسەر دەكرد و هەردەم دوژمنەكانی رقیان لێی نەبوو، چونكە دەیانزانی چ پیاوێكە، ئەمانە رەفتاری مام جەلال بوو.
مام جەلال جێی متمانەی هەموو دونیا بوو، لە خۆرئاوای سەرمایەداری و بەریتانیا جێی متمانەبوو، بەهەمان شێوە لە روسیای سۆشیالیستیش متمانەی پێ دەكرا.
مام جەلال جێی متمانەی عیراقیییەكان بوو، هەموو خەڵك باوەڕیان پێی دەكرد، سەركردەیەكی خاكی بوێر بوو، خۆشەویستی هاووڵاتیان بوو.
تەنانەت جێی متمانەی ئیسرائیلییەكانیش بوو، چونكە حزبەكەی ئەو سۆشیال دیموكرات بوو، حزبە سۆشیالیستە ئیسرائیلییەكان متمانەیان بە مام جەلال هەبوو، مام جەلال سكرتێری سۆسیالیست ئینتەرناشناڵ بوو، كاتێك حزبێكی ئیسرائیلی ئامادەیی كۆبوونەوەی سۆشیال دیموكراتی جیهان دەبوو، مام جەلال دەری نەدەكردە دەرەوە، بەڵكو مامەڵەی لەگەڵدا دەكرد.
دەتوانم بڵێم ئەگەر مام جەلال لەژیان بمایەتەوەو پرۆسەی سیاسیی ئاشتی عەرەب ئیسرائیل زۆر بەرەوە پێشەوە دەڕۆیشت، بەڵێ بێگومانم لەوەی ئەو پرۆسەی ئاشتییە تەنها و تەنها بە مام جەلال چارەسەر دەكرا.
ئێستا ئەوەی دەیبینم لە بەشێكی زۆر لە سیاسییەكان، تەنها كۆمەڵێك لە كەسانی داخ لەدڵ (حاقد)، زوو هەڵچوو، هیچ پێ نەبوو. مام جەلال پێكەنینی بەو كەسانە دەهات، منیش لەو كەسانە بووم كە زوو هەڵدەچم و زوو بڕیار دەدەم كاتێك كەسێكی گەمژە دەبینم قسەی نەشیاو دەكات.
مام جەلال پێی دەوتم ئەگەر بتەوێت حوكمی خەڵك بكەیت، بەو جۆرە رەفتارە نابیت بە كەسی سیاسیی، بۆیە منیش زانیم سیاسیی نیم و رێگەی ئەدەب و مەعریفەتم هەڵبژارد.
لەڕاستیدا پێكهاتەی دەوڵەتی عیراق هەڵەیە لەچوارچێوەیەكی زۆرە ملێی ئەو وڵاتە پێكهاتووە، دەوڵەتی قەومی لە عیراق سەرناگرێت، چونكە دەوڵەتی سوننەی عەرەبی سەدامی لەلایەن كورد و شیعەكان رەتكرایەوە و دەوڵەتی مەزهەبی شیعیی ئێستا كە حوكم دەكەن لە لایەن كوردو سوننەكانەوە رەت دەكرێتەوە. هەرچی سەركردەی نەتەوەیی كوردییشە لەلایەن عەرەبی عیراقەوە رەت دەكرێتەوە، بۆیە عیراق پێویستی بە فیكری سیاسیی مام جەلال-ە بۆ حوكمڕانیی وڵات.
هەرچەندە سەدام پیاوێكی توندو تیژبوو، بەڵام بەبڕوای من لەسێدارەدانەكەی ناشەرعی بوو، چونكە سەرۆك كۆمار واژووی (توقیع) لەسەر لەسێدارەدانی نەكردبوو، سەرۆك مام جەلال پابەندی جاڕنامەی نێودەوڵەتی بوو لەسەر قەدەغەكردنی جێبەجێكردنی فەرمانی لە سێدارەدانی هاووڵاتیان، بۆیە واژووی لەسەر نەكرد، هەرچەندە دەستووری هەمیشەیی عیراق رێگەی بەمە دابوو كە دەبێت سەرۆك كۆمار واژوو لەسەر فرمانی لەسێدارەدان بكات، ئەوە دەسەڵاتی سەرۆك وەزیران نییە، ئەوە مافی سەرۆك كۆمارە.
