سەرەکی » ئاراستە » مارف به‌رزنجی ژیاننامەی خۆی ده‌نووسێته‌وهپەڕە 24

مارف به‌رزنجی ژیاننامەی خۆی ده‌نووسێته‌وه

جوانه‌مه‌رگی ئه‌ده‌بی كوردی (شێخ مارف به‌رزنجی) ئه‌م (بیۆگرافی) یـه‌ی به‌ده‌ستخه‌تی خۆی له‌ گرتووخانه‌ی به‌غداد له‌ ساڵانی 1960-1961 دا ناردووه‌ بۆ دكتۆر مارف خه‌زنه‌دار كه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ له‌ (مۆسكۆ) و (لینیگراد) خوێندویه‌تی تا له‌ نامه‌ی دكتۆراكه‌یدا سوودی لێ ببینێت.
دكتۆر خه‌زنه‌دار ئه‌م گه‌نجینه‌ به‌هاداره‌ی پاراست و دوای گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ وڵات به‌چه‌ند ساڵێك، بۆ یه‌كه‌مجار به‌ سێ به‌ش له ‌ژماره‌كانی دووه‌م و سێیه‌می بڵاوكراوه‌ی (ده‌فته‌ری كورده‌واری) ساڵی (1970) و ژماره‌ (41) ی مانگی ئابی ساڵی 1976 ی گۆڤاری (ڕۆژی كوردستان) دا بڵاوی كرده‌وه‌. به‌ڵام ئێمه‌ لێره‌دا ڕاستەوخۆ له‌ده‌ستخه‌ته‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ ئامادەمان کردووە كه‌ له ‌ده‌فته‌رێكی تایبه‌تیدا لای بنه‌ماڵه‌كه‌ی پارێزراوە.

ئا: محەمەد قادر بەردیسپی

به‌ حه‌وت مانگی له ‌ڕۆژی پێنجشه‌ممه‌ی (6) ی (جمادی الاخیر) ی 1339 ی كۆچی له‌ دێی (قادر كه‌ره‌م) له‌دایكبووم، كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ مانگی شوباتی 1921 ی زاینییه‌. ‌‌دایكم نه‌خۆش ئه‌بێ بۆیه‌ به‌ حه‌وت مانگی له‌دایك ببووم.

له‌ بنه‌ماڵه‌ی (شێخ حه‌سه‌ن)ی قه‌ره‌ چێوارین كه ‌جێنشینی كاك ئه‌حمه‌ده‌ له‌ ته‌ریقه‌تدا باوكم برازایه‌تی و له ‌پاش ماوه‌یەكی كه‌م بوو بوو به‌ پۆست نشین له‌ شوێنی مامی. له‌ نه‌وه‌ی شێخ ئیسماعیلی ولیانین كه‌ له‌گه‌ڵ باوكی شێخ مارفی نۆدێی دا برا بوون. باوكم ناوی شێخ عه‌بدولكه‌ریمی كوڕی برا گه‌وره‌ی (شێخ حه‌سه‌ن)ـه‌ كه‌ به‌ (شێخ حسێن) ی شه‌هید ناو ئه‌برێت چونكه‌ تاڵه‌بانییه‌كان كوشتوویانه.

دایكم ژنێكی شۆخ و خوێنده‌وار و هۆشیار بووه‌، كچی شێخ مارفی قازانقایه‌یه‌ كه‌ له‌پشته‌وه‌ ئامۆزای باوكمه ‌و خاڵی (شێخ محمود‌) بووه‌، دایكم له‌ چه‌شنی (حه‌پسه‌خان) بووه‌ بۆ وریایی و پیاوانه‌یی، ده‌سته‌ خوشكیش بوون، چونكه‌ خاڵۆزا و پورزا بوون، دایكم له‌سه‌ر یه‌ك منداڵی ئه‌بوو، كه‌می ئه‌مان له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌سه‌ر منداڵه‌وه‌ ئه‌مرێت. من و خوشكێکی بچووكم له‌ باوكم و برایه‌ك و خوشكێكی كه‌ له‌ مێردی پێشووی مامی باوكم له‌پاش به‌جێ ئه‌مێنێ.

باوكم پیاوێكی كه‌ڵ و شۆخ و هه‌ڵكه‌وتوو بوو، له‌ باڵادا چوارشانه‌ و كه‌للـه‌ گه‌وره ‌و ڕوومه‌ت پان و چاو ڕه‌شی مامزی، موو ئه‌ستوور و به‌هێز، به‌دەگمەن زه‌لامی وا هه‌ڵكه‌وتوو هه‌ڵئه‌كه‌وێت. فه‌رشی عه‌جه‌می وه‌ك خام دائه‌دڕی، ده‌نگی زۆر خۆش بوو، بیری تیژ و قسەخۆش و نوكته‌باز و ده‌ستبڵاو و چاوتێر و ته‌ڕپۆش و ته‌ڕ ته‌بیعه‌ت و سوارچاك و نیشان شكێن و نه‌ترس بوو.

