سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » حیكایەتی گۆرانییە بەناوبانگەكەی شەهرامی نازری و شەجەریان وغەزەلەكەی بەندە

حیكایەتی گۆرانییە بەناوبانگەكەی شەهرامی نازری و شەجەریان وغەزەلەكەی بەندە

خالید مەجید فەرەج. بەلجیكا

بەهادینی خوڕەم شاهی دەڵێت:”حافز مرۆژێكی بێ خەوش نەبوو بەڵام تەژی بوو لە مرۆڤایەتی”
جارێك لە حافزی شیرازی دەپرسن، كێ شاعیرە؟ دەڵێ: “ئەوەی كە تریفە دەكاتە پیاڵەوە، دواتر بەرزی دەكاتەوە لێوە پەژموردە موقەدەسەكانی پێ تەڕدەكاتەوە.”
لەبارەیەوە گوتراوە “حافز ئەوشاعیرەیە كە عەشقەكەی لە زەویەوە بردۆتە ئاسمان”
لە هەشتاكانی سەدەی رابردوودا بوو، بۆ یەكەم جار گوێم لە شەهرامی نازری بوو، غەزەلە بەناوبانگەكەی حافیزی شیرازی (الا یا ایها الساقی ادر كأسا وناولها)، هەروەكو لێی چاوەڕوان دەكرا، بە ئاواز و مۆسیقا و دەنگێكی ناوازەوە دەگوت. دواتر زانیم كە شەجەریانی گەورە گۆرانیبێژی فارس، ئەویش هەمان غەزەلی بەڵام بە ئاوازێكی جیا وتوە. بەڕاستی وەكو گوێگر و كەسێك كە كەمێك سەلیقەی چێژ وەرگرتنی لە دەنگ و سەداو هەڵسەنگاندنی بۆ ئاواز و مۆسیقا و ئەدای گۆرانیبێژ هەیە، كارەكەی هەردووكیانم زۆر لا بەرزبوو. دو ستایلی دەنگی جیاواز، بەڵام سەنگین واتا سونەتی. بە دوو ئاواز و دوو تامی جیاواز، بۆ یەك غەزەل هەردووكیشان كورد واتەنی ئەوەندە لەبەر دڵانن، هیچ كامیان جێگەی ئەوی دیكەت بۆناگرێتەوە. هەروەها ئیرەجی بستامی كە ئەویش هەر فارسە گوتویەتی. ئەمەم لە هونەری گۆرانی رۆژهەڵاتا تەنها لە ئێراندا دیوە. ئەگەر نموونەی گۆرانی فاتمۆكێ بەدەنگی محەمەدی ماملێ و حەسەن زیرەكیش بهێنینەوە، دەقیق هەر ئەوە دەسەلمێنێ. كە هیچ گۆرانیبێژێكی ئەوان لاسایی دەنگ و رەنگ و ئەدای ئەویتر ناكاتەوە.

بەحوكمی ئەوەی كە پێش ئەوەی شاعیر یان نووسەربم، خوێنەرێكی باشم یان قوتابییەكی باشی گەورە نووسەر و لێكۆڵەرەوە دیارەكان بووم، بە لایەنە یان عەرەب واتەنی جەنبە تەرفیهیەكەی ئەو گۆرانییەوە نەوەستام، بەڵكو كەوتمە بنج و بناوانی ئەوەی بۆ ئەو دوو گۆرانیبێژە ناودارە هەمان قەسیدەیان بەهەمان قودسیەتەوە مامەڵە كردووە.
لای زۆربەی خوێنەران وا كەوتۆتەوە كە ئەو غەزەلە هەمووی شیعری حافزە. بەڵام ئەوەی سەرنجی زیاتر راكێشام ئەوەبوو كە بەیتی یەكەمی عەرەبیە. واتا فارسی نییە. راستە زۆر لە شاعیرانی كلاسیكی كوردیش هەندێك شیعریان بەتێكهەڵكێش هەیە، واتا عەرەبی و كوردی یان فارسی و كوردییان تێكەڵ كردووە. بەڵام هەروەك گۆتە شاعیری گەورەی ئەڵمان دەڵێ: حافز یەكێكە لە كۆڵەكەكانی شیعری جیهانی، بەواتا زۆر باڵادەستە لە شیعرا و بەدڵنیایش ئەگەر وانە بوایە دوای مردنی خۆی دیوانەكەی بۆ بیست و حەوت زمان تەرجەمە نەدەكرا. دەم گوت بڵێی خۆی حەزی كردبێ ئەو بەیتەی یەكەم بە عەرەبی بنووسێ، باشە خۆ زمانی فارسی جوانترین هەست و دەربڕینی بۆ شیعر تیایە بۆ بە عەرەبی نوسیویەتی؟ ئەوە وای لێكردم زۆر بگەڕێم هەتا دۆزیمەوە بینیم غەزەلێكی یەزیدی كوری معاویەیە كە لە بەیتی یەكەمیدا دەڵێ :”انا المسموم ماعندی تریاق ولا راق… ادر كأسا وناولها الا یا أیها الساقی”. كەواتە حافز قەسیدە مولەمەعیەكەی بە نیوەی دووەمی شیعرەكەی یەزید دەست پێدەكا، بەڵام جێگۆڕكێی پێكردوە حافز دەڵێ: “الا یا أیها الساقی ادر كأسا وناولها” . رەنگە لەبەر قافیەكەی بۆ شیعری فارسی وا خۆشتر بوبێ باشتر بەدەستەوە هاتبێ؟ دوای مردنی رەخنەی زۆر لێدەگیرێت، لەبارەی ئەوەی كە دەڵێن یەزید دەستی بەخوێنی ئیمامی حوسەین سوورە، لە كاتێكدا كە خۆی بەتەرجومانی ئەسرار و لسانی غەیب ناو دەبرێ و گەورە شاعیری هەموو زەمانێكی فارسە، چۆن رێگەی بە خۆی داوە شیعر لە كافر بخوازێ .

