سەرەکی » کەلتوور » قادر شكاك،مێژوونووسێكی پاك

قادر شكاك،مێژوونووسێكی پاك

رهبەر سەید برایم

تاریخ تاریكە، لە كوردی نزیكە، مێژوو لەمێژە، خەونێكی درێژە، مێژوو گوماناوی وناڕوونە، جۆراوجۆر ڕاو بۆچۆوونە، ئاگردانێكی گەش وڕەشە مێژوو، تەژییە لەكۆڵەوژو رەژوو، تابلۆیەكە لەتاوان ودڕندایەتی، لەڕووداو وبەدبەختی مرۆڤایەتی، جەنگ ئاهەنگی مەرگە، شەڕ وكارەساتەكان بە بەڵگە، خۆی مێژوو زانستی زانستەكانە بەرایەڵ، بریتییە لە تۆماری هەموو ئاڵوگۆڕێكی سروشت وكۆمەڵ، واتە چیرۆك ولێكۆڵینەوە وگێڕانەوەی ڕووداوی پێ زانراو، بۆ كورد مەسەلەی ناسنامەی نەتەوەیی وسنوری نیشتمانی بۆتە دیاریكراو، پڕۆژەی تێكشان گەورەتر وبەهێزتر بووە لە بەرنامەی بنیاتنانەوە وزیندووبوونەوە، كارەساتەكان بەلارێ دا براون وتەماوین خراونەتە بۆتەی لەبیر چوونەوە، زانای مەزن مەسعوود محەمەد ڕای وایە، (دەستكاریكردنی مێژوو وڕووداوەكانی بۆ هەر ئامانجێك بێ كارێكی ناڕەوایە)!! مێژوو ئەو هەموو ڕووداوانە دەگرێتەوە كەبەسەر مرۆڤدا تێ پەڕیوە، لەڕاستیدا كەس نییە بەدروستی بزانێت كەی مرۆڤ پەیدابووە و چی دیوە و چی نەدیوە، ڕاستی پتەوە وەك ئەڵماس، ناسكە وەك گوڵە ڕێواس، خاكو خۆڵی سەر گۆڕی مرووەكان، وڵاتیان دروست كردووە بۆ زیندووەكان، سەردەمی زێڕین لە داهاتوودایە نەك لەڕابردوو، مەگەڕێ بەدوای گەڵاو گوڵی وەریوی بابردوو، ڕابردوو ناگۆڕدرێت دەتواندرێت شتی لێ فێربین، پەند و وانەی لێ وەربگرین و پێی ژیر بین، بلیمەتی و زانایی لە پەندی نەتەوە دەردەكەوێ، بەپەند و وانە وەرگرتن بەئەزموون سەردەكەوێ، ڕووخساری مرۆڤە مەزنەكان دەخوێندرێتەوە، وتە وئەزموونی بەنموونە دەهێندرێتەوە، چاو مرواری دەم وچاوە، هەیە گیانی بە گوڵ چنراوە، ژیان شانۆیە، مرۆڤ ماك وتۆیە، مرۆڤەكان ئەكتەرن ڕۆڵ دەگێڕن نۆرە بەنۆرە، دەوران دەورانە چەرخی زەمانە زۆر جۆرە، ئاسمان گەورەیە بۆ هەموو باڵندەیەك، ئازادی هەرپچڕانی كۆت نییە بۆ هەر بەندەیەك، باڵندە شاپەڕێكی برینداربێ ناتوانێ بفڕێ، دژمنێ زمانی شیرینی هەبێ لەشمشێر تیژتر دەبڕێ، ویژدان ڕاستی دەخوڵقێنێ بیردۆزە، دەربڕین بیروڕا ئازادیش بێ ڕاستی پیرۆزە، ناسینی خەڵك زانایی یە، ناسینی خۆت ڕۆشنایی یە، سێ شت زۆر سەخت و جێی باسن، خۆناسی وپۆڵا وئەڵماسن، هیچ ماڵێك نییە شووشەی تێدا نەبێ، مرۆڤیش نییە خەوشێكی لێ پەیدا نەبێ، مرۆڤ ڕووبارە تاقوڵتربێ ئارامترە، تاپڕ زانیاری بێ ژیرتر وبەفامترە، لەزێڕ چاكترە ناوبانگی چاك، وەك شیری حەڵاڵی دایك پاك، بەختەوەری ئەفسانەیە، خەفەت نەخۆشخانەیە، (ڤیگتۆر هۆگۆ) هاتۆتە گۆ، گوتوویەتی ئەو كەسەی گیانی بەختەوەری هەبێ، دەبێت كتێب وبرادەری خوێنەری هەبێ، ماڵێ بێ كتێب وەك ژووری خەوتنە بێ پەنجەرە، جەستەی بێ گیانە وبێ ڕوح لەبەرە! كتێبخانە سامانێكی گەورەیە لەژوورێكی بچووك، تاریك وبێ گوڵە ماڵی بێ قەڵەم وكاغەز وپەرتووك، پەرتووك كلیلی گەنجینەی ژیرییە، ئاستی هۆشیاری و رەوشەنبیرییە، قەڵەم زمانی عەقڵە، نووكەكەی گوڵ وچقڵە، پەرتووك پەنجەرەیە تەماشای جیهانی پێ دەكەی، پەرە بە پێشكەوتن وڕووناكبیری وژیری دەدەی، مرۆڤ بێ زانیاری وەك گوڵێكی بێ بارانە، باخێكی وشكە لەناو دڵێكی وێرانە، وشەیەك لەدڵی پاكەوە سەرچاوەبگرێ پڕە لەڕاستگۆیی، دارێژراوبێ لە بیرێكی سەربەخۆیی، ڕاستگۆیی سەرەتاو بەشی یەكەمی كتێبی سەركەوتووە، بۆچوونی هەر نوسەرێك لەپەرتووكەكەی دەركەوتووە، ئوستاد بشیر مشیر فەرموویەتی، قوەتی موئەلیف لەموقەدەمیەكەیەتی، لەدڵێكی ڕاستگۆ هێز دەدۆزرێتەوە، گەر دەرفەت و هەل بقۆزرێتەوە، مەبەستی زانست گەڕانە بەدوای بیرێكی ونبوودا، لەناخی گەنجێكی پێگەیشتوودا یان لەپیرێكی تێ گەیشتوودا!.
***
گەواڵە هەور هەیە تنۆكە بارانێكی نەباراندووە، گوڵ هەیە بێ بۆن گوڵاوێكی نەپرژاندووە، وتە كە زۆر رازێندرایەوە ئامانج ناپێكی، بەڵام شكاكێك شایانە گوڵاوی لێ دەتكێ، گەواڵە هەورێك بەباران، گوڵێكی بۆنخۆش لە گوڵستان، لەزەمانی سمكۆ شكاكی، مەربووتن بەسلێمانی وخاكی، لەئاگردانی سابیر ئەحمەد شكاك لەو وەچاغ، ساڵی 1961 لەشاری سلێمانی لەگەڕەكی چوارباغ، لەكوڕ تاقانە وتاك، لەدایك دەبێ قادر شكاك، بەچوار ساڵی باوكی دەمرێ، لە گۆشی دایكی گۆش دەكرێ، گۆشی دایك نەرمترین سەرینە، پڕ لە سۆز وگەرمترین ئەوینە، دڵی دایك قوتابخانەیە، مامۆستایەكی ئەفسانەیە، هەموو قوتابخانەی جیهان دەرسی دایكت ناداتێ، چی پرۆڤیسۆر وزانا وبیرمەندی ناگاتێ، دایك پیرۆزترین بوونەوەرە، دڵسۆزترین ڕاهێنەرە، گورجیەخانی دێ ڕەشی، شكاك گۆش دەكا لە باوەشی، بەناز پەروەری ونازداری، بەسۆز وهێز و ڕێزداری، نوێژە پڕ نزاكانی دایكی، بۆتە سەرچاوەی ئەمەكی و پاكی وچاكی، پێی دەخوێنێ هەرچەند بۆی ناسازێ خەون ونیازی، بەڵام بروانامە دەهێنێ لە ئامادەیی پیشەسازی، بەهۆی كار وكاسبی خۆی دەژێنێ، زوو هێلانەی خێزانی پێك دەهێنێ، مەلی نامۆ خوا هێلانەی بۆ دروست دەكات، لە هەموو خۆشیەك بێ بەشی ناكات وبۆی ڕێكدەخات، باخیان نەبوو وشك، شكاك خۆیی و خوشك، لەجەرگەكەی شار لەشەقەمامی مەولەوی، پیاوێكی قژپڕو قۆز وقەوی، دوكانێكی بچووكی هەیە لەناو دڵێكی گەورە، یانەی نوسەر وسیاسی وكاسبكارانە بەدەورە، ئەو دوكانە بچووكە، خۆی چیرۆك وپەرتووكە، نوسینگە و پرسگەی ڕێبوارانی شارە، بۆ بەهرەداران وسیاسەتمەداران وكاسبكاران پێگەو هەوارە، كونجی قەناعەت ومەكۆیە، بۆ ئەو ئەدەب وهونەر وسیاسەت ومێژوو سەكۆیە، لەبۆچوون وڕای جیاواز، چەپكە گوڵە وسینەواز، هەروەك دوكانەكەی بشیر مشیر، خڕدەبنەوە خەڵكی سیاسی وڕەوشەنبیر، شكاك میراتگر وبەشیرلیستە، لە باوەڕ وپابەند بەحزبی سۆشیالیسیتە، كاسبكار وسیاسی ومێژوونووس، نووسەر وخاوەك كتێب ونوسین وپێنووس، بەرهەمەكانی:

