سەرەکی » راپۆرت » مافی‌ هاووڵاتیانی‌ عیراق له‌ ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ست‌و شكۆمه‌ندانه‌دا

مافی‌ هاووڵاتیانی‌ عیراق له‌ ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ست‌و شكۆمه‌ندانه‌دا

د. عه‌لا ئیبراهیم مه‌حمود ئه‌لحسێنی‌

و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ ماف، بۆته‌ چه‌مێكی‌ جێگیر‌و چه‌سپاو لای‌ گه‌لان، به‌ درێژایی مێژووش له‌ سه‌رده‌می‌ رژێمه‌ یه‌ك له‌ دوای‌ یه‌كه‌كاندا ئه‌م چه‌مكه‌ گۆڕانكاری‌ به‌سه‌ردا هاتووه‌، هه‌ڵبه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ هه‌موویان دۆسێی‌ مافی‌ هاووڵاتی‌ شپرزه‌‌و ماندووی‌ كردوون، چونكه‌ رژێمه‌كان ناو به‌ناو ده‌یانه‌وێ خۆیان له‌و مافه‌ بدزنه‌وه‌، عیراقیش یه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ی‌ تیایدا گۆڕانكاری‌ زۆر به‌سه‌ر مافی‌ هاووڵاتیاندا هاتووه‌، بۆ نموونه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ پاشایه‌تیدا هاووڵاتیان له‌ رووی‌ هه‌ندێكی‌ مافی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ئابوورییه‌وه‌ گه‌شابوونه‌وه‌، به‌ڵام مافی‌ سیاسی‌ له‌ پاشه‌كشه‌دا بوو، كه‌ پاشایه‌تی‌ رووخاو كۆماریی هاته‌ر كار، هێنده‌ی‌ تر مافه‌كان پێشێل كران، به‌ تایبه‌تیش ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ ئه‌و كاته‌ی‌ كه‌ رژێمه‌ كه‌وته‌ ده‌ست تاك حزبی‌ تۆتالیتاره‌وه‌‌و سه‌ره‌نجام وڵاتی‌ به‌ره‌و كاره‌ساتی‌ داگیركاریی بیانی‌ برد، كاتێك سه‌باره‌ت به‌ مافی‌ هاووڵاتی‌ ده‌كه‌نین له‌ ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ست‌و شكۆمه‌ندانه‌دا مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌یه‌ هه‌موو ماف‌و ئازادییه‌كان بۆ سه‌رجه‌م تاكه‌كانی‌ گه‌ل ده‌سته‌به‌ر بێت، له‌ هه‌موو كات‌و شوێنێكدا‌و بێ هیچ جیاوازی‌‌و جیاكارییه‌ك.
كاتێك باسی‌ كات ده‌كه‌ین، مه‌به‌ستمان له‌ كاتی‌ شه‌ڕ‌و ئاشتیشدا، یان له‌ كاتی‌ قه‌یران‌و له‌ كاتی‌ خۆشگوزه‌رانیشدا، مه‌به‌ستیش له‌ شوێن واته‌ هه‌ر پارێزگایه‌ك له‌ پارێزگاكانی‌ عیراق، یان هه‌ر كه‌سێك كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ سنووری‌ وڵاته‌كه‌ ده‌ژی‌، به‌ هه‌ر جۆرێك بێت ده‌بێ دان به‌ مافی‌ هه‌موویاندا بنرێت‌و ده‌رفه‌ت‌و زه‌مینه‌ی‌ له‌باریان بۆ بڕه‌خسێت كه‌ سوود له‌ تواناكانی‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌یان وه‌رگرن‌و سوود له‌ هه‌موو ئه‌و مافانه‌ وه‌ربگرن كه‌ ده‌ستوور‌و یاسا، یان په‌یماننامه‌كان‌و رێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان ده‌ستنیشانی‌ كردوون‌و جه‌خت له‌ پاراستنی‌ شكۆی‌ مرۆڤ ده‌كه‌نه‌وه‌.
