سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » ئەم قۆناغەی هەرێمی كوردستان و بنەمای…

ئەم قۆناغەی هەرێمی كوردستان و بنەمای…

ئەم قۆناغەی هەرێمی كوردستان و بنەمای لامەركەزیی ئیداری

*لەمێژە وتراوە كە هەركات ئیدارەیەكی بەهێز و تۆكمە و بە پلان هەبێت، هەمیشە كارو پرۆژە و ئومێدەكانیش سەركەوتن بەدەست دەهێنن و هەمووانیش لەسایەیدا دەحەوێنەوە.

گرنگترین كار و بواری كاركردن و ئیدارەدان و حوكمڕانی بریتییە لە چۆنێتی ئیدارەدان و هەڵبژاردنی باشترین جۆرەكانی ئیدارە بەپێی قۆناغەكانی ژیان و گوزەران و بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی سیاسیی و ئابووریی و ئەمنیی و كۆمەڵایەتی و كارەساتە سروشتییەكان و…هتد بۆ وڵات و كۆمەڵگەكان.

*بەشێوەیەكی گشتی دووجۆر لە سیستمی ئیدارەدان لەمێژەوە هەبوون و داهێنراوی مرۆڤەكان بوون كە بریتین لە:

سیستمی مەركەزی

كۆنترین جۆرەكانی سیستمی خۆبەڕێوەبردنە لە مێژوودا كە مرۆڤ پیادەی كردووە، لەم جۆرە سیستمەدا هەموو دەسەڵاتەكان و بڕیار و رێنمایی و پلانەكان لەلایەن مەركەزەوە دادەنرێن و دەردەكرێن و پێویستیشە لەسەر هەمووان وەكو یەك جێبەجێی بكەن و ناوەندی بڕیاردان یەكە و زۆر جارانیش پێكدێت لە كۆمەڵەیەكی بچووكی دەستڕۆیشتوو، یان تەنانەت لە سیستمە حوكمڕانییە تاكڕەوەكان، یان خێزانی و ئایینی و مەزهەبیەكان كە لە دەستی گروپێكی بچووكی تاك ئایینی یان مەزهەبی یان خێزان و گروپ یان تاكە كەسێكدا كۆدەبێتەوە.

ئیدی بەشێوەیكی توند و بەهێز و لەژێر چاودێرییەكی تونددا بڕیارەكان دەدرێن، بەبی ئەوەی سەربەخۆیی ناوچە و هەرێم و تایبەتمەندیی پێكهاتەكان رەچاوبكرێت یان دەوڵەمەندیی و هەژاریی ئەو ناوچانە حسابیان بۆ بكرێت. لەم جۆرە سیستمەدا بیرۆكراسییەتی بێزاركەر و خراپ دەبێتە رێگری پێشكەوتن و داهێنانەكان و زۆرجاران گەندەڵیی و ناعەدالەتی و بەهەدەردانی سەروەت و سامانە مرۆیی و مادی و سروشتییەكانی لێدەكەوێتەوە، گیانی هاندان و داهێنان دەمرێنرێت.

ئەم جۆرە سیستمێكی داخراوە و ئازادیی كار و بڕیاردانی تێدا قەتیس كراوە. لەبەر ئەم هۆكارانە و بەهۆی فراوانبوون و گەشەی ناوچەكان و زیادبوونی ژمارەی دانیشتووان و گۆڕانكارییە ناوچەیی و جیهانییەكان و زیادبوونی ململانی و جەنگە سیاسیی و ئابووریی و ئەمنییەكان و روودانی كارەساتە سروشتییە ماڵوێرانكەر و كاولكارییەكان لە جیهاندا، مرۆڤ و دەسەڵاتدارەكان ناچاربوون واز لە هەندێك لە دەسەڵاتەكانیان بهێنن بۆ بەرژەوەندیی ناوچە و هەرێمەكان و ناوەندی بڕیار بەتەنها لە یەك جێگە و پایتەختی وڵاتدا نەمێنێتەوە. بۆیە پەنا دەبەنە بەر جۆری دووەمی سیستمی ئیداری كە بریتیە لە لامەركەزیی.