شاعیری فارس (ئەهلی شیرازی) داكۆكی لێ دەكات، دەڵێ شەوێك حافز هاتۆتە خەوم پێم وتوە: ئەی گەورەی ناوازە بە عیلم و بەخشندەیی، تۆ كە خاوەنی فەزل و كەماڵێكی بێ حەدی، چۆن رێگەت بەخۆت دا شیعر لە یەزیدی كوڕی معاویە بخوازیت؟ دەڵێ حافز پێی گوتم: عەجەب تا ئێستا ئەو سڕەت پەی پێنەبردووە! چما ماڵی كافر بە موسڵمان حەڵاڵ نییە؟
لەگەڵ ئەوەشدا ئەدیب و شاعیری فارسی بەناوبانگ كاتبی نیسابوری دەڵێ: ئەو پاساوە قوبوڵ نییە، زۆر جێگەی سەر سوڕمانە بۆ ئەم كارەی خواجە حافز، ئەقڵم قەت نایگرێ ئەو چ حیكەمەتێكی لەو شیعرەی یەزیدا هەست پێكردووە، ئاوا بیكا بە یەكەم غەزەل لە یەكەم دیوانیدا. قبوڵمانە كە ماڵی كافر بە موسڵمان حەڵاڵە و هەرواش بووە، بۆیە ناتوانین بەر لەوە بگرین، بەڵام لە مەقامی حافزدا ئەوە عەیبێكی گەورەیە، كە شێر كە (حافز)ە پارو لە دەمی سەگ كە لای ئەو (یەزید)ە وەرگرێتەوە. لە وەڵامی ئەم رەخنەیەدا دەڵێن :پاروی دەمی ئەو سەگە، بە كیمیای هونەر بوو بە گەردانەیەكی ئاڵتوونی قەشەنگ، كاتی كە تەرجومانی ئەسرار و لسانی غەیب كردی بە دەست پێكی غەزەلە مولەمەعە بێ نەزیرەكەی. دەڵێن ئەوە خەسڵەتی سۆفیانە كاتێك كە كانزایەكی بێ نرخیان دەست دەكەوێ دەیكەن بە مەعدەنێكی شەریف (بەها دار). دەڵێن دەستی قەدەر وای كرد كە ئەو دەسپێكە عەرەبیە سادە وریتم بەهێزە، غەزەلێكی وا بخولقێنێ، كە لە لاپەڕەكانی مێژووی شیعری نەك هەر ئێرانی بەڵكو جیهانیشدا بەئاوی ئاڵتوون بنووسرێتەوە .