مافی‌ ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ واته‌ دانپێدانان به‌وه‌ی‌ هه‌ر هاووڵاتییه‌كی‌ عیراقی‌ به‌ مافی‌ یاسایی خۆی‌ بگات، واته‌ رێگه‌ی‌ پێ بدرێت ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ست‌و ئازاد‌و شكۆداری‌ هه‌بێت، بێ هیچ كه‌موكووڕییه‌ك، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی‌ كاریگه‌ری‌ هه‌بێت له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌‌و دامه‌زراوه‌كانی‌ ده‌وڵه‌تیش، به‌وه‌شه‌وه‌ كه‌ به‌ خۆشگوزه‌رانی‌ بگات، نه‌ك ژیانێكی‌ ساده‌ی‌ كوله‌مه‌رگی‌ بژی‌‌و هه‌روه‌ك زینده‌وه‌رێك سه‌یر بكرێت، به‌ڵكو ده‌بێت بوونه‌وه‌رێك بێت كارا‌و خاوه‌نی‌ كاریگه‌ریی بێت له‌ سه‌رجه‌م كاروباره‌ گشتییه‌كان‌و له‌ خێزان‌و كۆمه‌ڵگه‌شدا‌و دواجار له‌سه‌ر ئاستی‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ش.
ئه‌م جۆره‌ش له‌ كاریگه‌ری‌ تاك له‌سه‌ر ژیانی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ په‌یوه‌ندییه‌كی‌ هاوڕێك دروست ده‌كات له‌ نێوان ئاستی‌ كاریگه‌رییه‌كه‌‌و خۆشبه‌ختی‌ خودی‌ تاك، له‌گه‌ڵ جه‌خت كردنه‌وه‌ له‌سه‌ر گرنگی‌ درێژه‌دان به‌و مافه‌ به‌ جۆرێك نه‌وه‌كانی‌ دواتریش هه‌مان مافیان هه‌بێت.
به‌ گوێره‌ی‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ باسمان كردن، تێده‌گه‌ین كه‌ ماف تایبه‌تمه‌ندی‌‌و گرنگی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ی‌ خواره‌وه‌یه‌:
-1مافێكه‌ لكاوه‌ به‌ خۆدی‌ مرۆڤه‌وه‌، تا مرۆڤ بمێنێ ئه‌و مافه‌شی‌ هه‌یه‌.
-2مافێكه‌ كه‌س ناتوانێ ده‌ستی‌ تێوه‌ر بدات، ناشكرێ ده‌ستبه‌رداری‌ بیت، ناشكرێ‌ دژایه‌تی‌ بكرێ‌و له‌سه‌ر دژایه‌تی‌ رێكه‌وتن بكرێت، هه‌ر رێكه‌وتنێكیش له‌سه‌ر دژایه‌تی‌ كردنی‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ ره‌زامه‌ندی‌ هه‌ردوو لاش بێت هه‌ر پووچه‌ڵ ده‌بێته‌وه‌، هۆكاری‌ ئه‌وه‌ش دوو هۆكاره‌، یه‌كه‌میان تاكه‌كه‌سییه‌‌و دووه‌میشیان كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، ئه‌گه‌ر له‌ یه‌كێكیشیان خۆش بیت ناكرێ له‌ دووه‌میان خۆش بیت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌ر ده‌ستێوه‌ردانێكیش دژی‌ ژیانی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ بێت وه‌ك ره‌فتاری‌ توندوتیژانه‌ یان وازهێنان له‌ مافی‌ په‌روه‌رده‌‌و فێركردن‌و ده‌ستبه‌رداربوون له‌ مافی‌ ته‌واوی‌ خزمه‌تگوزارییه‌كانی‌ ته‌ندروستی‌‌و خزمه‌تگوزارییه‌كانی‌ دیكه‌، هه‌مانه‌ پووچه‌ڵن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ پێكهاته‌‌و ستراكچه‌ری‌ كۆمه‌ڵگه‌‌و هه‌ستی‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌ڕووشێنن، نه‌ك به‌ ته‌نیا هه‌ستی‌ مرۆڤێك.
-3ئه‌و مافه‌ دوو ناوه‌رۆك له‌ خۆ ده‌گرێت، یه‌كێكیان باشه‌‌و ده‌وڵه‌ت به‌ هه‌موو دامه‌زراوه‌كانییه‌وه‌ پابه‌ند ده‌كات كه‌ شكۆ‌و ژیانی‌ ئازاد بۆ تاك بپارێزێت، ژیانێكی‌ ئازاد‌و به‌خته‌وه‌ر، ناوه‌رۆكی‌ دووه‌ نێگه‌تیڤه‌‌و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ده‌بنه‌ هۆی‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی‌ مافه‌كان، جا ئه‌و كه‌مبوونه‌وه‌یه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ شكۆ‌و ئازادی‌ تاكی‌ كارمه‌ندی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌ هه‌بێت یان په‌یوه‌ندی‌ به‌ هاووڵاتییه‌كی‌ ساده‌وه‌ هه‌بێت.
