سەرەکی » ئاراستە » بورهان قانع خەنجەری دەبان 1935 – 27-6-1985

بورهان قانع خەنجەری دەبان 1935 – 27-6-1985

رەهبەر سەید برایم

ناكرێ ڕاستی ومانگ وخۆر، هەر شاراوەبن بۆ ماوەیەكی زۆر، دڵ سندوقی نهێنی یە لچ ولێو قوفڵن زمان كلیلە، تا ئەو ڕۆژەی ئازاد دەكرێ لەقەفەزی سنگ دیلە، حەقیقەتی ڕاستەقینە لەبێ دەنگی دا شاردراوەتەوە، مرۆڤی بەهرەدار كە دەركەوتووە بەگەشی درەوشاوەتەوە، هەموو تاریكی جیهان بەڕووناكی مۆمێك ناوێرێ، ویژدانی مێژوو جێی كەسایەتی مەزن دەكاتەوە و نایبوێرێ، پەرتووكی جوان ڕۆح دەفڕێنێ و باڵ وناوی هەیە، كوێر ئەوەیە خەونی نییە چاوی هەیە، تەرازووی مرۆڤ دڵیەتی، پاكی وچاكی وڕووناكی شاگوڵیەتی، باخ چاوی هەیە وپەرژین گوێ، وەك زانا بنوسە وەك خەڵكی ئاسایی بدوێ، زانست وزانیاری وڕەوشت كلیلن زۆر دەرگا دەكاتەوە، چرایەكی گەشاوەیە ناكوژێتەوە، پڕشنگ دەداتەوە، پەند وئامۆژگاری بەنرخترە لەزمرووت، وشەی جوان گەوهەری گرانبەهایە وەك یاقووت، لەشەوەزەنگ وتاریكترین شەو، ئەستێرە دەردەكەوێ بەجوانی پڕتەو، لەئاسمان پەیدادەبێ پەلكەڕەنگینە، زەوی پڕكەسایەتی مەزن وسەنگینە، كاتێك ناو دڵ گەرم بێ وەك كوورەی ئاگرێ، هەرگیز لێ رەچاو ناكرێ، لەدەستەكانی گوڵ بگرێ، هەمیشە بۆنی خۆش وسیمای گەش، لەدەستی ئەو كەسانەیە كە گوڵ دەبەخشن دەیكەن پێشكەش، دەتوانی گلەیی بكەی بۆ گوڵ چقڵی هەیە، دەشكرێ دڵخۆش بێ كەچۆن چقڵ گوڵی هەیە، چەند جوانە بەناو خەڵكی هەنگاو هەڵبهێنی، وەك (غاندی)گوڵاوی رەوشت بپرژێنی! ئەوانەی رۆحیان جوانە هاوڕێیەتی بكە بتەوێ، بەڵكو لەو هاوڕێتیە جوانیت بەركەوێ! گێژاوی گەردەلوول چڵە پوشێكی پێ ناشكێ، بەڵام دارێكی گەورە لەڕەگ دەردەهێنێ وپێ هەڵدەتەكێ!

(ناپلیۆن)دەڵێ لەچوار قەڵەم دەترسم خۆم لێی غافڵ ناكەم، بەڵام لەدەهەزار چەكدار ناترسم وسڵ ناكەم! قەیسەری ڕوسیای مەزن، دەڵێ قەڵەم تۆ جوانی لەوڵاتی من، بەڵام لە شەیتان ناشرینتری، چونكە لەچەك كاریگەر وبەتینتری! بەردی بچووك پەنجەرەی گەورە وسەری گەورە دەشكێنێ، كونی بچووك پاپۆڕ وكەشتی گەورە نقوم دەكا و وەری دەگەڕێنێ!