ئەم غەزەلەی حافیر بەو دەسپێكە عەرەبیەوە بۆ زمانی توركی و عەرەبی و تاجیك و ئەفغانییش تەرجەمە كراوە و ئاواز و ئەدای و سەمای عیرفانییەوە وتویانە. من هەموویانم گوێ لێ گرتووە هیچیان وەكو دەنگخۆشانی ئێران هەقی خۆیان نەداوەتێ، بەڕای بەندە ئەگەر حافز لە ژیانا بوایە دەیگوت هەر بەدەنگ و سەدا و ئاواز و مۆسیقای ئێران حەزدەكەم گوێم لێبێت.
ئەم غەزەلەی حافز یەكەم شیعرە لە دیوانەكەیا، واتا لە لاپەرەی یەكەمدا دانراوە. شیعری حافز، جگە لە جوانی بەلاغەت و زمان پاراویەكی زۆر بەرزی پێوە دەبینرێت. لە شیعرەكانیا هێمای تایبەت بە واتای عیرفانی تیا هەست پێدەكرێت، واتا زاهیرەكەی زۆر جیاوازە لە واتا باتنیە عیرفانیەكەی. دەڵێن ماڵێك نییە لە ئێران دیوانی حافیزی تیانەبێ. رەنگە هەر لە خۆشەویستی غەزەلەكانی حافزەوە بێت وای كردبێ غەزەل لە ئەدەبی فارسیا پلەیەكی باڵای هەبێ، غەزەل جنسێكی شیعری جیاوازە لە قەسیدە لەبابەت و ژمارەی بەیتەكانیدا، غەزەل لای ئەوان یان غەزەلە بەواتا زاهیریەكەی، یان تەسەوف (عیرفانیە). بەڵام قەسیدە ئەپەرێتەوە بۆ مەدح و هەجو هەتا بابەتی فەلسەفیش. دەڵێن حافز شیعری فارسی گەیاندە پلەیەك كە هیچ كەسێك تر نە پێش و نە دوای ئەو نەیتوانیوە ئەوە بكات. شیعری ئەو زەمینیە لە هەمانكاتدا ئاسمانییە زەمینیە چون باس لە مەسەلە ئینسانییە هەست پێكراوەكان دەكات، لە هەمانكاتدا ئاسمانییە، چونكە دەیەوێ مرۆڤ لە حاڵەتە زەمینیە واقیعیەكەیەوە بەرزبكاتەوە بۆ ئاسمانە بەرینەكان. بۆچی شیعرەكانی حافز زۆر سانا دێن بەدەستەوە بۆ گۆرانی؟ دەڵێن ئەو هەمو قورئانی لەبەر كردووە و توانیویەتی بە چواردە ریوایەتی (تیلاوەی) جۆراو جۆر بیان خوێنێتەوە، ئەوە وای كردووە كە فێری مەقامە مۆسیقییەكان بێت بە باشی، واتا شارەزای مۆسیقاش بووە . نازناوی حافزیشی هەر لەبەر ئەوە وەرگرتووە كە لە تەمەنێكی كەمدا قورئانی لەبەركردووە.

زۆر جار دەڵێم شیعر وتن و شاعیری بە كەڵەكەكردنی دیوان لەسەر یەكتری نییە. دیوانەكەی حافز دەوروبەری سەدوپەنجا لاپەڕەیە، بە بچووكترین دیوانی شیعری فارسی دادەنرێ، بەڵام بەهادار ترینیانە. جارێكی تر دێمەوە سەر اعجابی گەورە شاعیر ئەڵمان گۆتە بە خواجا حافز كە دەڵێ: “حافز ترۆپكی ئیعجازە لە ئەدەبی خۆرهەڵاتدا، خوێندنەوەی شیعرەكانی هەمو حاڵی منی گۆڕی هەركەسێك ئەو هاوڕێ ئاسمانییە یەك جار بناسێت. هەرگیز ناتوانێت وازی لێبهێنێت.”
دەڵێن لە شەست ساڵیی تەمەنیدا، رێبازێكی نوێی سۆفیزمی داهێناوە. بازنەیەكی كێشاوە خۆی لە ناوەڕاستیا چل رۆژ بێ نان وئاو خەوتن دانیشتوە. ئەو دەڵی بەو خەڵوەتە گەیشتمە هوشیاری كەونی. دوای تەواو بوونی چل رۆژەكە دەگات بە حاجی زەینی عەتاری هاوڕێی پێكێك شەرابی دەداتێ. حافز دەڵێ بۆ ئەوی لە واتای شەراب بگەیت دەبێ پێش ئەوە چل رۆژ و چل شەو تەنیا دانیشتبیت “لە خەڵوەتدا بووبیت.”