+/ بارودۆخی سیاسی كوردستان لەنێوان ساڵانی 1905-1930.

+/ كورد لە مێژووی ڕووداوەكانی سەردەمدا 1930-1961.

+/ جوگرافیای مێژوویی عەشیرەتی شكاك لەڕۆڵی بزوتنەوەی كوردایەتیدا.

خەرمانەی وتارەكانی دەكاتە گەردانەیەك، بەناوی (قەندیل داهاتین) وەك نیشانەیەك، ڕۆح لەقەندیل، قەت نابێ دیل، ئەو قەندیلە ڕۆحی ڕێبازی ڕادەژاند، (قەندیل بەغدای هەژاند)

لەبەرزایی قەندیلا
ئازاوبەرزن گەریلا
دەیسەلمێن كە مەردن
ئاسۆی ئومێدی كوردن
*
قەندیل مەندیلی كوردە
بۆ ڕێی ئازادی پردە
*
بەرزترین لوتكەی قەندیل(شەمۆڵ)ە، پڕ لە ڕەنووە بەفر وكانی ومێرگ وگوڵزار و لەوەڕگە وبژوێن وهۆبەو مۆلە، هەوارگەی مەڕدارانە، لانەی شاسۆو تەوارانە، زاڵ وسترانیژی وسەرسنوورە، شوورەی بەرگری ڕەنگین بەگوڵاڵە سوورە، زێدەڕۆیی نییە شاعیرەكان شعریان هەڵداوە بەسەر ئەو دیمەن وسروشتە، خاكی پاكی ڕازاوەی كوردستان وەك بەهەشتە، ئاوی كەوسەرە، خاكی گەوهەرە، شكاك وشەكانی بەقەندیل داهێناوە، كتێب ونوسینەكانی بەمێژوودا گێراوە، عەشیرەتی شكاكی، باسی كردووە بەچاكی، شكاك دووەم هۆزی گەورەی ڕۆژهەڵاتە، مێژووییان خوێناوییە پڕ كارەساتە، لە مێژوودا هەر باس لەوە دەكەن سمكۆخانی شكاك، مارشەمعونی ئاسووری كوشتووە، باس لەوە ناكەن لە تۆڵەی ئەو لە دوو ڕۆژدا 10-12 هەزار كوردیان لەناو بردووە، باس لەوە ناكەن دایكی سمكۆی شكاك (دوڕییە خانم) هەر قاچێكیان بەستۆتەوە بە ئەسپێكەوە لاشەیان دووكەرت كردووە، بەو بێ ویژدانییە، كە نموونەی لەمێژوودا نییە، بەقەد گۆمی ورمێ خوێنی شكاكەكانیان ڕشتووە، ژن ومنداڵ وپیر پەككەوتەیان رەشەكوژ كردووە وكوشتووە، ئاوارەیان كردوون، ماڵیان بەتاڵان بردوون، تەمەر خانی شكاك كەوتۆتە كۆیە لەوێش مردووە، لەكۆیە نێژراوە بەو شێوەیە شیوەنیان بۆ كردووە بەشین وگریان:

كێ مردییە؟ تەمەرخان
چی لەسەرە؟ گوڵ وڕیحان
حوتك وجەمال
حوتك وجەمال

سمكۆخانی شكاك، قارەمانی گەل وخاك، ڕێك پۆش وبەپۆشتە وپەرداخ، سەردەمیانە ئاوێتەی شاروشاخ، ئینگلیزەكان سەرسام بوون بە جلوبەرگ وچەكمەكەی، بەپیانۆ وهێڵی تەلەفۆن و گالیسكەكەی، بەكۆشكەكەی، كە دروستكرابوو لەسەر دەریاچەی ورمێ بە هونەری بیناسازی، سەركردەیەك بوو هیمەتی بۆ دەوڵەتی كوردی بوو نیاز و ڕێبازی، لەسەر ئاستی كوردستانی گەورە یەكەم قوتابخانەی كوردی كردۆتەوە وەك مێژوو بۆتە موژدە، لەشارۆچكەی (خۆی)لە 27/10/1913، ساڵی 1919 بایەخی ڕۆژنامەوانی زانیوە ئەو سەردەم، ڕۆژنامەیەكی دەركردووە بەناوی (ڕۆژی كورد وشەوی عەجەم) لەنێوان بەرداشی (ڕۆم وعەجەم)دا ڕەنجی كوردیان بەبادا، ویژدانی مێژوو ناهەژێ، خوڕەی خوێنی كورد بەهاژە هەر دەپڕژێ، باس لەوە ناكەن بەناوی ئاشتی وگفتوگۆ، سمكۆ شكاكیان هێنا بەتەڵە ودرۆ، كوشتیان خۆیی وكوڕی وخورشیداغای هەركی لە شاری شنۆ، سوكایەتیان بە تەرمەكەیان كردووە، قژیان ڕاكێشاوە وێنەیان لەگەڵ گرتووە، عەلی خانی باپیری سمكۆ شكاك لەزیندانی تەورێز، بەكۆت وكەلەپچە وزنجیری ئەڵقەڕێز، بەهەڵواسین ولەژێر ئەشكەنجەدا مردووە، جەعفەراغا برای سمكۆیان گۆڕ بزر كردووە، ستەم كردن لەهۆزی شكاك وسمكۆ شكاكی، پڕ كارەساتە بەسامناكی وترسناكی. هەندێ نوسەر وازیان لەوتەی بێ سەروبەر نەهێنا، (تاریخی دەرنەهێنا تەئریخی دەرنەهێنا.
***
وشە بەوشە كتێب دروست دەبێ، بەشەونخونی، بەماندووبوونی، بەهێزی دەستو چاو وهەست دەبێ، بەیەك بەرد دروست ناكرێ دیوار، وەختی زێڕینی دەوێ بەكات وبوار، پێپیلكە بە پێپیلكە، بەسەر دەكەون بەرەو لوتكە، كورد زۆر تاریخی بەتاریكی نوسراوەتەوە، بەشی گەشی شاردراوەتەوە، عەبدولقادر شكاك، وەك مێژوو نووسێكی پاك، بەڕاستی وچاكی وپاكی وڕووناكی، گەشی كردووتەوە لایەنی تاریكی تاریخی هۆزی شكاكی، قەندیل نابێ بێ هەڵۆ، بۆیە وتارەكانی كردە مەڵۆ، (بەقەدیل داهاتین)هێمای بەرگری وخەباتین، خۆڕاگری كارەسات ونەهاتین!. ئەمانەتی مێژووبن، ڕیشەی كورد قەت نایەلەبن

تێبینی:
+/ كوژرانی سمكۆ شكاك لە 21/6/1930 شاری شنۆ.

+/ كوژرانی مارشەمعون بنیامین لە 3/3/1918.

+/ قەندیل بەغدای هەژاند» نوسینی ڕێباز
شاسۆ: هەڵۆی نێر
تەوار:هەڵۆی مێ
بەقەندیل داهاتین: ناونیشانی كتێبی (قادر شكاك)ە كۆمەڵێ وتارە.

سەرچاوەكان:
1.زانیاری لە ئەكاونتی قادر شكاك.

2.جوگرافیای مێژووی عەشیرەتی شكاك.

3.پەند وقسەی نەستەق.

4.دیلانە ومۆزیك.

5.مێژوو-كەمال مەزهەر.

6.مێژووی كورد وهاوسێكانی-جەلالی ئەمین بەگ.

7.ئەندێشە وڕەفتار.

8.گوڵبژێرێك لە وتەی ناودارانی دونیا.

9.مێژووی كۆیە-تایەر ئەحمەد حەوێزی.

10.دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانی.

11.كەوچكێك شەكر بۆ قاوەی تاڵ-مەسعوود محەمەد

 

print

 183 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*