ده‌ستی شاعیریشی هه‌بوو، نازناوی (خادم)ـه‌… ئەگەرچی شێخی ته‌ریقه‌ت بوو به‌ڵام هیچ ڕیابازی نه‌ده‌كرد. ڕقی له‌ چڵكنی و وشكه‌ سوفێتی بوو، پیاوی سیاسه‌ت بوو، ده‌ستی ڕاستی (شێخ مه‌حمود) بوو له‌ جووڵانه‌وه‌كانیدا. مادی و مه‌عنه‌وی له‌ مه‌جلیسی گۆرانی و ده‌ف و نوكته‌بازی ئه‌ودا دڵ و هه‌ستی شیعرم كراوه‌ته‌وه‌ و جووڵاوه‌ته‌وه‌.

له‌ پاش شكاندنی (شێخ مه‌حمود) نیوه‌شه‌وێك له‌ناكاو له‌شكری ئینگلیز و فه‌یسه‌ڵ دایان به‌سه‌ریا له‌كاتێكدا من له‌ باخه‌ڵیدا خه‌وتبووم، لووله‌ی تفه‌نگ شه‌ستیریان بۆ سه‌ر دڵمان شۆر كردبووه‌وه‌، باوكم هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی پێ گوتبوون (هه‌ر ئه‌م منداڵه‌ ساوایه‌ له‌خه‌و مه‌كه‌ن من ده‌ستتان لێ ناكه‌مه‌وه‌) خۆی و كاكم ئیسماعیل یان گرت و ڕه‌وانه‌ی به‌سره‌یان كردن.

هه‌رچه‌نده‌ بێ دایك بووم به‌ڵام باوكم زۆری خۆش ئه‌ویستم. منی له نێوان خۆی و ژنه‌ تازه‌كه‌یدا ئەنواند، بۆئەوەی بێنازی و بێ دایكیم پێوه‌ دیار نه‌بوو. به‌ڵام برینی بێ دایكی له‌ ده‌رووندا سارێژ نابێ. ئێسته‌ش ئه‌و حه‌سره‌تم له‌دڵدایە…

یه‌كه‌مجار شیعر و مانای شیعرم له ‌باوكم بیستووه‌. له ‌مه‌جلیسه‌ به‌ جۆش و به‌زه‌مزه‌مه‌كه‌ی ئه‌ودا كه‌ هه‌میشه‌ گوێنده‌ر ده‌فژه‌نی تیا بوو. له‌ شیعری (وێنه‌یه‌ك له ‌ڕۆژانی ڕابوردووی قادر كه‌ره‌م) كه‌ له‌ گۆڤاری هیوای ژماره‌ (4) ی ساڵی 1960 دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، شێوه‌یه‌ك له ‌ژیانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌م تیا عه‌كس داوه‌ته‌وه‌، له‌ ده‌ دوانزه‌ ساڵانیم دا وام ئه‌هاته‌ به‌ر خه‌یاڵ كه‌ ئه‌گه‌ر كه‌سێك شاعیر نه‌بێ پیاوێكی ته‌واو نیه‌…
له‌ هه‌مووی گرانتر نه‌خۆشیه‌یه‌ك ‌بوو كه ‌ژیانی منداڵی لێ تاڵ كردم، ئه‌ویش ئازارێك بوو له‌ لاقی چه‌پمدا.

هه‌رچه‌نده‌ باوكم كه‌ركوك و به‌غدای پێئه‌كردم چارم نەبوو، تا ساڵی 1940 له‌ نه‌خۆشخانه‌ی (مه‌جیدیه‌) له‌ به‌غدا دكتۆر صائب شه‌وكه‌ت نەشتەرگەریی بۆ كردم و لایه‌ك ئیسكی ڕه‌ش بووه‌وه‌ی له ‌لاقم تاشی و ڕگار بووم.

له‌ ساڵی 1936-937 كه‌ له ‌پۆلی شه‌شه‌می سه‌ره‌تایی بووم یه‌كه‌م هه‌ڵبه‌ستم نووسی كه‌ هه‌ر سه‌ره‌تاكه‌یم له‌بیر ماوه‌ چونكه‌ له‌گه‌ڵ هەندێک هه‌ڵبه‌ست و نووسینی تردا له ‌ده‌ربه‌ده‌ری و ڕاوناندا له‌ناوچوون، ئه‌مه‌ یه‌كه‌م شیعره‌:

تیر و شیری خۆم ئه‌به‌ستم پاسی كوردستان ئه‌كه‌م
دوژمنی خاكی وڵاتم په‌رتی سه‌ر كێوان ئه‌كه‌م

ساڵی 1925 ئەو شەوەی ئینگلیز و پۆلیس باوكمیان گرت، كه‌ به‌یانی له‌ خه‌و هه‌ستام بینیم سه‌ده‌ها ژن و پیاو‌ لە حه‌وش و بانه‌كه‌ماندا ئه‌گرین و چوارده‌وری دێكه‌یشمان به‌ له‌شكری لیڤی گیراوه‌، لووله‌ی شه‌ستیر و تفه‌نگه‌كانیان كردووه‌ته‌ ناو ماڵه‌كانمان، له‌وه‌ به‌دوا هه‌موو ڕۆژێك فرۆكه‌كانی ئینگلیز بۆ ترساندن و بۆمبارانكردن ئه‌هاتنه‌ سه‌ر دێهاته‌كانمان، له ‌ده‌وروبەری (قادر كه‌ره‌م) چه‌ند دێیه‌كیان بۆمباران كرد له ‌نزیك (قادر كه‌ره‌م) یش هه‌ر كۆمه‌ڵێكیان بدیایه‌ ئه‌یاندایه‌ به‌ر شه‌ستیر، لە ترسی مۆمبا هه‌ر كه‌ ده‌نگی فڕۆكه‌ ئه‌هات گه‌وره‌ و بچوك ڕوومان ئه‌كرده‌ چۆڵ بۆ ئه‌شكه‌وت و خه‌ڵوه‌كان كه‌ له‌گرده‌كان هه‌ڵكه‌ندرابوون.

