سەرەکی » راپۆرت » ساڵی‌ شەقام لە جــوگرافیای جیهاندا

ساڵی‌ شەقام لە جــوگرافیای جیهاندا

و: کوردستانی نوێ-ی هەفتانە

هه‌ندێك ساڵ هه‌ن له‌ مێژوودا به‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌ كه‌ ساڵی‌ ناڕه‌زایی‌و ئاڵۆزی‌‌و شۆڕشن، وه‌ك ساڵه‌كانی‌ 1848، 1917، 1968، 1989 ئه‌گه‌ر مێژوونووسان ساڵی‌ 2019ش بخه‌نه‌ ناو چوارچێوه‌ی‌ مێژووییه‌وه‌، ره‌نگه‌ به‌و ساڵه‌ش بڵێن ساڵی‌ پڕ له‌ ناڕه‌زایی شه‌قام.
له‌ رووی‌ فراوانییه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ جوگرافیا، هیچ ساڵێك شان له‌ شانی‌ 2019 نادات، كه‌ خۆپیشاندانی‌ گه‌وره‌ی‌ وای‌ به‌خۆیه‌وه‌ دیوه‌ ژیانی‌ رۆژانه‌ی‌ وه‌ستاندووه‌‌و حكومه‌ته‌كانی‌ خستۆته‌ له‌رزه‌، ئه‌و خۆپیشاندانانه‌ له‌ هۆنگ كۆنگ، هیندستان، چیلی‌، پۆلیڤیا، ئیكوادۆر، كۆلۆمبیا، ئیسپانیا، فه‌ره‌نسا، چیك، روسیا، ماڵتا، جه‌زائیر، عیراق، ئێران، لوبنان، سودان‌و چه‌ند وڵاتێكی‌ دیكه‌ روویان دا.
ئه‌م خۆپیشاندانانه‌ تا ئێستاش لێكدانه‌وه‌یه‌كی‌ گونجا‌و‌و قه‌ناعه‌ت پێكه‌ری‌ بۆ نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌، یه‌كێك له‌ هۆكاره‌كانیشی‌ ئه‌وه‌یه‌، شۆڕشه‌كانی‌ 2019 له‌ شوێنی‌ جیاجیا رووی‌ داوه‌، هه‌ندێك وڵاتی‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی‌ وه‌ك هۆنگ كۆنگ‌و به‌رشه‌لۆنه‌، له‌ هه‌نان كاتدا له‌ وڵاتانی‌ هه‌ژاری‌ وه‌ك سودان‌و ڤه‌نزوێلا، ئه‌مه‌ش وای‌ كردووه‌ به‌ ئاسانی‌ خاڵی‌ هاوبه‌ش له‌ نێوانیاندا نه‌دۆزرێته‌وه‌، هاوكات گومانی‌ ئه‌وه‌ش دێنێته‌ ئاراوه‌ كه‌ شتێك له‌سه‌ر ئاستی‌ جیهان روو ده‌دات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا رووداوێكی‌ به‌رچاوی‌ ئه‌وتۆ نه‌بینرا، له‌ بابه‌تی‌ رووخانی‌ دیواری‌ به‌رلین، یان گرتنی‌ كۆشكی‌ زستانه‌.
هه‌رچه‌نده‌ شۆڕشه‌كانی‌ 2019 تا ئێستا سه‌ركرده‌یه‌كی‌ گه‌وره‌ی‌ جیهانیی نه‌ڕووخاندووه‌، یان حكومه‌تێكی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌ناو نه‌بردووه‌، به‌ڵام هه‌ندێك سه‌ركه‌وتنی‌ تۆمار كردووه‌، ناڕه‌زاییه‌كانی‌ شه‌قام وای‌ كرد ئیڤۆ مۆرالیس سه‌رۆكی‌ پۆلیڤیا دوای‌ 13 ساڵ حوكمڕانی‌ له‌ تشرینی‌ دووه‌مدا ده‌ست له‌ كار بكێشێته‌وه‌، یه‌كێكی‌ تر له‌و سه‌ركردانه‌ كه‌ به‌هۆی‌ خۆپیشاندانه‌وه‌ له‌سه‌ر كار لاچوو عه‌بدولعه‌زیز بوته‌فلیقه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ جه‌زائیر بوو، هه‌روه‌ها عومه‌ر ئه‌لبه‌شیر له‌ سودان كه‌ هه‌ردووكیان له‌ مانگی‌ نیساندا بوو، ئه‌ویش له‌ دوای‌ ده‌یان ساڵ حوكمڕانی‌، له‌ لوبنان سه‌عد ئه‌لحه‌ریری‌ سه‌رۆك وه‌زیر ده‌ستی‌ له‌ كار كێشایه‌وه‌، دوای‌ ئه‌ویش له‌ عیراق عادل عه‌بدولمه‌هدی‌ سه‌رۆك وه‌زیر ده‌ستی‌ له‌ كار كێشایه‌وه‌، خۆپیشاندانه‌كان له‌ هه‌ریه‌ك له‌ عیراق‌و ئێرانیش تووندو تیژی لێکەوتەوە.