كاتێك سەرۆك كۆمار ئەو فەرمانەی جێبەجێ نەكرد، ئەو بڕیارە رادەگیرێت، بۆیە كاتێك سەدام لەسێدارە درا نادەستووریی و نا شەرعی بوو.
سەبارەت بە نەتەوەی كورد لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست گرنگی خۆی هەیە، كورد لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا لە دوای عەرەب و تورك و فارس نەتەوەی كورد نەتەوەی چوارەمە، بۆیە كورد دەبێت ئەوە بزانن مافی بڕیاردانی هەیە لە تەواوی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، نەتەوەكانی تریش دەبێت رێز لە مافی كورد بگرن.
سەبارەت بەپرسی دەوڵەتی كوردی لە سنوورەكەدا، كورد مافی هەیە دەوڵەتی هەبێت، بەڵام چۆن دەوڵەتێك، كورد پێویست بوو پێش دروستكردنی قەوارە، خۆی دەوڵەتی دروست بكردایە، مانای وایە دەوڵەت پێش دروستكردنی دەسەڵات، لەو شكست و نەنگییەی لە دەسەڵاتدا دروست دەبێت نەوەك لە دەوڵەتدا، بەڵام گەلی كورد ئەوەی نەكرد، دەسەڵاتی پێكهێنا لەپێش دەوڵەتدا، ئەوەش وایكرد كێشەی كورد بۆ دروستكردنی دەوڵەت لە بارببرێت ناوبنرێت بە دەوڵەتی بێدەنگ كراو.
كورد ئێستا دەسەڵاتی هەیە، بەڵام دەوڵەتی نییە، ئەوەش هۆكاری پەكخستنی دەوڵەتی كوردییە، چونكە هەموو كەموكوڕییەك لە دەسەڵاتدا دەردەكەوێت، بەڵام ئەگەر دەوڵەت هەبێت، ئەوا سەرجەم عەیبەكانی دەسەڵاتی دەشارێتەوە.
بەڵام كورد هەموو شكستەكانی دەسەڵاتی روون و دیارە، چونكە بێ دەوڵەتە، ئەوەش هەڵەی ئەوەیە كە دروستكردنی دەسەڵاتی خستە پێش دەوڵەتەوە.
سەبارەت بە راپرسیش كورد هەقی خۆیەتی هیچ كێشەك لە راپرسیدا نەبوو، چونكە ئەوە مافە، هەموو گەلێگ مافی خۆیەتی، بەڵام كێشە لەكاتی راپرسییەكەدا هەبوو لەوكاتەی كە كورد بڕیاری راپرسی دا، كاتی نەبوو، چونكە بەشێكی زۆر لە گەلانی ئەوروپا بڕیاری راپرسی و جیابوونەوەیان دابوو، لەوانە ئیسپانیا جیابوونەوەی هەرێمی كەتەلۆنیا و بەهان شێوەش بەریتانیا كێشەی جیابوونەوەی سكۆتلەندای هەبوو، فەڕەنسا لە هەمان كات و سعودیەش كێشە خۆرهەڵاتی هەبوو لەگەڵ شیعەكان كە هەوڵی جیابوونەوەیان دەدا، بۆیە ئەمریكا بەرژەوەندیی خۆی و ئەو وڵاتانەی دەوێت كە هاوپەیمانی ئەون، رێگەی نەدا كورد لە عیراق جیاببێتەوە، بۆیە دەڵێم كاتی ریفراندۆمەكە كاتێكی هەڵەبوو.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دوا پەرەسەندنەكانی رێكەوتنی هەسەدە ‌و سوپای سوریا

پاش ئەوەی بە چاودێریی روسیا، هێزەكانی سوریای دیموكرات (هەسەدە) ‌و ...