-4ئه‌م مافه‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ هه‌ندێك مافی‌ دیكه‌شه‌وه‌ هه‌یه‌، وه‌ك مافی‌ یه‌كسانی‌‌و ئازادی‌‌و دادپه‌روه‌ری‌‌و چه‌ند مافێكی‌ دیكه‌ش كه‌ هه‌موویان پێكه‌وه‌ ژیانی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ ته‌واو ده‌كه‌ن، ده‌وڵه‌ت‌و ده‌سه‌ڵاتیش ده‌بێ ئه‌م مافانه‌ له‌ كارو كرده‌وه‌كانیدا ره‌نگ بداته‌وه‌.
-5تایبه‌تمه‌ندی‌ ئه‌م مافه‌ له‌وه‌دایه‌، ناوه‌رۆكه‌كه‌ی‌ به‌ یه‌كسانی‌ هه‌موو كه‌س ده‌گرێته‌وه‌، له‌ هه‌موو هه‌رێم‌و ناوچه‌یه‌ك‌و ئه‌وه‌ راست نییه‌ كه‌ هه‌ندێ كه‌س ده‌ڵێن ئه‌و مافه‌ رێژه‌ییه‌‌و رێژه‌كه‌ی‌ به‌ پێی‌ كات‌و شوێن ده‌گۆڕێت، نه‌خێر، مافی‌ ژیانی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ یه‌ك ناوه‌رۆكی‌ هه‌یه‌ له‌ كات‌و شوێنی‌ جیاوازدا ناگۆڕێت، به‌ڵكو ئاسته‌كه‌ی‌ له‌ ده‌ڵه‌تێكه‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تێكی‌ دیكه‌ ده‌گۆڕێت.
پێویسته‌ ده‌سه‌ڵاته‌ گشتییه‌كان كێبڕكێ بكه‌ن له‌سه‌ر دابین كردنی‌ ئه‌و مافه‌ بۆ تاك‌و خێزانیش، ده‌بێ ده‌سه‌ڵات شه‌ونخوونی‌ بكێشێ بۆ مسۆگه‌ر كردنی‌ مافه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ هاووڵاتیان، ئه‌و مافانه‌ی‌ كه‌ ژیان پێیانه‌وه‌ به‌نده‌ وه‌ك ئاسایش‌و ته‌ندروستی‌‌و په‌روه‌رده‌‌و فێركردن‌و خزمه‌تگوزارییه‌كانی‌ دیكه‌، هه‌ركاتێكیش ئاستی‌ په‌روه‌رده‌‌و ته‌ندروستی‌ گه‌یشته‌ ئاستێكی‌ به‌رزی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ راسته‌قینه‌‌و ته‌ندروستی‌ ته‌واوی‌ تاكه‌كان مسۆگه‌ر كران‌و له‌ بواری‌ ته‌ندروستیدا نه‌خۆشییه‌كان كۆنترۆڵ كران، ئه‌و كات مانای‌ وایه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ده‌ندروستی‌ رێزی‌ له‌ مافی‌ ژیانی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ی‌ هاووڵاتیان گرتووه‌، ئه‌گه‌ر پێچه‌وانه‌كه‌شی‌ بوو، مانای‌ وایه‌ ژیانی‌ هاووڵاتیانی‌ خۆستۆته‌ مه‌ترسییه‌وه‌.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ ئه‌م مافه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ خۆشگوزه‌رانی‌ مرۆڤ‌و كار ده‌كات بۆ دڵخۆش كردنی‌ مرۆڤ‌و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‌ خه‌م‌و نه‌هامه‌تییه‌كان، كه‌واته‌ هه‌ندێك بنه‌مای‌ سه‌ره‌كی‌ هه‌ن كه‌ ده‌بنه‌ هۆی‌ به‌دێهێنانی‌ ئه‌و مافه‌، بنه‌ماكانیش بریتین له‌:
-1سیستمی‌ حوكمڕانی‌ دیموكراسی‌‌و ده‌ستاوده‌ست كردنی‌ ئاشتیانه‌ی‌ ده‌سه‌ڵات: ژیانی‌ باشتر‌و خۆشگوزه‌ران به‌دی‌ نایه‌ت، تا ئه‌و كاته‌ی‌ ره‌گ‌و ریشه‌ی‌ خۆ سه‌پاندن‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ تاكڕه‌وانه‌‌و دیكتاتۆریی له‌ ناو نه‌چێت‌و تا ئه‌و كاته‌ی‌ هه‌موان به‌ تایبه‌تیش حزه‌كان باوه‌ڕ به‌وه‌ دێنن كه‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ دیموكراسی‌ باشترین رێگه‌یه‌ بۆ مسۆگه‌ر كردنی‌ خۆشگوزه‌رانی‌ بۆ گه‌ل.