سیستمی لامەركەزی ئیداری و دارایی

ئەم سیستمەش لە دوای سیستمی مەركەزییەوە داهاتووە و لەلایەن زۆرێك لە وڵاتان و دەسەڵات و حكومەتەكانەوە پیادەكراوە، هەر لەكۆنەوە تا ئێستا لەسەر شێوازی “ئۆتۆنۆمی و خۆبەڕێوەبەریی و فیدڕاڵی و كۆنفیدڕاڵیش”، كە مەبەست لێی گەشەكردنی ناوچەیی، یان هەرێمایەتییەكی دیاریكراوە، دوور لە دەسەڵاتی مەركەزی، لەڕووی سیاسی و ئابووریی و كەلتووریی و كۆمەڵایەتییەوە كە دەبێتە هۆی جێگیریی كۆمەڵایەتی و خۆشگوزەرانیی ئابوریی.
لەم سیستمەدا بەشێكی زۆر لە دەسەڵاتەكانی ناوەند دەدرێتە ناوچەكان و ئاستەكانی خوارەوە و ئەوان دەتوانن لە سنووری جوگرافیای دیاریكراوی دەسەڵاتەكانیاندا كار و چالاكی و بڕیاری پێویست بدەن.

جۆرەكانی لامەركەزیەت

1-لامەركەزییەتی ئینگلیزی: دەسەڵاتە لامەركەزییەكان دیاریدەكرێن و ئیتر بۆیان نییە زیادەڕەویی بكەن.

2-لامەركەزیەتی فەڕەنسی: دەسەڵاتە هەرێمایەتییەكان دیاری دەكرێن و لەلایەن مەركەزەوە چاودێریی دەكرێت.

خاسییەتە باشەكانی ئەم سیستمە

ڕۆتین و بیرۆكراسییەتی خراپ كەم دەكاتەوە و دەبێتە هۆی زوو راپەڕاندنی ئیشوكارەكان، چونكە پانتایی و فراوانیی كەمتر دەبێتەوە بە بەراورد بە پانتایی سەرجەم وڵاتەكە.

خەرجیی ناپێویست كەم دەكاتەوە، چونكە رێگەكان و دوورییەكان لە ناوەندی بڕیارەوە زۆر كەم دەبێتەوە و ئیدی خەرجییە ناپێویستەكانی هاتوچۆ و مەترسییەكانی رێگەو هۆكارەكانی هاتوچۆكردنیش كەم دەبێتەوە، هەم سەرمایەی مادی و گیانیش بە دوور دەبن لە هەدەردان و لەدەستچوون.

بەخێرایی دەتوانرێت بڕیار بدرێت، چونكە ناوەندی بڕیار زۆر نزیكترە لە جێگەی كێشە و گرفتەكان و داواكارییەكانی هاووڵاتیانەوە و لەنزیكەوە هەست بە شوێنەوارە خراپەكانی دەكات، هەربۆیەشە زوو بەزوو دەكەوێتە خۆ بۆ چارەسەركردنیان.

هەست بە گیانی لێپرسراوێتی زیاتر دەكرێت، بەهۆی ئەوەی كە لێپرسراوانی ئیداریی دانیشتووی ناوچەكەی خۆیانن و زێدی باوباپیرانیانە، زیاتر هەست بە لێپرسراوێتی دەكەن لە ئیدارە و راپەڕاندنی ئیشوكارەكاندا و دڵسۆزیی و كارامەیی زیاتر دەنوێنن.

بڕیارەكان تا رادەیەك راست و دروستن، بەهۆی ئەوەی دەسەڵات و بڕیاربەدەستان بۆخۆیان بەشێكن لە خەڵكی ناوچەكە و لە بەرژەوەندیی خۆیان و نەوەكانیانە، كە بەشێوەیەكی راست و دروست بڕیارەكان بدەن و دوور لە بەرژەوەندیی تاقم و گروپ و بنەماڵە و دەستڕۆیشتووەكان و كاریگەریی خراپی هەندێك بڕیاریش كەم دەبێت، بەهۆی بەرتەسكیی جوگرافیای چالاكییەكان.

گیانی هاندان و پێشبڕكێ‌ زیاد دەكات بۆ خزمەتكردن و دەبێتە هۆی زیاتر رێكخستنی ئیشوكارەكان، چونكە هەمووان هەستدەكەن كە ئەركێكی گەورە و پیرۆزیان لەسەر شانە لە بەرامبەر ناوچەكە و هەرێمەكەیاندا و هەمووان دەكەونە خۆ بۆ ئەوەی هەرچی زیاتر و باشترە كارو خزمەتەكانیان پێشكەش بكەن و بیرۆكەی داهێنەرانەش دەخەنەڕوو بۆئەوەی ململانی و پێشبڕكی بكەن لەگەڵ هەرێم و ناوچەكانی دیكەدا.

