سەرەکی » ئاراستە » فەلسەفەی عەوام پەسەند ‌و عەوام فریوی

فەرهەنگی سیاسی

فەلسەفەی عەوام پەسەند ‌و عەوام فریوی

جوستین واینبێرگ*

و: كوردەوان محەمەد سەعید

پسپۆڕانی هەموو ژانرە زانستییەكان دەبێ جگە لە ژانرەكەی خۆیان لەگەڵ ژانرەكانی دیكەشدا سەروكاریان هەبێت، تا فێربن ‌و كەسانی دیكەش فێر بكەن، ئەگەر پێشكەوتنێكیشیان بەدەست هێنا، جگە لەوەی كە دەبێ بیگەیەنن بە ژانرە زانستییەكانی دیكەش، دەبێ بیگەیەنن بە خەڵكیش بە گشتی.

ئەگەر ژانرێكی زانستی بەكارهێنانی پراكتیكی هەبوو، دەبێ جێبەجێ بكرێت تا سوودی هەبێت، لە هەمانكاتدا دەبێ رێخۆشكەر بێت بۆ هاتنەئارای تازەكاران ‌و ئەو كەسانەی دەیانەوێت شت فێربن، لە راستیدا ئەو كەسە هەر لەبەر خۆیشی بێت دەبێ ئەو ئیشە بكات، چونكە ئەگەر نەتوانێ بۆ كەسانی نەشارەزای روون بكاتەوە كە كارەكەی بە كەڵكی چی دێت، چۆن دەتوانێ كەسانی تازە بۆ لای خۆی رابكێشێت؟ لە بواری سیاسەتدا كارێكی ژیرانە نییە حكومەت بەو كەسانەی باج دەدەن ‌و سەرمایەی حكومەت پێكدەهێنن بڵێت: دەمتان داخەن و پارەكەتان بدdەن بە ئێمە، پەیوەندی بە ئێوەوە نییە ئێمە چۆن خەرجی دەكەین.

ئەمانە هەموو بۆ فەلسەفەش راستن، كۆمەڵگەیەكی شارستانی وەك چۆن فیزیای گشتپەسەند، دەروونزانی گشتپەسەند، مێژووی گشتپەسەند هەیە، فەلسەفەی گشتپەسەندیش هەیە، كاری فەلسەفەی گشتپەسەند ئەوەیە كە تازەترین توێژینەوەی فەلسەفەی زانستییانە ‌و ئەكادیمی بگوێزێتەوە بۆ خەڵك یان وەرگر وایان لێ بكات خەڵك تێی بگەن.

بەڵام بە گوێرەی ئەزموونی خۆم بۆم دەركەوتووە فەلسەفەی گشتپەسەند یان عەوام بەو شێوەیە كار ناكات، بەڵكو خۆی وەك ركابەری فەلسەفەی زانستی دەناسێنێت ‌و فەلسەفەی زانستی بە قسەی زل ‌و بێسوود‌و بێسەروبەر لە قەڵەم دەدات.

ئەم فەلسەفەی گشتپەسەندە پێی وایە هەر خۆی فەلسەفەی واقیعیانەیە ‌و میراتگری راستەقینەی فەلسەفەی دێرینیشە، زۆر پرسیاریشی وروژاندووە كە گرنگن، راستەوخۆش بەدوای ئەو بەڵگانەدا دەگەڕێ كە بێ راهێنان ‌و ماندووبوون دەكرێ تێیان بگەین، لەگەڵ ئەو خەڵكە گشتییەشدا كە نائاگایانە روو دەكەنە فەلسەفە بە زمانێك قسە دەكەن كە تێگەیشتنی تەنانەت بۆ زاناكانیش ئاسان نییە.

بەكارهێنانی ئەو بیرۆكەیەی كە دەڵێ: مرۆڤ بە كەمێك خۆ ماندووكردن دەتوانێ لە پسپۆڕە پیشەییەكان باشتر بێت، بیرۆكەیەكی چێژبەخشە بۆ ئەوانەی پسپۆڕ نین، هەر زووش لایەنگران بۆ خۆیان پەیدا دەكەن. رەنگە ئەم پەیامە عەوام فریودەرە لەگەڵ تێڕوانینەكەی مایكل گۆ بگونجێت سەبارەت بە فەلسەفە: كە لە كاتی ریفراندۆمەكەی 2016ی تایبەت بە بریكزێت پسپۆڕانی ئابووری بەریتانیا لایەنگری كشانەوەی بەریتانیا بوون ‌و كاتێكیش لەو فەیلەسوفەیان پرسی وتی: (خەڵكی ئەم وڵاتە لە پسپۆڕان بێزار بوون). هەرچەندە كوڤید19 تێڕوانینی گشتگیرانەی ئەوی بەرامبەر بە پسپۆڕان گۆڕیوە.