له‌ پۆلی یه‌كه‌می سه‌ره‌تایی یه‌وه‌ هه‌ستم به ‌خۆشه‌ویستی كردوه‌، به‌ڵكو له‌ویش زووتر كچێكی وه‌ك خۆم منداڵ هه‌بوو زۆرم خۆشئه‌ویست، شه‌ش حه‌وت ساڵ ئاگرێكی نهێنی له‌دڵمدا ئه‌گڕا، هه‌ر به‌چاو له‌یه‌كتری تێئه‌گه‌یشتین كه‌ یه‌كمان خۆش ئه‌وێت، نه‌ من وه‌ك منداڵه‌كانی هاوڕێم سه‌رنجی ئه‌وم ئه‌دا و نه‌ ئه‌و وه‌ك منداڵه‌كانی تر سه‌رنجی منی ئه‌دا.

نه‌یشم ئه‌وێرا قسه ‌و باسێكی له‌گه‌ڵدا بكه‌م چونكه‌ زۆر منداڵ بووم و هیچم نه‌ده‌زانی جگە له‌وەی‌ کە‌ له‌ ناخی ده‌روونه‌وه‌ خۆشمئه‌ویست، تا ته‌مه‌نم گه‌یشته‌ سیانزه‌ ساڵان ئه‌وانیش باریان كرد بۆ شار، زۆر لام گران بوو، به‌دزییه‌وه‌ ئه‌گریام و زۆرم بیر ئه‌كرد، به ‌خه‌یاڵی منداڵی خۆم ده‌ستم له‌ دنیا هه‌ڵگرت و به‌و منداڵیه‌وه‌ چه‌ند مانگێك وه‌ك سۆفی له‌ مزگه‌وت و مه‌رقه‌د به‌ نوێژ و قورئان خوێندن كاتم ئه‌برده‌سه‌ر.

هه‌رچه‌ند باوكم ده‌روێش و موریدی زۆر بوون تا سنه ‌و سابڵاخ و ده‌وروبه‌ری موسڵ و خانه‌قین و به‌غداش، به‌ڵام له‌به‌ر ده‌ستبڵاوی و زۆر كلفه‌تی و سزادانی حكومه‌ت كه‌ سیاسه‌تێكی نه‌گۆڕی هه‌بوو به‌رامبه‌ر به‌ باوكم كه‌ نه‌یه‌ڵێت نفووزی زیادبێ بۆیه‌ هه‌موو ده‌م خه‌ڵكی لێ راست ئه‌كرده‌وه‌ بۆ ده‌ست دریژیكردن بۆ خۆی و ده‌سته‌ودایه‌ره‌‌كه‌ی ئه‌ویش سه‌ری دانه‌ده‌نه‌واند بۆ دوژمن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ده‌ستی كورت و له‌لایه‌نی ماڵه‌وه‌ هه‌میشه‌ بێ پاره‌ و قه‌رزار بوو. ماڵی ئه‌مرۆی نه‌ئه‌كه‌وته‌ سبه‌ی و خۆیشی ده‌ستبڵاو بوو، ژنی زۆر ئه‌خواست، هه‌شت ژنی به‌رودوا خواستبوو.

كه‌ پۆلی چواره‌می سه‌ره‌تایمان له‌ (قادر كه‌ره‌م) ته‌واو كرد له‌به‌ر بێ كه‌سی و ده‌ستكورتی نه‌مان توانی بچینه‌ كه‌ركوك بۆ ته‌واوكردنی خوێندن دوو ساڵ له‌ شوێنی خۆماندا ماینه‌وه‌، هاوڕێیه‌كمان نه‌نكێكی هه‌بوو مانگانه‌ی ته‌قاویتی هه‌بوو ئه‌و توانی بچێت بۆ خوێندن، زۆر حه‌زم له‌ ته‌واوكردنی خوێندنی مه‌كته‌ب ئه‌كرد، گه‌لێ جار خه‌وم به‌وه‌وه‌ ئه‌دی كه‌ وا شاری كه‌ركوك له‌ (قادر كه‌ره‌م) نزیك بۆته‌وه‌ ئه‌توانم به‌پێ بچم بۆ مه‌كته‌ب.

پاش ئه‌و دوو ساڵه‌ هه‌ر من و (حسێن)ی برام و لەگەڵ دوو برازام ناردینیانین بۆ كه‌ركوك له‌وێ له ‌ته‌كیه‌ی خۆماندا جێگه‌مان هه‌بوو هه‌ر جێگه ‌و به‌س، چونكه‌ ته‌كیه‌ی كه‌ركوكمان بێ نان بوو. تا پۆلی سێیه‌می ناوه‌ندی ژیانێكی سه‌ختمان ڕابوارد.