-2به‌دێهێنانی‌ ئاسایش بۆ مرۆڤ: خۆشگوزه‌رانی‌ بۆ مرۆڤ به‌دی‌ نایه‌ت تا مرۆڤ ژیان‌و سه‌لامه‌تی‌ خۆی‌‌و خێزان‌و سه‌روه‌ت‌و ماڵی‌ پارێزراو نه‌بێت، خۆ ئه‌گه‌ر دوورتریش بڕۆین ئه‌وا كاتێك ده‌ست به‌ سه‌رچاوه‌كانی‌ نیشتمانه‌وه‌ ده‌گیرێت‌و رێگه‌ له‌ خراپ به‌كارهێنان‌و به‌هه‌ده‌ردانی‌ ده‌گیرێت، ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ ئاسایشی‌ مرۆڤ، چونكه‌ نابێ رێگه‌ بدرێ سامانی‌ وڵات به‌هه‌ده‌ر بدرێت‌و زیان به‌ نه‌وه‌كانی‌ داهاتوو ژینگه‌‌و مرۆڤی‌ وڵاته‌كه‌ بگات. ئه‌گه‌ر نه‌وت وه‌ك نموونه‌ بهێنینه‌وه‌، ئه‌مرۆ عیراق نزیكه‌ له‌وه‌ی‌ نه‌وت تاكه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ بێت بۆ دابین كردنی‌ بودجه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت، ئه‌مه‌ش ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ خراپی‌ هه‌بووه‌‌و هه‌یه‌‌و ده‌شبێت له‌سه‌ر گه‌شه‌ی‌ ئابووری‌‌و لاوازیی له‌ فره‌جۆریی سه‌رچاوه‌ی‌ دهات‌و بودجه‌ی‌ گشتیدا، نه‌وتیش یه‌كێكه‌ له‌و سه‌رچاوانه‌ی‌ ته‌واو ده‌بێت‌و نه‌وه‌كانی‌ داهاتوو بێبه‌ش ده‌بن له‌و جۆره‌ سه‌رچاوانه‌‌و ژینگه‌یه‌كی‌ وێران‌و پڕ له‌ نه‌خۆشی‌‌و پیسیان به‌ میرات بۆ ده‌مێنێته‌وه‌.
-3ته‌واوكاری‌ بۆ خاڵی‌ پێشتر، ئاسایشی‌ مرۆڤ پێویستی‌ به‌وه‌یه‌ هه‌ل‌و ده‌رفه‌تی‌ كاری‌ بۆ فه‌راهه‌م بكرێت‌و بێكاری‌ له‌ ناو ببرێت‌و لانیكه‌می‌ ده‌ستهات‌و داهات بۆ تاك مسۆگه‌ر بكرێت، ئه‌گه‌ر له‌ رێگه‌ی‌ بیمه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ بێت، به‌ تایبه‌ت بۆ ئه‌و توێژه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ لاوازن، وه‌ك ژن‌و منداڵ‌و به‌ساڵاچوان، هه‌روه‌ها دابین كردنی‌ شوێنی‌ نیشته‌جێبوون بۆ تاك‌و خێزان، ئه‌ویش له‌ رێگه‌ی‌ گرتنه‌به‌ری‌ ستراتیژێكی‌ راسته‌قینه‌ كه‌ قۆناغ به‌ قۆناغ كار بكات بۆ دابین كردنی‌ یه‌كه‌ی‌ نیشته‌جێبوونی‌ بێبه‌رامبه‌ر بۆ هاووڵاتیانی‌ عیراق، تا پایه‌‌و بنه‌ماكانی‌ ئابووری‌ به‌هێز بێت‌و دیارده‌ ناشیرینه‌كانی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ وه‌ك توندڕه‌وی‌‌و په‌ڕگیریی‌و تاوانی‌ رێكخرا‌و‌و تیرۆر له‌ ناو ببرێت.