داهێنەرەكان تووشی هەڵەیەك دەبن ئەوجا داهێنانیان بووە، ئاواتی گەورە مرۆڤی گەورە دروست دەكات وخەون وڕاهێنانیان بووە، شتڵ وگوڵ بەراژە وچاودێری دێتە بەر، بەڵام دڕك بەفەرامۆشی وگوێ نەدان چڕتر وتیژتر زیاتر دێتەدەر، دۆزەخ چۆڵ وهۆڵە شەیتانەكان لەسەر زەوین، ئازار دۆزەخە بەڵام وەك بەهەشتە خۆشی وئەوین، خۆشترە كوخێك لەباخێك، نەك نۆكەری لەكاخێك، قانع شاعیری چەوساوەكان، گوڵ دەستەیە لەناو ناوەكان، لە كونجی قەناعەت وبەو روانگە وپێوانەیە:

ئاخرین ماڵی ژیانم كونجی بەندیخانەیە
ئەم كەلەپچە مەرهەمی زامی دڵی دێوانەیە
زۆر دەمێكە چاوەڕوانی زڕەی زنجیر ئەكەم
سەیری ئەم زنجیرە كەن وەك زێوەری شاهانەیە
بووكی ئازادیم ئەوێ خوێنم خەنەس بۆ دەست وپێی
حەڵقەحەڵقەی پێوەنم بۆ پڵپڵە ولەرزانەیە
گەرچی دوژمن وا ئەزانێ من بەدیلی لاڵ ئەبم
باش بزانێ كونجی زیندانم قوتابی خانەیە
بیری ئازادیم لەزیندانا فراونتر ئەبێ
قوڕبەسەر ئەو دوژمنە هیوای بە بەندیخانەیە
گرتن ولێدان وكوشتن عامیلی ئازادییە
تۆپ وشەستیر و كەلەپچە لام وەكوو ئەفسانەیە
چاوەڕوانی شۆڕشێكم عالەمێ ڕزگار بكا
میللەتم بۆ ئەو مەبەستە كردەوەی شێرانەیە
چەكی شۆڕشگێڕی من نووسین وبیر وباوەڕە
ڕاپەڕینە، هەڵمەتە پڕ نەعرەتەی كوردانەیە
گەر بەئازادی نەژیم مردن خەڵاتە بۆ لەشم
نۆكەری وسەردانەواندن كاری نامەردانەیە
قانعم ئەمڕۆ لەزیندانا بەئازادی ئەژیم
سەد هەزار لەحنەت لەوەی وا نۆكەری بێگانەیە

قانعی بەدبەخت ودەربەدەر، بەسەختی ژیانی بردۆتەسەر، پاش چواردە خوشكان لەدایك دەبێ ڕێ ژیان دەگرێ، پاش چل ڕۆژ باوكی دەمرێ وپێرەوكە دەبێ دایكیشی دەمرێ، خاتوو خورشید دایكی قانع وەك شاعیرێكی خان ومان هەڵدەكەوێ، بەڵام ناوی بزرە لە نمونەی شیعری شاعیریەتی دەردەكەوێ:

هەندێ كچ بێ تەجرەبە سووراو وسپیاوی ئەوێ
مێخەك وعەتر وبخوڕ وسێوی نەخشاوی ئەوێ
بیر لەوە ناكاتەوە ساڵێكی تر كەیبانووە
دائیما سەیر وسەفا وبەزم وشەوراوی ئەوێ
ناڵێ من بەینێكی تر كوێخا وسەرۆكی ماڵ ئەبم
ئەوكەسانەی واسەرۆكن عەقڵی گونجاوی ئەوێ
سەیری خورشیدكە كچم ئەمجا ئەزانی چی ئەكەی
چۆن حەیاو ناموسی خۆی وهۆزی فەتاوی ئەوێ

قانع بێ دایك وباوك وبەبێكەسی، 67ساڵ ژیا كۆچی كرد بەتەنگەنەفەسی، مەلا-شێخ-مامۆستا، نیشتیمانی وزیندانی سیاسی، بەئاشەوانی وپاسەوانی ژیانی بەڕێكرد وبەسەربەرزی وكەساسی، لەدێی لەنگەدێی ناوچەی شلێرێ، بەخاك دەسپێردرێ وگیانی دەسپێرێ، شیعرە سرودەكانی لەسەر لێوی تێكۆشەران دەلەرێتەوە:

بۆیە پێم خۆشە كەتابووتم لەبەرزی دابنێن
تانەسیم وبای شەماڵی كوردستان بیگرێتەوە

قانع شەهیدی عەشقی میللەت، بەعیزەت نەفس وبەهمیەت، لەشیعرەكانی فەرمویەتی سەرم شۆڕناكەم، قوربانی ئەو گەل وخاكەم:

لەسایەی عیزەتی نەفسم لەپاشا مەرحەبا ناكەم
لەئەربابی كەرەم دوورم بەكەس خۆم ئاشنا ناكەم
كراسی چەرمی خۆم ئەدڕم سواڵی سەر كەوا ناكەم
***
قانع سێ كوڕی هەبووە پەروەردەیان دەكات بەوەسیەت ونەسیحەت ولای لایە، كوڕەكانی ناویان(كوتەك وخەنجەر وریا)یە!