له ‌خوێندندا پیشكه‌وتوو بووم، هه‌رچه‌نده‌ ساڵی یه‌كه‌م زمانمان نه‌ده‌زانی و خوێندن به ‌توركمانی و عه‌ره‌بی بوو له‌ قوتابخانه‌كه‌ی كه‌ركوك، به‌ڵام به‌ كۆششی خۆمان تا نیوه‌ی ساڵ خۆمان گه‌یانده‌ ڕیزی قوتابیه‌ پێشكه‌وتووه‌كان.

له‌ پۆلی یه‌كه‌می ناوەندییەوە‌ تووشی كۆمه‌ڵی سیاسی بووم و له‌ (كۆمه‌ڵی هیوا) دا بووم به‌ ئه‌ندام، پاشان به‌ موعته‌میدی قوتابیان، تا ده‌رچووم له‌و كۆمه‌ڵەیە،‌ هه‌ر موعته‌‌مید بووم، له‌ ساڵی 1940 دا له‌گه‌ڵ چه‌‌ند ئەفسەر و ئه‌ندامێكی دیكه‌دا بیرمان له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵه‌كه‌ ئه‌بێ ئازاتر بێ و له‌وساوه‌ مامۆستا (ڕه‌فیق حیلمی) وه‌رگیرابوو بۆ كۆمه‌ڵ و كرابوو به ‌سه‌رۆك، سستی تێكه‌وتبوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ بڕیارماندا ئه‌و ده‌ربكه‌ین دیسانه‌وه‌ وه‌ك جاران لیژنه‌یه‌ك له ‌لاوان هه‌ڵبژێرین بۆ سه‌ركرده‌یی كۆمه‌ڵه‌، به‌ڵام لقه‌كه‌كانی به‌غداد و خانه‌قین و هه‌ولێر و سلێمانی ڕایان یه‌ك نه‌بوو له‌گه‌ڵمان و ته‌نها من كه‌ دانم نا بە ڕاستیدا ده‌ركرام له‌ كۆمه‌ڵ و ئەفسەرە‌كانی هاوڕێم كه‌ زۆرتر ئه‌وان ئه‌و بیره‌یان خسته‌ ناو هه‌موویان په‌شیمان بوونەوە و دانیان به‌ڕاستیدا نه‌نا.

له‌گه‌ڵ ئه‌و تێكه‌ڵیه‌شدا له‌ سیاسه‌ت دیسانه‌وه‌ هه‌ر له‌ ڕیزی چاكترین قوتابی بووم، له‌ وێنە و وه‌رزشدا نه‌بێ كه‌ كه‌مم وه‌رئه‌گرت، چونكه‌ قاچم نه‌یئه‌هیشت وه‌رزش بكه‌م ئه‌گینا له ‌ده‌رسه‌كانی كه‌دا له‌هه‌شتا و نه‌وه‌د كه‌مترم نه‌بوو.

ساڵی 1943 له‌ مانگی ئابدا پاش ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ پۆلی پێنجه‌می ناوه‌ندی به‌ سێیه‌می لیوا ده‌رچووم، باوكم ژنی بۆ خواستم، ژن خواستنم له‌سه‌ر شێوه‌ی كۆن بوو، هه‌ر له ‌منداڵییه‌وه‌ باوكم كچی ناسیاوێكی خۆی بۆ خواستبووم، هیچ چاوم به‌ده‌زگیرانم نه‌كه‌وتبوو تا پاش ماره‌كردن ئه‌وسا بینیم، جا بزانه‌ چه‌ند گیرۆده‌ی داوی كۆن بووم، ساڵێك مامه‌وه‌ له‌ پۆلی پێنجه‌م فرمانێكی چه‌په‌ڵم ده‌ستكه‌وت له‌ ته‌موین و پاش نۆ مانگ ده‌ركرام به ‌ئه‌مری ئیداره‌ی قائیمقام كه‌ هه‌میشه‌ داوای به‌رتیلی لێ ئه‌كردم و چونكه‌ نه‌مئه‌دا ده‌ریكردم (لعدم الكفاءة ).

ساڵی 1944 – 1945 چووم له‌ كولیه‌ی حقوق داخڵ بووم، ئه‌وه‌ی هه‌م بوو بریتی بوو له‌ تفه‌نگێكی بڕنه‌و و ده‌مانچه‌یه‌ك و هه‌ندێ خشڵی خێزانه‌كه‌م و نزیكه‌ی سه‌د دینارێك، ئه‌و ساڵه‌ زۆر گه‌ڕام به‌دوای ئیشدا له ‌به‌غدا چنگ نه‌كه‌وت.

بۆ ساڵی دووه‌م شتێكی ئه‌وتۆم به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌ما له‌به‌ر ئه‌وه‌ بڕیارمدا ئه‌گه‌ر ئیشێكم دەست نه‌كه‌وت ده‌ست له ‌خوێندن هه‌ڵگرم. باوكم هاته‌ به‌غدا، هه‌موو ساڵێک بۆ زیاره‌تی شێخ عه‌بدولقادری گه‌یلانی ئه‌هات. چووه‌ لای وه‌زیرێكی كوردی ناسیاوی، له‌ ئینحیساری توتن له‌گه‌ڵ چه‌ند قوتابیه‌كی كورددا له ‌مه‌خزه‌نێكی تووتن، بووین به‌ موسته‌خده‌م، به‌و مانگانه‌یه‌ كه‌م‌ كه‌م‌ یارمه‌تی باوكم ئەدا‌ و پشووی هاوینان كه‌ چوومه‌وه‌ له‌ به‌راوه‌كانی باوكم چه‌ند قسناغێك چه‌ڵتووكم ئه‌كرد به‌شكارته، زه‌خیره‌ی زستانم له‌ ماڵی باوكم و ماڵی خه‌زورومه‌وه‌ بۆ دابین‌ ئه‌كرا، به‌و جۆرە دوو ساڵم برده‌ سه‌ر، تا چوومه‌ پۆلی چواره‌می حقوق. له ‌هاویندا وازم لە ئیش هێنا.

هه‌ر كه‌ چوومه‌ كولیه‌ی حقوق له ‌ساڵی یه‌كه‌مدا ده‌ستم به‌ئازادیخوازان گه‌یشت و چاو‌م كرایه‌وه‌ و ڕێگایه‌كی ترم دۆزیه‌وه‌ له ‌ژیاندا كه‌ پێش ئه‌وه‌ وه‌ك وێڵ و چاوبه‌ستراوه‌ وابووم، له‌ زۆرترین خۆپیشاندانه‌كانی ساڵانی 1945-1946-1947 دا له‌ پێشی پیشه‌وه‌ بووم. به‌ نه‌ترس ناسراو بووم، به‌ڵام هێشتا زۆری مابوو باشتر تێبگه‌م له‌به‌ر خه‌باتکردن ماوه‌ی خۆ پەروەردەکردنم كه‌م بوو.

له‌ مانگی كانونی یه‌كه‌می ساڵی 1947 و له ‌سه‌ره‌تای ساڵی چواره‌می حقوقدا، فەرمانی ته‌وقیفم بۆ ده‌رچوو، خۆم شارده‌وه‌، چه‌ند ڕۆژێك پێش (وثبة‌) باوكم ناردی به‌ شوێنمدا و به‌قاچاغی چوومه‌وه‌ بۆ (قادر كه‌ره‌م)، ئه‌و ساڵه‌ تا کۆتایی له‌ كولیه‌ی ده‌وامم نه‌كرد، به‌ڵام بەهۆی (وثبة‌) وە به‌ته‌ما بووم بچمه‌ تاقیکردنەوەوە، دوو ڕۆژ تاقیکردنەوەیان دواخست، به‌ناوی فه‌له‌ستینه‌وه‌ عورفی یان ڕاگەیاند‌ و كه‌وتنه‌وه‌ ڕاونانی نیشتمانپه‌روه‌ران و ئازدیخوازان، دووباره‌ ڕامكرده‌وه‌ بۆ ناو هه‌رد و هه‌ڵه‌ته‌كه‌ی (قادر كه‌ره‌م) و شاخه‌كانی سه‌نگاو و قه‌ره‌داغ، به‌ بڕیارێك له‌ تاقیکردنەوە مه‌حروم كرا بووم، باوكم بۆم تێكۆشا، به‌كه‌فاله‌ت به‌ردرام و پاش هه‌وڵ و ته‌قه‌لایه‌كی زۆر له‌گه‌ڵ ڕاگری كۆلێژ‌دا كه‌ مامۆستا منیر قازی بوو، پاش ئه‌وه‌ی كه‌ هیچ كه‌ڵكی نه‌بوو خۆم چووم مواجه‌هه‌یم كرد، تێمگه‌یاند كه‌ ئه‌گه‌ر قبوڵم نه‌كا مه‌عنای ئه‌وه‌یه‌ ئیتر من ناتوانم بخوێنم و ئه‌و چوار ساڵه‌م له‌كیس ئه‌چێت، چونكه‌ پاره‌م نییه‌، دڵی نه‌رم بوو وتی باشه‌ وا قبووڵت ئه‌كه‌مه‌وه‌، ئه‌و ڕۆژه‌ تەنها شه‌ش ڕۆژی مابوو بۆ تاقیکردنەوە، گه‌لێک وانەم هه‌ر چاوپێنه‌كه‌وتبوو، شه‌و و ڕۆژ سه‌رم كرده‌ خوێندنه‌وه‌ له‌ ئه‌نجامدا ناجیح بووم، گه‌لێک برادە‌ری تر‌م له ‌ده‌رس و دوو ده‌رسدا کەوتبوون، له‌تشرینی 1948 دا بڕوانامەی پارێزەرییم وه‌رگرت.

بووم به‌ پارێزەر و ئه‌و ساڵه‌ 1948-1949 تا مایس له‌ كه‌ركوك پارێزەریم كرد.
ژیانم زۆر سه‌خت بوو باوكم توانای یارمه‌تی دانمی نه‌ما بوو، منیش ببوومه‌ خاوه‌نی سێ منداڵ، هیچ ده‌رامەتم نه‌بوو، ئه‌و وردە ده‌عوایانه‌شم كه‌ ده‌ستئه‌كه‌وت كرێی خانووه‌كه‌می ده‌رنه‌ده‌هێنا كه‌ هه‌شت دینار بوو، چیم هەبوو، تا جلی زیادەی‌ ماڵه‌وه‌شم فرۆشت ده‌رینه‌هێنا، له‌و خانووه‌ ده‌رچووم و چوومه‌ ناو كه‌لاوه‌یه‌كی كۆنی خۆمان كه‌ پیشتر پیره‌ژنێك و كوڕه‌ باراش هاڕه‌كه‌ی تیا ئه‌ژیان. بریتی بوو له ‌یه‌ك ژووری نزمی بێ په‌نجه‌ره ‌و بێ ئاو و كاره‌با و له ‌قوڕ دروستكراو.