به‌ گوێره‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باس كرا، ده‌بینین ئاماژه‌پێده‌ری‌ ژیانی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ له‌ عیراق‌و وڵاتانی‌ تریش هه‌ردوو لایه‌نی‌ خودی‌‌و بابه‌تیش له‌خۆ ده‌گرێت، یه‌كه‌میان تاك هه‌ست به‌ رازیبوون ده‌كات له‌ ژیانی‌ خۆی‌و له‌ كاری‌ ده‌وڵه‌تیش، لایه‌نی‌ دووه‌میش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێوه‌رێك داده‌نرێت بۆ ئاساتی‌ كارایی خزمه‌تگوزارییه‌كانی‌ ته‌ندروستی‌‌و ژینگه‌‌و شاره‌وانی‌‌و هی‌ تریش، ئه‌مانه‌ ده‌بێ هاوڕێك بێنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ پێوه‌ره‌كاندا، چونكه‌ ژیانی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ چه‌مكێكی‌ جێگیر نییه‌، واته‌ ئاستێكی‌ بۆ دیاری‌ نه‌كراوه‌ كه‌ نابێ لێی‌ ده‌ربچێت، به‌ڵكو ئامانجه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كۆمه‌ڵگه‌ بگاته‌ به‌رزترین ئاست تیایدا.
ئه‌وه‌ی‌ باس كرا له‌ مادده‌ی‌ 30ی‌ ده‌ستووری‌ عیراقدا باس كراوه‌، كه‌ ده‌ڵێ: یه‌كه‌م: ئه‌ركی‌ ده‌وڵه‌ته‌ بیمه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ته‌ندروستی‌‌و بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ژیان بۆ تاك‌و خێزان به‌ تایبه‌ت بۆ منداڵ‌و ژن دابین بكات بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانن ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌ بژین، ده‌بێ ده‌وڵه‌ت داهات‌و شوێنی‌ نیشته‌جێبوونی‌ گونجاویان بۆ ده‌سته‌به‌ر بكات. دووه‌م ئه‌ركی‌ ده‌وڵه‌ته‌ بیمه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌‌و ته‌ندروستی‌ بۆ هاووڵاتیان دابین بكات كاتێك هاووڵاتی‌ پیر ده‌بێت، یان نه‌خۆش ده‌كه‌وێت‌و توانای‌ كاركردنی‌ نابێت، یان بێكه‌س ده‌بێت یان بێكار، ده‌وڵه‌ت ده‌بێ بیانپارێزێت له‌ نه‌زانی‌‌و ترس‌و تۆقان‌و نه‌خۆشی‌‌و ده‌بێ شوێنی‌ حه‌وانه‌وه‌‌و به‌رنامه‌ی‌ تایبه‌تی‌ چاودێرییان بۆ دابنێت‌و به‌ یاساش رێكی‌ بخات.