كاتێك تەیموری لەنگ وەكو فاتیحێك دەچێتە شیرازەوە، سۆراخی حافز دەكات. دەڵێن زۆر حەزی لە شیعرەكانی بووە، كاتێك حافز دێنن بۆ لای بەیتێك شیعری خۆی وەبیر دەهێنێتەوە كە چۆن تیادا سەمەرقەند و بوخارا دەدات لە تۆڵەی خاڵی لا رومەتی تورك “كچێكی شیرازی جوان بوە؟” تەیمور دەڵێت من یەك لەسەر چواری دنیام لەبەر خاتری ئەوە داگیر كردووە كە لە خزمەتی بوخارا و سەمەرقەندی مندا بن، تۆش ئاسان بەخشیوتە بە خاڵێك! حافز ئەڵێ قوربان ئەوە یەكێكە لە هەرە ئاكارە خراپەكانی بەندە، كە ئەگەر دەستم وا بڵاونەبوایە حاڵم بەم حاڵە نەدەگەیشت. واتا دەست كورت نەدەبووم. دەڵێن تەیموری لەنگ پێكەنیوە و لێی خۆش بووە و پاداشتی كردووە.
روو وەرگێرانی حافز بەرەو سۆفیزم دەگەڕێتەوە بۆ ئەو خۆشەویستییە یەكلایەنییەی كە بۆ شا نەبات “كچێكی جوانی شیرازی بووە كاتێك حافیز شاگردی نانەوا دەبێ و كاری گەیاندنی نان دەبێ بۆ ماڵە دەوڵەمەندەكان لە یەكێك لەو ماڵانە دەیبینێ وعەشقی دەبێ”. ئەو دەیەوێ ئەو جوانییە بە خۆشەیستی پارسەنگ بداتەوە، بەڵام دواتر دەزانێ كە جوانی شا نەبات لە خۆشەویستی گەورە ترە. بۆیە پەنا بۆ رێبازە سۆفیزمەكان دەبا بۆ ئەوەی ئەو هاوسەنگییە پێك بێنێت. دەڵێن زۆربەی غەزەلەكانی حافز لە چوارچێوەیەكی سۆفیانەدایە باس لە “شا نەبات” دەكات.
ئەمەیش ئەو بیرۆكە ئەزەلەیە دەسەلمێنێت كە خۆشەویستی یەك لایەنە یان نەگەیشتوو بە ئەنجام لەبەر كۆسپ وتەگەرەی قورس داهێنان بەتایبەتی لە شیعردا دەخوڵقێنێ.

كچێك دێت بۆلای حافز و لێی دەپرسێ: دەلیلی مەعریفەت بەخودا چییە؟ دەڵێن حافز ساتێك بێ دەنگ دبێ و دواتر دەڵێ: ئازیزەكەم ئەوانەن كە چەقۆیان لە دەستی خۆیان خستۆتە خوارەوە ( فڕێداوە)، واتا عارف بەخودا ئەو كەسەیە كە ئەو چەقۆ بێ دڵەی لە رووی خۆی و روی خەڵكی تردا فڕێداوە. لێرەدا جیاوازی سۆفی و توندڕەومان بۆ دەردەكەوێ یەكەمیان بێ چەكە دووەمیان چەكدار.
پێش كۆتاییهێنان دەمەوێ بگەڕێمەوە سەر ناونیشانی باسەكە و غەزەلە بەناوبانگەكەی حافز كە نزیكەی حەوت سەدە دوای خۆی كراوە بە گۆرانی و بەم بۆنەیەوە دەمەوێ وەڵامی ئەو بۆچوونە بدەمەوە كە دەڵێ شیعری گۆرانی و شیعری ئاسایی جیاوازن، بەندە هەموو كاتێك مكوڕی لەسەر ئەوە كردووە كە جوانترین شیعر دەبێتە گۆرانی و مەرج نییە لە بنەڕەتیشەوە بۆ گۆرانی نووسرابێت. دەلیلی قسەكەشم لەم مەقامەدا ئەو غەزەلەی حافزە كە سەدان ساڵە نووسراوە. نموونەی تریش زۆرن لە شیعری كلاسیكی عەرەبی و كوردی بەڵام ئەو نموونەیەی حافز بەجوانترین وەڵام دێتە دەست بۆ ئەو تەرحە بۆچوونە.

الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها
که عشق ێ‌سان نمود اول ولی افتاد مشکله
به بوی نافه ای كاخر صبا زان گره بگشاید
زتاب جعد مشكینش كه خون افتاد در دلها
مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم
جرس فریاد می دارد که بربندید محملها
به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید
که سالک بیخبر نبود زراه و رسم منزلها
شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها
همه کارم زخود کامی به بدنامی کشید ێ‌خر
نهان کی ماند ێ‌ن رازی کزاو سازند محفلها
حچوری گرهمیخواهی از او غایب مشو حافڤ
متی ما تلق من تهوی دع الدنیا و اهملها