ئه‌و ساڵه‌ له‌سه‌ره‌تادا له‌ كۆمپانیای نه‌وت فرمانێكم دەست كه‌وت كه‌ مانگانه‌یه‌كی باشی هه‌بوو له‌ مانگانه‌ی حاكمێكی تازه‌ زۆرتر بوو. كه‌ دامەزرام و چوومه‌ سه‌ر ئیشه‌كه‌م ئینگلیزه‌كان به‌لووتێكی به‌رزه‌وه‌ ته‌ماشایان ئه‌كردین، ئێمه‌ی حقوقییه‌كان هه‌ر ئه‌یانویست بمان شكێنن.

منیشیان فڕێدایه‌ شوێنێك كه‌ وه‌ك ده‌رگه‌وانی وابوو، له‌ به‌رامبه‌ر ئاسووریه‌كی نه‌خوێنده‌وار دایاننام له‌ ده‌رگایه‌ك بۆ نووسینی ڕه‌قه‌می ئه‌و ئۆتۆمبێلانه‌ی كه‌ له‌و ده‌رگایه‌وه‌ تێئه‌په‌ڕن.
هه‌رچه‌ند فلسێكم نه‌بوو به‌ڵام ده‌ستبەجێ گه‌ڕامه‌وه‌ سه‌ر بەڕێوەبەری كۆمپانیا و ڕووبه‌ڕوو پێمگوت ئێمه‌ نه‌هاتووین ببین به‌ ده‌رگه‌وان (گیت كیپه‌ر) و ده‌رچووم. چوومه‌وه‌ ماڵ، ئه‌وسا (حسێن)ی برام له‌وێ كاتب بوو، ناردیان به‌ شوێنما تا بچمه‌وه‌ شوێنی باشترم بده‌نێ، وتم نایه‌م و ئیستیقاله‌ ئه‌كه‌م. پاشان به‌ ئۆتۆمبێلێكه‌وه‌ چه‌ند مائموریه‌كی كه‌یان نارد به‌شوێنما و دیسان پێمگوت نایه‌م و ئیستیقاله‌ ئه‌كه‌م، گوتیان وه‌ره‌ له‌وێ ئیستیقاله‌ بكه‌، وتم به‌ پۆسته‌دا ئیستیقاله‌كه‌تان بۆ ئه‌نێرم، به‌و ڕه‌نگه‌ تۆڵه‌ی خۆم له‌ لووتبه‌رزی كۆمپانیا كرده‌وه‌.

له ‌مانگی مایس‌دا دیسان عورفی بڕیاری ته‌وقیفكردنه‌وه‌ی بۆ ده‌ركردمه‌وه‌، زۆر به ‌ته‌ڕده‌ستی و به ڕۆژی نیوه‌ڕۆ كه‌ له‌سه‌رادا ئه‌گه‌ڕام كاتێ كه‌ هاتن بۆ گرتنم خۆم ڕزگار كرد.

ئه‌و ڕۆژه‌ چوومه‌ ماڵی براده‌رێكم له‌وپه‌ڕی شاره‌وه‌وه‌‌ بوو تا خۆر ئاوا بوو، ئه‌وسا به ‌شه‌و نزیكه‌ی ده‌ سه‌عات ڕێگام بڕی تا گه‌یشتمه‌ دێی (عوسمان له‌كه‌) له ‌ناوچه‌ی قه‌ره‌ حه‌سه‌ن، ده ‌پانزه‌ ڕۆژ له‌و ناوه‌ بووم، پاشان چوومه‌وه‌ بۆ قادر كه‌ره‌م تا مارتی 1950 ده‌ربه‌ده‌ر بووم به‌ شاخه‌كانی سه‌نگاو و قه‌ره‌داغ و شارباژێڕه‌وه‌، نزیكه‌ی چوار مانگ لای شێخ مه‌حمود بووم، چه‌ند مانگێكیش له‌ (سیته‌ك) لای (شێخ له‌تیف) له‌وێ چه‌ند براده‌رێكی دیكه‌ی ڕاكردووی وه‌ك خۆم هه‌بوون، له‌وانه‌ سێ براده‌ر لە مه‌هابادی كوردستانی ئێرانه‌وه،‌ پاش شكانی كۆمه‌ڵه‌ ڕایان كردبوو.

كه‌ عورفی هه‌ڵگیرا چوومه‌وه‌ خۆم ته‌سلیم كرده‌وه،‌ پاش ئه‌وه‌ی باوكم هه‌وڵی بۆ دابووم، به‌ كه‌فاله‌ت به‌ردرام و حه‌واڵه‌ی مه‌حكه‌مه‌ی ته‌حقیقی كه‌ركوك كرام، پاش چه‌ند مانگێك هاتووچۆ ئیفراج كرام. ده‌ستمكرده‌وه‌ به‌ محامات ورده‌ ورده‌ تیا سه‌ركه‌وتم و ده‌ركه‌وتم، خه‌ڵكی بڕوایان پێم بوو.