ئه‌و ده‌قه‌ یاساییه‌ وامان لێ ده‌كات به‌راوردێك بكه‌ین له‌ نێوان ئه‌وه‌ی‌ له‌ ده‌ستوور‌و یاسادا نووسراوه‌‌و ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی‌ واقیع روو ده‌دا، كه‌ به‌راوردیشی‌ ده‌كه‌ین ده‌بینین جیاوازییه‌كی‌ زۆر له‌ نێوانیاندایه‌، راسته‌ هه‌وڵ دراوه‌، بۆ نموونه‌ یاسای‌ ژماره‌ هه‌شتی‌ ساڵی‌ 2006ی‌ وزاره‌تی‌ كار‌و كاروباری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ ده‌ڵێ ده‌بێ دیارده‌ی‌ هه‌ژاری‌ له‌ناو ببرێت، هه‌روه‌ها زۆر ده‌قی‌ تری‌ یاسایی باس له‌ ده‌سته‌به‌ر كردنی‌ ژیان بۆ تاك‌و خێزان ده‌كه‌ن، بۆ نموونه‌ یاسای‌ ژماره‌ 11ی‌ 2014ی‌ تایبه‌ت به‌ چاودێری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی مادده‌ی‌ یه‌ك، یه‌كه‌م ده‌ڵێ یاساكه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ ژێر هێڵی‌ هه‌ژارییه‌وه‌ن، ته‌نانه‌ت ئه‌و كه‌سانه‌ش ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ خه‌ڵكی‌ عیراق نین به‌ڵام مانه‌وه‌یان پێ دراوه‌ له‌ عیراقدا، یاساكه‌ش به‌م شێوه‌یه‌ كه‌سه‌كان ده‌گرێته‌وه‌: أ- كه‌مئه‌ندام‌و خاوه‌ن پێداویستی‌ تایبه‌ت. ب- بێوه‌ژنانی‌ ته‌ڵاق دراو، یان ئه‌وانه‌ی‌ مێردیان بێسه‌روشوێنه‌، یان مێردیان جێیان هێشتوون، كچی‌ پێگه‌یشتووی‌ كه‌ شووی‌ نه‌كردبێ. ج- كه‌سانی‌ بێتوانا. د- بێسه‌رپه‌رشتان. هـ- خێزانی‌ زیندانیان ئه‌گه‌ر حوكمه‌كه‌یان له‌ ساڵێك زیاتر بوو حوكمه‌كه‌ش جێگیر كراوبوو. و- ئه‌وانه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت سه‌رپه‌رشتییان ده‌كات. ز- مێردمنداڵی‌ حوكمدرا‌و ئه‌وانه‌ی‌ حوكمه‌كه‌یان له‌ ساڵێك زیاتره‌‌و حوكمه‌كه‌ش جێگیر كراوه‌. ح- خوێندكارێك هاوسه‌رگیری‌ كردبێت تا ئاستی‌ خوێندنی‌ ئاماده‌یی. خێزانێك هیچ داهاتی‌ نه‌بێت، یان داهاتی‌ له‌ خوار هێڵی‌ هه‌ژارییه‌وه‌ بێت.
له‌ بڕگه‌ی‌ دووه‌میشدا له‌سه‌ر پێشنیازی‌ وه‌زیر هه‌ندێك توێژی‌ تریش ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌وانه‌ی‌ پێشوودا ناویان نه‌هاتووه‌. ئه‌مه‌ هه‌نگاوێكی‌ راست‌و دروسته‌ به‌ڵام بێ كه‌موكووڕیش نییه‌، پڕۆژه‌ یاسای‌ عیراق له‌ مادده‌ی‌ شه‌شی‌ یاسای‌ چاودێری‌ كۆمه‌ڵایه‌تیدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌ر كه‌س‌و خێزانێك له‌ ژێر هێڵی‌ هه‌ژارییه‌وه‌ بێت مافی‌ خۆیه‌تی‌ یارمه‌تی‌ نه‌ختینه‌‌و خزمه‌تگوزاری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ وه‌ربگرێت، به‌ڵام یاساكه‌ ئه‌وه‌ی‌ پشتگوێ خستووه‌ كه‌ ئه‌ركی‌ وه‌زاره‌ته‌ به‌ هاوئاهه‌نگی‌ وه‌زاره‌ته‌كانی‌ تری‌ وه‌ك وه‌زاره‌تی‌ نیشته‌جێبوون‌و ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگاكان‌و ئیداره‌ی‌ قه‌زا‌و ناحییه‌كان شوێنی‌ نیشته‌جێبوون بۆ ئه‌و خێزانه‌ یان ئه‌و هاووڵاتییه‌ دابین بكات، كه‌واته‌ وه‌زاره‌ت به‌شێك له‌ ئه‌ركه‌كه‌ جێبه‌جێ ده‌كات، ئه‌وه‌ش به‌س نییه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ عیراق ئه‌نجومه‌ن یان ده‌سته‌ی‌ نیشتمانی‌ تایبه‌ت به‌ تاك‌و خێزان دابمه‌زرێنێت‌و ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ش به‌ هه‌ماهه‌نگی‌ سه‌رجه‌م وه‌زاره‌ت‌و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان، له‌ سه‌رجه‌م پارێزگاكان‌و هه‌رێمی‌ كوردستانیش كار بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ن هاووڵاتیان عیراق ژیانێكی‌ سه‌ربه‌ستانه‌‌و شكۆمه‌ندانه‌یان هه‌بێت.

سه‌نته‌ری‌ ئاده‌م بۆ گفتوگۆ

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*