راستییه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ خۆپیشاندان‌و ناڕه‌زایی كۆمه‌ڵێك وڵاتی‌ له‌ باكووری‌ ئه‌فریقا گرته‌وه‌‌و كاته‌كانیشیان نزیك بوون له‌یه‌كه‌وه‌، هه‌روه‌ها خۆپیشاندانی‌ جه‌ماوه‌ری‌ فراوان له‌ یه‌ك كاتدا‌و له‌ كۆمه‌ڵێك وڵاتی‌ جیاجیا له‌ هه‌ردوو ناوچه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست‌و ئه‌مریكای‌ لاتین، ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و بڕوایه‌ی‌ خۆپیشاندانه‌كان ئه‌وه‌نده‌ فراوانن به‌شی‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن پێیان بوترێ شۆڕشی‌ ئیقلیمی‌، چونكه‌ رووداوه‌كانی‌ كه‌ له‌ وڵاتێك روو ده‌ده‌ن، به‌ روونی‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی‌ ده‌بێت له‌سه‌ر وڵاتانی‌ دراوسێی‌، ئه‌مه‌ش به‌هاری‌ عه‌ره‌بیمان وه‌بیر دێنێته‌وه‌.
له‌ خۆپیشاندانه‌كاندا دروشمی‌ زه‌ق‌و به‌رچاوی‌ (با بڕوخێ ده‌سه‌ڵات) له‌ وڵاتێك كه‌ ده‌وترایه‌وه‌، هه‌ر زوو ده‌په‌ڕێییه‌وه‌ بۆ وڵاتانی‌ ده‌وروبه‌ری‌‌و سنووری‌ ده‌بڕی‌، چونكه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا كه‌ په‌یوه‌ندی‌ كردان ئاسانه‌، بیر‌و را‌و دروشمه‌كان زۆر به‌ ئاسانی‌ له‌ رێگه‌ی‌ مۆبایله‌وه‌ ده‌گوازرێنه‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ هه‌رێمی‌ كاتالۆنیای‌ ئیسپانیادا هه‌ندێك كه‌س ئاڵای‌ هۆنگ كۆنگیان پێ بوو، لاسایی تاكتیكی‌ خۆپیشاندانه‌كانی‌ ئه‌وێشیان ده‌كرده‌وه‌ وه‌ك داگیر كردنی‌ فڕۆكه‌خانه‌.
پزیسكی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ خۆپیشاندانه‌كان له‌ وڵاتێكه‌وه‌ بۆ وڵاتێكی‌ دیكه‌ جیاواز بوو، له‌ هه‌ندێك وڵات هۆكاره‌كه‌ ئابووری‌ بوو، وه‌ك به‌رزبوونه‌وه‌ی‌ نرخی‌ بلیتی‌ میترۆ له‌ چیلی‌، یان سه‌پاندنی‌ باج به‌سه‌ر واتس ئه‌پ له‌ لوبنان، له‌ هه‌ندێك وڵاتی‌ دیكه‌دا پاڵنه‌ره‌كان زیاتر سیاسی‌ بوون، وه‌ك یاسای‌ نوێی‌ تایبه‌ت به‌ كۆچ‌و په‌نابه‌ران له‌ هیندستان، یان یاسای‌ راده‌ست كردنه‌وه‌ی‌ تاوانباران به‌ چین له‌ هۆنگ كۆنگ.
هه‌ندێك بابه‌تی‌ دیكه‌ش له‌ هه‌ندێك شوێن بوونه‌ هۆی‌ ناڕه‌زایی، وه‌ك بابه‌تی‌ كوێره‌وه‌ری‌ ژیان‌و گوزه‌رانی‌ خه‌ڵك‌و گه‌نده‌ڵی‌‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ كه‌مینه‌‌و تۆمه‌تبار كردنی‌ ده‌سته‌بژێری‌ سیاسی‌‌و ئابووری‌ به‌وه‌ی‌ ئاگایان له‌ گه‌ل نییه‌‌و ئاوڕی‌ لێ ناده‌نه‌وه‌.