هاوسەنگیی لە دادپەروەریدا دێتە ئاراوە، لەم سیستمەدا هاوسەنگیی و دادپەروەری لە بڕیارەكاندا زیاتر دەبێت، چونكە هەمووان خۆیان بە بەشێك لە ناوەندی بڕیار دادەنێن و هەمووانیش بەرژەوەندیی گشتی و ناوچەكە و هەرێمەكەیان دەخەنە سەروو بەرژەوەندیی خۆیانەوە، بە بەراورد بە سیستمی مەركەزی كە هەندێك جار لە بەرژەوەندیی ناوچەیەك یان هەرێمێكدا هەندێك بڕیار دەدرێت كە ناهاوسەنگ و نادادپەروەرانە دەبێت لەڕووی ئیداریی و دابەشكردنی داهات و جێبەجێكردنی پڕۆژەكانی ئاوەدانكردنەوە و خزمەتگوزارییەوە.

ئازادیی لە بڕیاردان و دیموكراسیدا زیاتر دەبێت، چونكە پانتاییەكی زیاتر هەیە بۆ بەشداریكردنی هەموو لێپرسراوەكانی ئاستی خوارەوە لە بڕیاردان و گفتوگۆكاندا، نەك وەك سیستمی مەركەزی كە تەنها دەستەیەكی بچووك لە دوورەوە بڕیاردەدەن و هیچ پانتایەك بۆ وەرگرتنی راوبۆچوونی هەرێم و ناوچە دوورە دەستەكان نامێنێتەوە.

لایەنە خراپەكانی سیستمی لامەركەزی

بەهۆی زۆریی ناوەندی بڕیارەوە، تێكچڕژان و پێكداچوون و شڵەژانی ئیداری روودەدات.

پڕۆسەی بەدواداچوون كەموكوڕیی تیادا دروست دەبێت لەلایەن مەركەزەوە.

دەسەڵاتەكانی مەركەز وەكو حكومەتی ناوەندی لاواز دەبن.

جۆرە دابڕانێكیش لە نێوان هەرێم و ناوچە جیاوازەكانی وڵاتدا دروست دەبێت.
بەڵام دیارە لایەنە باشەكانی زۆرتر و كاریگەرترن، هەربۆیە ئەم جۆرە سیستمە ئیداریی و داراییە لەم قۆناغەی هەرێمی كوردستاندا بۆتە زەروورەتێكی حەتمی و دەكرێت ئەگەر بەشێوەیەكی كاتیش بێت، پیادە بكرێت بەمەبەستی روبەروبونەوەی ئەم قەیرانە سیاسی و دارایی و ئابووریی و تەندروستی و ئەمنیانەی كە روویان لە تەواوی جیهان و ناوچەكە و عیراق و هەرێمی كوردستانیش كردووە بەهۆی بڵاوبوونەوەی پەتای كۆرۆنا و دابەزینی نرخی جۆرەكانی نەوت و وزەو وەستانی گەشەو پێشكەوتنی پیشەزسایی لای زلهێزەكان و توندبوونەوەی ململانێكانیان، كە هەموو ئەمانە پێكەوە بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانی داهات و كەمیی بودجە و پەنابردنە بەر كەمكردنەوەی خەرجییەكان لە مووچەی فەرمانبەران و خەرجییە ناپێویستەكان و گرتنەبەری رێكارەكانی سكهەڵگوشین و دەستبردن بۆ وەرگرتنی قەرزی دەرەكی و راوەستانی بازرگانیی كەلوپەلە تەواوكارییەكان لە دەرەوەی وڵات و… هتد.

بەهۆی گەلێك هۆكارەوە قەیرانەكەی لەسەر هەرێمی كوردستان زۆر قورستر و توندتر بووە لەوانە:

لەلایەك كێشە و گرفتە سیاسیی و دارایی و ئەمنی و تەندروستییەكان لەگەڵ بەغدا.

بەهۆی ئەوەی كە هەرێمی كوردستان هێشتا بەشێك و هەرێمێكە لە دەوڵەتی عیراقی فیدراڵ، خاوەنی سیادە و سەروەریی خۆی نییە و ناتوانێت لەگەڵ وڵاتانی خاوەن سەروەریی ناوچەكە و جیهانیشدا مامەڵە بكات بۆ وەرگرتنی قەرزی دەرەكی، بەڵام بەداخەوە هیچییان وەكو پێویست پابەند نین بە مادە و بەند و بڕگەكانی دەستوورەوە.

لەهەرێمی كوردستاندا بەهۆی پیادەكردنی سیاسەتی نەوت فرۆشتن و ئابووریی سەربەخۆوە، قەیرانەكان توندتر بوون لەساڵی 2015ەوە، ئەوەش بەهۆی كەڵەكەبوونی قەرزێكی 27 ملیار دۆلاری كۆمپانیاكانی دەرهێنانی نەوتەوە كە گرێبەستیان لەگەڵ هەرێم كردووە، جگە لەوەش قەرزی پاشەكەوتی مووچەی فەرمانبەران كە لەلای حكومەتە.