هەی لایەلایە ڕۆڵە لای لایە
لەكزی كوردان دەنگم دەرنایە

قانع وەچاخی ڕوون وپشكۆ گەشاوە بوو، ئاگردانی گەش، نەكوژاوە بوو، لە كوڕانی قانع بورهان و وریا، گوڵن لەباخی ئەدەب و میدیا، ئاگردانی پڕگڕ، لە كۆڵەوژی نەوەو كوڕ، جێگەداربوون، ڕێی قانعیان نەكرد ون، وەسیەتنامەكەی قانعیان هێناوەتەدی، بە كوردایەتی ومەردایەتی وكەسایەتی وبەوردی. تەماشای ئەو شیعرە پڕ ئامۆژگاری وبانگ وهاوار وبڕیارەكە:

ڕۆڵە! وەسیەت بێ كەمردم سەیری ئەم ئەشعارە كە
حەفتەیەك جارێ تەماشی شۆری ئەم گوفتارە كە
بابی خۆت ڕەفتاری چۆن بوو تۆش هەر ئەو ڕەفتارە كە
ڕوو لەقازانجی عموومی وپشت لەخاوەن پارە كە
بێرە مەیدانی دلێری هەر وەكوو شێری ژیان
جەرگی دوژمن هەڵدڕە وببڕە وەكوو تیغی دەبان
***
لەجەنەتوول مەئوای شارەزوور لەدێ ی نەوێ، كوڕێكی دیكەی لەدایك دەبێ چاوی بەژیان دەكەوێ، (دێ ی نەوێ) گەرچی كۆن وپڕ كەلاوەیە، بەڵام شوێنەواری زوحاك وكوورەی كاوەیە، ساڵی 1935 بورهان، هاتۆتە ژیان وجیهان، بورهان قانع خەنجەر، لەكاڵان هاتۆتە دەر، زاخ دراو وجۆشدراوی كاوەی ئاسنگەر، (بورهان قانع) كوڕی شێخ محەمەدی شێخ عەبدولقادری شێخ سەعیدی دۆلاش، گۆش دەبێ لەناو شیعر وكتێب وكاغەز وچاپ وئەشكەوت وشاخ وبن تەراش، قانع وەسیەتی بۆ دەكات، بەخەنجەر ناوی دەبات!

ئەگەر خەنجەر! بەخەنجەر پارەپارەت كەن لەسەر دەعوات
نەڵێی ئۆف! هەر بڵێ ئۆخەی، كەوا ئاواتەكەم پێكهات!
گەرەكتە وارسی من بی، حەیاتی جاویدانیت بێ
حەیاتی جاویدی ڕۆڵە، بەچاكی بۆت بكەم ئیسپات
لەڕێی خاكی وەتەن كوژرای، شەهیدی (فی سبیل الله)ی
شەهیدیش زیندووە دایم، بەنەسسی زاهیری ئایات
لەكەسبی كاسبی شێخ بە، لە سەنعەتدا وەكوو غەربی
بەگفت وگۆ كوڕی شاری، بەزەحمەت وەك كوڕی دێهات
لەئەقلیمی هونەرمەندی، لەمەڵكی نیكتەدۆزیما
یەكێكتان جێگەدارم بێ، كەزووتر دەست بەمەتڵەب كات