له‌ ساڵانی 1951 – 1952 كه‌مێك له‌ رێ لامدا به‌هۆی هه‌ندێ زروفی تایبه‌تی و گشتییه‌وه‌ به‌ڕه‌ڵڵایی و خۆپه‌رستی و پاره‌په‌یدا كردنم، تاقی كرده‌وه‌، بۆم ده‌ركه‌وت كه‌ ژیان پولێك ناهێنێ ئه‌گه‌ر ئینسان خاوه‌ن باوه‌ڕێكی پیرۆز و ئینسانی نه‌بێت. زۆر نه‌فره‌تم له‌ خۆم كرد، خۆم به‌ تڵپ ئه‌هاته‌ پێش چاو، پاره‌په‌رستی و نامه‌ردی و له‌ڕێلادان گه‌نگاوێكی پیس بوون بۆ گیانم و گوزه‌رانم تێدا نه‌كرد، خۆم له‌و گه‌نگاوه‌ ڕزگار كرد به‌چه‌شنێ كه‌ بۆم ڕێكه‌وت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ ساخته‌كه‌ی پاش ڕاپەڕینی تشرینی 1952 له‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌ی (نوره‌دین مه‌حمود) كه‌ ببم به‌ نائیب، شێخ له‌تیف زۆر ته‌كلیفی لێ كردم كه‌ قبووڵی بكه‌م، چونكه‌ شێخ مه‌حمود نائیبێكی هه‌بوو ویستیان من بكه‌ن، قبووڵم نه‌كرد و قه‌راری موقاته‌عه‌م به‌جێ هێنا. له‌ جووڵانه‌وه‌ی ئاشتیخوازی و لاواندا به‌شدار بوومه‌وه‌.

له‌ساڵی 1954 له‌ نوێنه‌رایه‌تی به‌ره‌ی نیشتمانیی یه‌كگرتوو بووم له‌ ناوچه‌ی سلێمانی، من و ئیبراهیم ئه‌حمه‌د پێكه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ نوێنه‌ره‌كانی حكومه‌ت عه‌لی كه‌مال و ماجید مسته‌فا ڕاوه‌ستاین. سەرباری هه‌موو فڕوفێڵێك له‌ناو شاری سلێمانی‌دا، ئێمه‌ نزیكه‌ی دوو هه‌زار ده‌نگمان وه‌رگرت و ئه‌وان زۆره‌كه‌یان (117) ده‌نگیان وه‌رگرت. به‌ڵام به‌دزیی له‌ ناوچه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی شار حكومه‌ت پڕی كرده‌وه‌ بۆیان، پیش هه‌ڵبژاردن قه‌راری ته‌وقیفمان ده‌ركرا، ئیبراهیم گیرا و من به‌رده‌ست نه‌كه‌وتم، بوو به‌ هه‌رایه‌كی وا جه‌ماوەر هێزی له‌ حكومه‌ت سه‌ند، هه‌ر سه‌راكان و شه‌قامه‌ گه‌وره‌كان به‌ده‌ستییه‌وه‌ مابوو، كه‌ خۆر ئاوا ئەبوو پۆلیسێك له ‌ده‌شت نه‌ئه‌ما. ڕۆژی هه‌ڵبژاردن شار وه‌كو شارێكی داگیركراو وابوو، پۆلیس به‌چه‌ك و كڵاوی ئاسنینه‌وه‌ سه‌رشه‌قام و سه‌ر مزگه‌وته‌كان و ده‌رگا و بانیان گرتبوو.

شوێنی هه‌ڵبژاردن له‌ مزگه‌وته‌كاندا بوو، كه‌ ده‌ستكرا به‌ هه‌ڵبژاردن خۆم ده‌رخست و ڕاسته‌وخۆ چووم بۆ سه‌ر سندوقه‌كان. پۆلیسه‌كان وه‌كو به‌راز خێسه‌یان لێ ئه‌كردم و نه‌شیان ئه‌وێرا ده‌ستم بۆ بێنن، وه‌كو بیستم حاكمێكی براده‌رم كه‌ له‌و كاته‌دا لای موته‌سه‌ریف و بەڕێوەبەری پۆلیس بوو كه‌ هەواڵی منیان پێگه‌یاند بوون، پاش لیكدانه‌وه‌یان وایان به‌ مه‌سڵه‌حه‌ت زانیبوو كه‌ نه‌مگرن باشتره‌، نه‌وه‌ك هه‌رایه‌كی گه‌وره‌ی لێ ببێته‌وه‌.
له‌م كاته‌دا كه‌ من خه‌ریكی هه‌رای هه‌ڵبژاردن بووم، خه‌به‌ری هیلاكی باوكمیان بۆ هێنام، له‌گه‌ڵ باوكمدا زۆر یه‌كتریمان خۆشئه‌ویست، زۆری زەحمەت له‌گه‌ڵ بینیبووم. نه‌خۆشیه‌كه‌یشی نه‌خۆشی مه‌رگ بوو، نه‌خۆشی دڵ بوو، چە‌ند ساڵێك بوو تووشی ببوو، له ‌نێو دوو ئه‌ركدا دامام ئه‌ركی هه‌ڵسوڕاندنی هه‌ڵبژاردن و ڕانه‌كردن له‌ به‌رامبه‌ر نوێنه‌ره‌كانی حكومه‌ت و هێزی پۆلیس و سه‌رخستنی به‌ره‌ی نیشتمانیی یه‌كگرتوو، و‌ ئه‌ركی باوكێكی دڵسۆز و ڕه‌نجكێش له‌گه‌ڵ من كه ‌وا له ‌دوا ڕۆژیدایه ‌و ئه‌یه‌وێت بۆ دواجار چاوی پێم بكه‌وێت. هه‌رچه‌ندم كرد ئه‌ركی نیشتمانیم لا گرانتر بوو، مه‌یدانم به‌جێ نه‌هیشت تا ڕۆژێك دوای خۆ هەڵبژاردن، ئه‌مجا چووم خۆمدایه‌ ده‌سته‌وه،‌ حاكمی ته‌حقیق وتی من به‌ كه‌فاله‌ت به‌رتئه‌ده‌م، به‌مه‌رجێك تا پاش خۆرئاوا له‌ سلێمانیدا نه‌مێنی، كات ده‌مه ‌و خۆرئاوا بوو، منیش له‌ حاكم به‌ په‌رۆشتر بووم بۆ سلێمانی به‌جێهیشتن، وتم باشه، دڵم وه‌ك پشكۆی تێدابێ بۆ باوكم وابوو، كه ‌شه‌و گه‌یشتمه‌وه‌ كه‌ركوك چوومه‌ ماڵەوه‌ باوكم گوێی لێ بوو گوتیان مارف هاته‌وه،‌ وه‌ك گوڵ گه‌شایه‌وه ‌و پیكه‌نین كه‌وته‌ ڕووی، خه‌ڵكه‌كه‌ی ده‌وری هه‌موویان هه‌ستیان به‌و گۆڕانه‌ كرد كه‌ به‌سه‌ر باوكمدا هات چونكه‌ زۆر په‌رێشان ببوو له‌به‌ر نه‌خۆشییه‌كه‌ی پاش دوو سێ ڕۆژ وه‌فاتی كرد.