ئامرازه‌كانی‌ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌ هه‌ر جێیه‌ك بن ئامرازی‌ به‌هێزن، چونكه‌ ده‌رفه‌ت به‌ خه‌ڵكی‌ راپه‌ڕیو ده‌ده‌ن تا له‌ باره‌ی‌ چه‌وسانه‌وه‌كانیان‌و دروشمه‌كانیان‌و تاكتیكه‌كانیانه‌وه‌ گفتوگۆ بكه‌ن، هیندستان له‌ هه‌وڵێكدا بۆ رێگرتن له‌ ته‌شه‌نه‌ كردنی‌ ناڕه‌زاییه‌كان هێڵی‌ په‌یوه‌ندی‌ له‌ هه‌ندێك شار بڕی‌، به‌ڵام له‌ كاتێكدا ئه‌وه‌ روونه‌ كه‌ ئامرازه‌كانی‌ په‌یوه‌ندی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ له‌ توانایدا هه‌یه‌ زۆرترین خه‌ڵك له‌ ده‌وره‌ی‌ بابه‌تێك كۆ بكاته‌وه‌، له‌ هه‌مان كاتدا یارمه‌تیده‌ریشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ شۆڕشه‌كه‌ پێوه‌ی‌ دیار نه‌بێت كه‌ سه‌ركرده‌ی‌ نییه‌، له‌ راستیشدا هه‌ر ئه‌و بێ سه‌ركرده‌ییه‌ وای‌ كردووه‌ كه‌م له‌و خۆپیشاندان‌و ناڕه‌زاییانه‌ سه‌ركرده‌ی‌ وڵاته‌كانیان بڕووخێنن، تاك‌و ته‌رایه‌كیش سه‌ركه‌وتوو بوو وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ جه‌زائیر كه‌ دوای‌ گۆڕینی‌ حكومه‌تیش هه‌ر درێژه‌ی‌ كێشا.
خۆپیشاندان‌و ناڕه‌زاییه‌كانی‌ 2019 ته‌نیا چه‌ند نیشانه‌یه‌كی‌ كه‌می‌ له‌ گۆڕانكاریی پیشان دا، له‌ راستیدا له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی‌ كۆتایی ساڵه‌كه‌دا ره‌نگه‌ ناڕه‌زاییه‌كان جارێكی‌ دیكه‌ خۆیان رێك بخه‌نه‌وه‌‌و رووبه‌ڕووی‌ حكومه‌تی‌ هیندستان ببنه‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ حكومه‌ت له‌ خۆپیشاندانی‌ پێشوودا كاردانه‌وه‌ی‌ گه‌مژانه‌‌و توندوتیژی‌ هه‌بوو، له‌ خۆپیشاندانه‌كاندا چه‌ندان بیریاری‌ ناسراویان به‌به‌ر چاوی‌ كامێراكانه‌وه‌ ده‌ستگیر كرد، پۆلیس شێوازی‌ دڕندانه‌ی‌ به‌كار هێنا دژی‌ خوێندكاران، هه‌موو ئه‌وانه‌ش بۆی‌ هه‌یه‌ ببنه‌ پاڵنه‌ر بۆ پشێویی زیاتر له‌ هیندستان.
خۆپیشاندانه‌كانی‌ هۆنگ كۆنگیش پێ ده‌چێ درێژه‌ بخایه‌نێت، له‌ ئیسپانیا‌و چیلیش ره‌نگه‌ دۆخه‌كه‌ ئاڵۆزتر بێت، له‌ كۆتاییشدا ئه‌وه‌ی‌ له‌ 12 مانگی‌ رابردوودا رووی‌ دا سه‌لماندی‌ كه‌ گرژی‌‌و ئاڵۆزییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ هه‌ندێك شوێنی‌ جیهان ده‌ركه‌وتن‌و دووباره‌ بوونه‌وه‌، چاوه‌ڕوان نه‌كرا بوو، هۆكاره‌كانیشی‌ چاوه‌ڕوان نه‌كراو بوون، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ساڵی‌ 2019 به‌ كه‌ڵكی‌ ئه‌وه‌ دێت جێگه‌ی‌ خۆی‌ له‌ تۆماری‌ مێژوودا بكاته‌وه‌ وه‌ك ساڵی‌ ناڕه‌زایی‌و خۆپیشاندانی‌ شه‌قام، ئه‌گه‌ریش هه‌یه‌ ساڵی‌ 2020 رووداوی‌ ئه‌وتۆ روو بدات كه‌ هه‌موو جیهان بهه‌ژێنێت.

سەرچاوە: المدی‌

print

 71 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*