بەتۆزی ئاش وتۆزێ مەعاش وژیانی نیوداش، لەناو شیعر وكتێب وئامۆژگاری تادەبێ هەراش، بەتەمەنی 13ساڵی، چاپ ونوسین كەوتۆتە خەیاڵی، لەچاپخانەی پیرەمێردی نەمر، دەبێتە شوێن هەڵگری نوسین وسەرچاوە وەرگر، كوڕی قانع وشاگردی پیرەمێرد، تیژتر دەبێ وەك خەنجەر وكێرد، لەو وەختەوە وەك مێروولە وپەپوولە، لەبن گڵ ولەناو گوڵ ولەسەرچڵ كەوتۆتە جووڵە، دەرفەتی دەقۆزیەوە، خەزنە نایابی دەدۆزیەوە، ماندوو نەدەبوو هەر نوێ دەبۆوە، وشەبەوشە پێدادەچۆوە، زمانی فارسی وعەرەبی جوانی دەزانی، جگە لەكوردی زمانی دایكی بەرەوانی، ساڵی 1958 لەڕۆژنامەی(پێشكەوتن)دەبێتە كرێكار و نوسەر، ساڵی 1959 لەئێزگەی كوردی لەبەغدا دامەزراوە بەفەرمانبەر، دانراوە وەك وەرگێڕ وبێژەر، یەكێك بوو لەگەڵ كۆمەڵێ قەڵەمی دیار و ناودار بۆ دامەزراندنی یەكێتی نوسەرانی كورد هەوڵیان داوە، لەژمارە (109)ی پێشكەوتن لە 14ی نیسانی ساڵی 1960 ئاماژەی بۆكراوە وتۆمار ونوسراوە، ساڵی 1961 لە سەرەتای شۆڕشی ئەیلوول، بۆتە پێشمەرگە بەچەك وقەڵەم هاتۆتە جۆش وكوڵ، ساڵی 1963 وەك چرا دادەگیرسێ، لەبناری پێنجوێن لەدێی (بناوەسووتە) بۆ كورد گڕی دەگرت ودەسووتا، بەهیمەت وچاپووك دەستو خۆراگر، بڵاوكراوەیەكی دەستنووسی دەردەچواند بەناوی (ئاگر)مێژوونووس، ڕۆژنامەوان، نوسەر، وەرگێڕ، شاعیر وزمانەوان وزیندانی سیاسی وشۆڕشگێڕ، چالاكوان لەكاروباری رەوشنبیری وهونەر، قەڵەمی خەنجەری دەبانی بەگەوهەر وجەوهەر، مێژووی گەلانی بە كوردی دەناساند، خوێنەری كوردی ئاشنا دەكرد ودەتاساند، لەبەرهەمەكانی (میدیا-مێژووی ماد-دیوانی قانع، یادی قانع، یادی منتی-نامەی قانع-بنچینەی كۆمەڵایەتییەكانی ئافرەتی لادێ نشیینی كوردەواری، ئەرخەوان، سپارتاگۆس، ڕاپەڕینی نیكاراگوا، مردووخۆرەكان، جەنگی گەل، سوپای گەل، حزبی كاری ئەلبانی، نەتەوایەتی لەروانگەی فەلسەفەی زانستیەوە، رەوشتەكانی ئیمپریالیزم لەسایگۆن، بازرگانی كۆیلەكان، فەرهەنگی نوێ، جەنگی ناوخۆیی، كتێبە سەوزەكەی قەزافی، یاداشتەكانی گیڤارا، یاداشتەكانی كرۆپسكایا، كوردناسی، گەورە پیاوانی جیهان…) بورهان قانع وەك خەنجەری دەبان، بە بەڵگە وبورهان وەكو ئەو هەبان، كتێبخانەی كوردی پڕدەبوو لەكتاب، لەبەرهەمی جوان وناوازە ونایاب، چونكە كتێب لە باڵی فریشتەی زانیاری دروستكراوە، خۆراكی گیانە بۆ دڵ ودەروون ومێشك زاخاوە، لەوەرگێڕان بەهیمەت وگورج، وردەكار وبەسەرنج، ڕوون وڕەوان، تەڕو پاراو دەیكردە كوردی، بەگیانی كوردەواری وزمانی ڕەسەنی گوندی، وشەی (بانگەشە)ی لەلادێدا دۆزییەوە، لەزاری پیرە ژنێكەوەی بیست بوو قۆزییەوە، لەئێستگەی كوردی بەغدا بەرنامەكانی خۆش بوون، گوێگر بەتامەزرۆ وبەپەرۆش بوون، بەوپەڕی زەوق وسەلیقە، لەبەرنامەی(كوڕە لادێ ی وشیعر ومۆسیقا)، واجوانی دەڕازاندەوە، بەتام وخوێ دەیخوێندەوە، بە شێوەزاری شارەزووری بەشیعر ومۆسیقا، خەڵكی دەخستە خەندە وخۆشی وقاقا، وتەكانی لەگوێی بیستەران دەزرنگایەوە، ئەو دەنگە زوڵاڵە ڕۆیی ونەگەڕایەوە.