بێینەوە سەر غەزەلەكەی بەندە بۆچی بە باشم زانی بینووسم؟
لە بەدواداچوونەكەمان بۆ چۆنیەتی دروستبوونی ئەو غەزەلەی حافز و پاش سەدان ساڵ لە مەرگی خۆی، پەرینەوەی لە ئێرانەوە بۆ خاكی عەرەب و تورك تاجیك و ئەفغانستان وەكو گۆرانی. بۆم دەركەوت كە ئەوان سەیری ئەو دەقەیان وەكو بابەتێكی عیرفانی یان كۆڵەكەیەك لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی غەزەلی عیرفانی سەیركردووە. هەمووشیان ئاوازی سەنگینیان بەگوێرەی سەنگینی واتاكانی شیعرەكە بۆ داناوە و لەلایەن گۆرانیبێژی سەنگینیشەوە ئیجرا كراوە. بەندە وای بۆدەچێ لەبەر كاریگەری تەسەوف لە سەرانسەری ئێران و مۆسیقای پیرۆزی ئەلی هەق لە كوردستان (هەورامان وكرماشان) وای كردووە مۆسیقا و گۆرانی لای ئەوان تەنها بۆ كات بەسەربردن نەبێ بەڵكو رەگەزێكی كلتووری سەقافیشە. هەروەها لای ئەو میللەتانەی تریش كە شیعرەكەی حافزیان وەرگێڕاوە بۆ سەر زمانی خۆیان، ناهەقیشیان نییە چونكە دەقەكە تابڵێی بەرزە. بەڵام بەڕای بەندە شیعر هەر بە زمانی خۆی شیعرە، تەرجەمە عەرەبیەكەیم خوێندۆتەوە راستە وەكو سەنعەت جوانیان كردووە، بەڵام قەت تامی ئەسڵیەكەی مەولانا حافز نادات.

هەوڵم دا هەر بەو میكانیزمەی حافز كە نیوەی دووەمی بەیتی یەكەمی شیعرەكەی یەزیدی كوڕی معاویەی خواستوە، منیش هەروا بكەم. بەڵام ئیتر دوای ئەوە شیعری خۆم بێ، نەك تەرجەمەی شیعرەكەی حافز. بەو هیوایەی ئێمەی كوردیش نەقشێكمان لەو فەرشە جوانەدا هەبێ كە دەكاتە فەرهەنگی خۆرهەڵات. ئەوەی بەندە كردویەتی قافیەكەی گەڕاندۆتەوە سەر ئەسڵی شیعرەكەی یەزید نەك وەكو ئەوەی حافز، كە جێگۆڕكێ بە وشەكان كردووە. رەنگە ئاوازدانەرێكی كورد رۆژێك ئاوڕ لەم غەزەلە كوردییە بداتەوە، تاوەكو ئێمەش وەكو كورد بیسەلمێنین كە هێشتا هونەرەكەمان مەبەستم مۆسیقا و گۆرانیە، سەنگینی و رەسەنایەتی خۆی لە دەست نەداوە، كەی ئەو كارە دەكرێ مخابن نازانم، دەبوو وەكو شاعیرێك كە چەندین شیعری بوونەتە گۆرانی بم زانیبا بەڵام، ئاسمانی هونەری ئێستامان (هیوادارم هەڵەبم) ئەوەندەی هەور پێوە نەماوە ئەو ئومێدە وشك هەڵاتووەمان ببگەڕێنێتەوە سەردەمانی مەزرا رەنگین و پاراوەكەی جاران كە بولبولانی وەكو حەسەن زیرەك و مەزهەر وماملێ و عەلی مەردان و هەتا دوایی ناوە جوانەكان لێێان دەخوێند.

غەزەلەكەی بەندە
ادر كأسا و ناولها الا یا ایها الساقی
رۆحم لەسەر عیشقێك دانا نە عیشق گەیی نە رۆح باقی
دڵم مەستە لە دەنگی تۆ سەرم گەرمی زیكری تۆیە
خەڵكی شادن لە بەزمی مەی تەنها ئەمن غەمم باقی
كانیاوێكە رێگەی عەشق وەلێ دەریایە ئایندەی
زۆر بوون رێبواری ئەو رێیە هەموو فەوتان نەما تاقی
دەست لە دڵم بنێی ساقی دەڵیی خەرابەی هیجرانە
پیاڵە پڕكە و لە دەستمی نێ پەژموردە بووم لە فیراقی
كاروانی عەشق بەكوێ دەگا دوا نەفەسی عومرم پێدا
نە رۆح لە كاروان دەگەڕێ و نە دەسرەوەێ لە مەراقی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*