لە هەرێمی كوردستان سیستمێكی ئیداریی و دارایی مەركەزیی پیادە دەكرێت كە بۆتە هۆی ناهاوسەنگی لە داهات و پرۆژەكان و نادادپەروەریی لێكەوتۆتەوە.

ئیدارە و حوكمڕانییەكی ساغڵەم و تەندروست و رەشید و خەمخۆریش نەبووە لە كوردستاندا كە وەك پێویست پلانی بۆ حاڵەتە نائاساییەكان هەبێت.

دیاردەی گەندەڵی و بەهەدەردانی سەروەت و سامانی مادیی و مرۆیی و سروشتی وڵات پیادە كراوە، بەهۆی جێبەجێنەكردنی یاسا و رێنماییە ئیداریی و داراییەكانی تایبەت بە گومرك و باج و داهاتە ناوخۆییەكانی تر و نەبوونی شەفافییەت لەو كایەیەدا.

بۆیە وا پێویستە بۆ خۆپارێزیی و رزگاربوون لەم دۆخە مەترسیدار و قەیراناوی و چەقبەستووەی هەرێم كە رەنگە چەند ساڵێكی تر درێژە بكێشێت، بەدوای رێگاچارەكاندا بگەڕێن لە پیادەكردنی سیستمی ئیداریی و دارایی لامەركەزی لەم قۆناغەدا و هەر پارێزگایەك بۆخۆی بەجۆرێك كە:

1-دەسەڵاتی یاسادانان / ئەنجومەنی پارێزگاكان.

2-دەسەڵاتی جێبەجێكردن/ پارێزگار و دامودەزگا حكومییەكانی سنووری پارێزگاكان.

3-دەسەڵاتی دادوەری/ دادگا و داواكاری گشتی كاری حكومەتی خۆجێیەكان رابپەڕێنن.

ئەمەش بە شێوەیەك كە گەورەترین سوود و قازانجی هاووڵاتیانی ناوچە و پارێزگاكانی خۆیان مسۆگەر بكەن لە:

دابینكردنی داهاتی پێویست بە هاوكاریی حكومەتی ناوەند لە بەغدا.

دابینكردنی مانگانەی مووچەی فەرمانبەران و خەرجییە پێویستەكان بۆ پڕۆژە ئاوەدانی و خزمەتگوزاریەكان.

پاراستنی ئەمنییەت و ئاسایش.

كەمكردنەوەی خەرجییە ناپێویستەكان.

پیادەكردنی شەفافیەت لە داهات و خەرجییەكاندا و دووركەوتنەوە لە گەندەڵیی و مەحسوبیەت و مەنسوبیەت.

كەوتنەخۆ بۆ كاری پێكەوەیی بەیەك دەست و یەك بەرنامە و یەك گوتار، وەك یەك تیمی حوكمڕانی و دووركەوتنەوە لە ململانێی تەسكی حزبایەتی و بەرژەوەندیی گروپ و كۆمپانیا و دەستڕۆیشتووەكان.
تا سەردەكەوین بەسەر ئەم پەتا و قەیرانەدا و وڵات و گەلەكەمان رزگاریان دەبێت و دەگەنە كەناری ئارامی.

بەپێچەوانەوە هەمووان زیانی گەورەتریان بەردەكەوێت و هەژارتر و برسیتر و بێكار و نەخوێندوارتر دەبن، مەترسییەكان بۆسەر تەواوی دەسەڵات و مان و بوونی هەرێمەكەمان دروست دەبێت و كۆمەڵگەكەشمان لەڕووی كۆمەڵایەتی و ئاشتیی كۆمەڵایەتییەوە زیانی گەورەی بەردەكەوێت و رووبەڕووی لێكهەڵوەشانی خێزان و زیادبوونی تاوانەكان و كوشتوبڕو نائارامی و نائەمنیەتی زیاتر دەبێتەوە و ئەوەی لەماوەی 30 ساڵی حوكمڕانی خۆماڵیدا بەدەستمان هێناوە، لەدەستی دەدەین.

لێپرسراوێتییەكەشی بەپلەی یەكەم لە ئەستۆی دەسەڵات و دەسەڵاداران و دەستڕۆیشتووەكانی حكومەت و حزبەكاندا دەبێت بەبێ جیاوازی.

ئەوكات مێژووش بەزەیی بە هیچ كەسێكدا نایەتەوە و جارێكی دیكەش رۆژگارە رەش و سەختەكانی داگیركاریی و قاتوقڕییەكانی رابووردومان لەبەرامبەردا پیادە دەكەنەوە.

print

 107 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*