ساڵی 1979 لە دڵسۆزی خۆی بۆ شۆڕش وكورد، چاپخانەیەكی دەستی بەنهێنی كڕی وپەیداكرد، لەوڕۆژگارە، دژوار ومەترسیدارە، بەقاچاخ ویاساخ، ئەو چاپخانەی گەیاندە دەزگای ڕاگەیاندنی (ی.ن.ك) لەشاخ، ڕژێمی بەعس گومانی لێكرد وگرتی خستیە زیندان، كەوتە بەر دەستی جەللادان بەلێدان وئازاردان، دانی پێدانەنا ونەیسەلماند، نهێنی یەكەی نەدركاند، قارەمانانە خۆی ڕاگرت، سەرەنجام ئازادیان كرد، بۆیە پەیوەندی بە ڕیزەكانی (ی.ن.ك)كرد وهاتە شاخ وبووە پێشمەرگە، لەدوانەی هاوژین (چەك وقەڵەم)سەلماندی بە بەڵگە، لەشاخ (دار النشر)دادەمەزرێنێ، دەیان كتێب بەچاپ دەگەینێ، لەخولی كادیران لەتوژەڵە، دەبێ بەوانەبێژ ولەو دەرفەت وهەلە، بەتواناتر بوو لەسیاسەتمەدار ومامۆستا بڕوانامەدارەكان، دەرسی سیاسەتی دەگووتەوە بەكادیرە خوێندكارەكان، شێوازی دەرسەكانی، بابەت وپرسەكانی، كاریگەر وبایەخداربوون، بۆ زانیاری وهۆشیاربوون، بیرۆكەی پڕۆژەی ڕۆژ ژمێر ومێژووی یەكێتی نیشتیمانی كوردستانی هەبوو، تۆماركردنی سەروەری شەهیدان وقارەمانیەتی پێشمەرگە وداستانی هەبوو، ئاسۆی پێشبینی وخەونی ئایندەی، وەك تیشكی هەتاو دەهاتە بەردیدەی، زمان وقەڵەمی لەكارابووە لەشار وشاخ ودەشتو تەلان، بابەتی بڵاوكردۆتەوە بەناوی (زمناكۆ-ئاگر-لالەحەمە-وەسمان-ئەردەڵان)كوڕی گوندی وشاربوو، ئاوێتە وهاوچەرخ ولەكاربوو، لەهەر جێ یەك بووبێ بۆی گونجاو ولەباربوو، شارەزا لەمێژووی گەلان ودابونەریتی كوردەواری، كوردایەتی تێكەڵ بوو لەگەڵ مێشك وخوێن ودەماری، پێشكەوتنخواز وسەرفراز ونوێخواز، لەیادی مەردان بێ یاد وبێ ناز، ساڵی 1985 لە 27ی شەش، بای مەرگ هەڵدەكا، خامۆش دەكا چرایەكی گەش، لەبێركۆتی شاری هەولێرێ، لەوێ دەنێژرێ ومەرگ بەهەموو كەس دەوێرێ، 50ساڵ ژیا، بۆ كورد ومیدیا، بەرچنەیەك گوڵە دەستنووسی لەپاش بەجێماوە گوڵاویان لێ دەتكێ تك تك، لەگەڵ سێ كوڕ ویەك كچ بەناوی (ئاگر، مەم، زمناكۆ، فێنك)، (ئەگەر ئەمجارەشیان ڕێم بكەوێتە بێركۆت-لێشم حەرام كەن)دەستم ببەستن بەزنجیر وكۆت، لەزێدی عەزیز محەمەد وعەبدوڵڵا پەشێو، چەپكێ گوڵی سروشتی گوڵاوبێ لێوانلێو، دادەنێن لەسەر ئارامگای پاكی، لەبەر قەڵەم وبەرهەمی جوان وچاكی! یادی بەخێر بەغەمناكی.

سەرچاوەكان:
1.دیوانی قانع.

2.پەندی بەنرخ.

3.دیوانی پەشێو.

4.نووسراوێكی مەم بورهان قانع.

5.نەوشیروان مستەفا ئەمین ناوی لە قانع ناوە شاعیری چەوساوەكانی كوردستان.

6.زانیاری لە مامۆستا حسێن ئەحمەد (پێزان).

 

print

 105 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*