هەروەكو تێڕوانینەكەی مایكل گۆ سەبارەت بە ئابووریناسان، فەیلەسوفەكانی فەلسەفەی عەوام فریوییش چارەی پسپۆڕی راستەقینەی بواری فەلسەفەیان ناوێت، واتە خۆشییان لەو كەسانە نایەت كە لە فەلسەفەدا قووڵ دەبنەوە‌و تێی دەگەن، رەنگە كەسانی شارەزای لۆژیك ‌و بە هەمان شێوەش مامۆستایانی خاوەن ئەزموون فەلسەفەیان قبووڵیان بێت، بەڵام هەموو ئەمانە لە پێناوی ئەو ئایدیا عەوام فریودەرەدایە كە پێی وایە ئەو هەموو چەلەحانێ ‌و وردەكارییە لە كۆڕ‌و كۆنفرانسەكان ‌و رۆژنامە تایبەتمەدەكاندا هیچ وەڵامێكیان پێ نییە بۆ پرسیارە گرنگەكانی فەلسەفە، هەر لەبەر ئەوەش پێویستە پشتگوێ بخرێن.

هەندێك جار بەر كەسانێك دەكەوم كە بەرامبەر زانستە سروشتییەكانیش هەمان تێڕوانینیان هەیە، بۆ نموونە دەڵێن لە دوای ئەرستۆوە زانست لە رێ لایداوە، یان فڵانە تیۆری فیزیای چۆنێتی هەموو ئەو ژمارە‌و بیركارییە بێزاركەرە تێدەپەڕێنێت ‌و راستەوخۆ دەچێت بۆ نهێنییەكانی بوونەوەران. ئەم بیرۆكانە پەیوەندییان بە زانستی گشتی پەسەندكراوی لای خەڵكەوە نییە ‌و زانستی گشتپەسەند ئەركی باشتری هەیە‌و لەوە زیاترە.

یەكێك لە بیروباوەڕەكانی عەوام فریوی ئەوەیە كە پێی وایە كەسێك ئەگەر پسپۆڕیش نەبێت بە هەمان رادەی پسپۆڕەكان بۆی هەیە هەڵسەنگاندن بكات، لەمەیاندا فەلسەفە زیانی زیاتر پێ دەگات تا زانستی سروشتی. ئەم بۆچوونە لە ئامانجی پرسیاركەری سەربەخۆوە سەرچاوە دەگرێت، كە هیچ شتێك ناسەلمێنێت ‌و تەنیا بە دوای بیرۆكەی دەستی یەكەوەیە. بە واتایەكی دیكە ئەم جۆرە بیریارانە نایانەوێ لە كەسانی دیكەوە هیچ شتێك فێر بن، ئەوەش دەبێتە هۆی دووبارەكردنەوەی بەردەوامی هەمان هەڵەكانی سەرەتا، كە نەوە لە دوای نەوە دووبارەی دەكەنەوە. بە هەر حاڵ ئەم شێوازە لە بیركردنەوە سوودی لێ وەرناگیرێت، چونكە پرسیاركەری سەربەخۆ ‌و نەسەلماندنی هیچ شتێك لە كەسانی دیكەوە ‌و گەڕان بەدوای بیرۆكەی دەستی یەكدا هەر خۆی كۆنە‌و چەندان دەستی كردووە.

باشتر وایە هەر یەكە لە ئێمە لە كەسانی دیكەشەوە فێربین، ئەوجا لە فەلسەفەدا بێت یان هەر ژانرێكی دیكە، هەڵبەت فەلسەفە ئاڵۆزترە لەوەی كە دەردەكەوێت، وەڵامی تەواویش بۆ ئەو ئاڵۆزییەی فەلسەفە بەوە نادرێتەوە كە هەموو هەوڵ ‌و ماندووبوونی بیریارانی پێشوو لە ژن ‌و پیاو فڕێ بددەین ‌و بیخەینە لاوە، راستە ئەو كارانەی تا ئێستا كراون بەراورد بەوەی كە پێویستە بكرێت كەمە‌و زۆر جاریش تووشی بەدحاڵیبوون دەبیت، بەڵام بەو واتایە نییە ئەگەر ئەوانی پێشوو وەلا بنێین ئەنجامی باشترمان وەگیر دەكەوێت.

فەلسەفە هیچ كاتێك بەرهەمی كاری چەند بلیمەتێكی گۆشەگیر نەبووە، بەڵكو كۆشش ‌و ماندووبوونی بەكۆمەڵە لە نێوان كولتوورە جیاجیاكاندا‌ و لە ناوچە جیاجیاكانی ئەم دنیایە ‌و سەدان ساڵی پێچووە تا گەیشتووە بەمڕۆ، پەیڕەوكردنی هەریەك لەو كولتوورانەش پێویستی بە پسپۆڕیی تایبەتی پەیوەست بە بوارەكەی خۆیەوە هەیە. ئێمە نابێ شەرمنۆك ‌و بێدەنگ بین، دەبێ راستگۆیانە ‌و بە ئاشكرا شێوازی كاركردی فەلسەفە روون بكەینەوە.

لێكۆڵینەوە فەلسەفییەكانی ئەم دواییە، بیرۆكەی سەرسوڕهێنەریان بەرهەم هێناوە كە شایەنی ئەوەیە بیناسین ‌و تێی بگەین، كەواتە ئەركێكی نوێ كەوتۆتە سەر شانی فەلسەفەی گشتپەسەند.

*مامۆستای لۆژیك لە زانكۆی ئۆكسفۆرد.

 

print

 157 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*