پاش وه‌فاتی باوكم زۆر خه‌فه‌تبار بووم، دینام بۆ خۆم به‌ چۆڵ ئه‌زانی چونكه‌ زۆر دڵسۆزم بوو، پاش ئه‌و دڵسۆزێكی تر‌م شك نه‌ده‌برد، پاش حه‌وت مانگ كه‌ له‌ پرسە ‌و سه‌ره‌خۆشیدا دانیشتم گه‌ڕامه‌وه‌ بۆ كه‌ركوك، ده‌ستم كرده‌وه‌ به‌ پارێزەریی.

باش پێشكه‌وتم، ده‌ره‌به‌گه‌ زله‌كانم ترساند بوو چونكه‌ ده‌عوای جوتیارە‌كانم ئه‌گرت و زۆر به‌ ئازایانه‌ تێئه‌كۆشام لە دژیان و له‌ گه‌لێک ده‌عوا سه‌ركه‌وتم به‌رامبه‌ریان، زۆرتر به‌وه‌ جوتیارەكانم هانئه‌دا كه سکاڵا ‌و مه‌زبه‌ته‌ی زۆر بكه‌نه‌وه‌ له‌دژی ئه‌و حاكمانه‌ی كه‌ لایه‌نگری ئه‌و شێخ و ئاغایانەن.

له‌ساڵی 1956دا له‌كاتی هه‌رای قه‌ناتی سویس‌دا، دیسانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند نیشتمانپه‌روه‌رێكی كه‌دا عورفی ته‌وقیفی كردینه‌وه‌ له ‌ئه‌نجامی موحاكه‌مه‌دا به‌كه‌فاله‌ت حكومی داین.

پاش شۆڕشی چوارده‌ی گه‌ڵاوێژ به‌سكرتێری ئاشتیخوازانی كه‌ركوك هه‌ڵبژێردارم و بووم به ‌ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌تی نیشتمانی، له‌سه‌ر داخوازی جه‌ماوەر به‌ سه‌رۆكی شاره‌وانی شاری كه‌ركوك دامەزرام. پاش مانگ و نیوێك به ‌بۆنه‌ی فیتنه‌كه‌ی كه‌ركووكه‌وه‌ كه‌ له ڕۆژی ئاهه‌نگی یه‌كه‌م جه‌ژنی ساڵانه‌ی شۆڕشی چوارده‌ی گه‌ڵاوێژدا ڕووی دا، ته‌وقیف كرام و له‌گه‌ڵ هه‌ژده‌ كه‌سی دیكه‌دا له‌ ئەفسەر و نیشتمانپه‌روه‌ران به‌ماده‌ی هه‌شتای قانوونی عقوباتی به‌غدادی، درام به ‌عورفی كه‌ سزاكه‌ی خنكاندنه‌، منیان به‌تاوانباری یه‌كه‌م له‌قه‌ڵه‌م دا كه‌ گوایا من سه‌رۆكی هه‌ڵگیرساندنی ئه‌م ئیشه‌ چه‌په‌ڵه‌م و تا ئێسته‌ش هه‌ر ته‌وقیفم.
هه‌شت منداڵم هه‌یه‌ چوار كوڕ و چوار كچ، كوڕی گه‌وره‌م له‌ پۆلی چواره‌می ناوه‌ندی یه‌ و كچه‌ بچوكه‌كه‌یشم پاش گرتنم له‌دایك بووه‌.

سەرچاوە:
سەرجەم بەرهەمەکانی مارف بەرزنجی شەهید (پشکۆ)، کۆکردنەوە و ڕێکخستنی سامان مارف بەرزنجی – عومەر مەعروف بەرزنجی 1993 – هەولێر

 

print

 327 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*