سەرەکی » کەلتوور » خوێندنگا و كتێبخانەی مەلا غەزایی لە گوندی گەناو

خوێندنگا و كتێبخانەی مەلا غەزایی لە گوندی گەناو

عومەر ئیسماعیل مارف-قەڵادزێ‌

1-2

رۆژانێك گوندی گەناو لە پشدەر مەڵبەندێكی گرنگی خوێندن و زانست بوو، لە هەموولایەك خوێندكار و زانای پایەبەرز روویان تێدەكرد و ناوبانگی بەناوچەكەدا بڵاوببۆوە، كاتێك نەتەوەكەی ئێمە خاوەنی ئەو فێرگە ئایینیە پڕ لەزانست بوو، زۆربەی زانكۆ پێشكەوتووەكانی ئێستای جیهان لەئارادانەبوون، بەڵام بەهۆی ئەوەی كورد هیچ كاتێك گرنگی بەدرێژەپێدان و مانەوەی ئەو ناوەند و شوێنانە نەداوە، لەئێستادا بوون بە بەشێك لەمێژووی لەبیركراو و شوێنەوارێكی وێرانی داڕوخاو!

ئەگەرچی هەتا پێش راگواستنی گەناو لەساڵی (1978ز)دا شوێنەواری ئەو خوێندنگا مێژووییە لەناو گوندەكە مابوو، كە پێكهاتبوو لە (3) خانوو چەند ژورێكی گەورە، لەسەر دیوارەكان تاقی كەوانەیی هەبوو، ژووری مامۆستاكان، هۆڵی وانەگوتنەوە، ژوورێك بۆ پشوودانی خوێندكاران و ژوورێكیش تایبەت بوو بە كتێبخانە(1).

بە گوێرەی ئەوەی ناوی فێرگەی دینی گەناو لەناو وەقفنامەكەی (سلێمان پاشای كوژراو 1747-1765ز)ی میری باباندا نیە، كە لەساڵی (1760ز)دا نووسراوە(2)، ئەگەری زۆرە مێژووی بنیادنان و دروستكردنەكەی بگەڕێتەوە بۆ دوای ئەوكاتە، بەڵام چەند جارێك بەهۆی بارودۆخی سیاسی و ئابوری ناوچەكە، یان بەبیانوی نەبوونی سەرپەرشتیارێكی خەمخۆر و كارامە، داخراوە. جێگای ئاماژەیە، لەمێژووی تەمەنی خۆیدا (3) سێ‌ مەلای زاناو بەناوبانگ لەسەردەمی جیاجیادا بەڕێوەبەرو وانەبێژی خوێندنگاكەبوون.

یەكەم: مەلا زەینەدینی بەڵاتی
ناوی راستەقینەی (عەبدوڵڵا) بوو زۆرجار بەمنداڵی پێیدەگوترا (عەبەكە)، دواتر نازناوی (مەلا زەینەدینی بەڵاتی) وەرگرت و زانستگاكەش بەناوی ئەوەوە ناونرا، كە شوێنی ئەوكاتەی لەگوندی (كۆنەگەناو) بوو. پێشتر مەلا زەینەدین لای (مەلا نەسروڵڵای خەلخالی) وانەی دینی خوێندوە و لەزانستی فەلەكیات زۆر شارەزا بوو، یەكێك لەو زانا بەناوبانگانەی كە فەقێی بوو مۆڵەت و بڕوانامەی پێدا، (مەلا حەیدەری كوڕی مەلا محەمەدی كوڕی پیرەددین ماوەرانی) باپیرە گەورەی (حەیدەریەكان)ە، كە لەكوردستاندا بە (ئیبنولحەجەری دووەم) دەناسراو ماوەیەك موفتی عێراق بوو، هەروەها مامۆستا بەناوبانگەكانی ئەو كات بریتی بوون لە (مەلا عەلی بەڵاتی/ فخر العلما، مەلا محەمەد باقر بەڵاتی و مەلا حەسەن بەڵاتی)(3). هەرچەندە دوای كۆچی دوایی مەلا زەینەدین ماوەیەك خوێندنگاكە داخرا.

دووەم: مەلا غەزایی بابانی
لەسەردەمی فەرمانڕەوایی (ئەو رەحمان پاشا (1789-1813ز)ی میری باباندا، جارێكی دیكە لەگوندی گەناوی ئێستا خانوو بۆ خوێندنگاكە دروستكراو باشترین مامۆستای ئەو كاتەی بۆ نارد كە (مەلا محەمەد كوڕی مەلا ئەحمەدی شاری كوڕی مەلا غەزایی كوڕی خەسرەو بەگ كوڕی خان ئەحمەد بەگ كوڕی میر محەمەد كوڕی میر حسێن كوڕی میر سلێمان كوڕی میر محەمەد كوڕی میر سلێمان) بووبە (مەلا غەزایی بابانی) ناسرابوو، ئەویش بەهەمان شێوازی پێشتر وانەی گوتۆتەوە، بەو هۆیەشەوە ناوەكەی بۆ (مەدرەسەی مەلا غەزایی بابانی) گۆڕا(4).

مەلا محەمەد غەزایی بەباپیرە گەورەی بەشێك لەدانیشتوانی رەسەنی گوندی گەناو دادەنرێت، كە لەكاتی ژیان و مانەوەیدا لەگەناو، گوندەكانی (رازان و سەرشیوو)ی وەك هاوینەهەوار بەكاردەهێنا، هەروەها هۆنەرێكی باشبوو بەناوی (روحانی) و هۆنراوەی بەزمانی (فارسی، كوردی و عەرەبی) دەنووسی، شەرحێكیشی لەسەر كتێبی (كەلیمی هەمەدانی) دەربارەی تەسەوف بەزمانی فارسی نووسی بەناوی (گوڵزار)(5).

دوای كۆچی دوایی مەلا محەمەد غەزایی، كوڕەكەی بەناوی مەلا مەحمودی خواهرزادی كە (مەلا مەحمودی گەورە)شی پێدەگوترا، ئەركی بەڕێوەبردنی زانستگاكەی گرتە ئەستۆ و وانەی تێدا دەگوتەوە. لەوبارەیەوە كاك ئەحمەدی شێخ لەمەكتوباتەكەیدا دەڵێت: مەلا مەحمودی غەزایی مودەڕیس و دەوڵەمەند بوو لەماڵی خۆی خەرجی (30-40) فەقێی ئەدا و لەبەیانیەوە هەتا ئێوارە خەریكی وانە گوتنەوە و خواپەرستی بوو، ئەویش بەهەمانشێوەی باوكی هۆنراوەی دەنووسی و نازناوی (غەریب)ی بۆخۆی دانا، پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ (محەمەد خانی موكری) سوپاسالاری بانە هەبوو، ئەو هۆنراوەی بۆ نووسی:

محەمەد خانی موكری، ئەرشەدی نەسلی بداخانی
سوپاسالاری بەگزادە و عەشائیری موكریانی
دواتر دەڵێت:
نەوەك تەنها وەلی نیعمەتی ئاغای (غەریب)ی
بەلكی مەخدومی مەلایانی «گەناو»و «ئەشكەنە»و «قندۆڵ»و «دەوژانی»(6).

مەلا مەحمودی خواهرزادی لەساڵی (1874ز)دا كۆچی دوایكرد، جگە لەهۆنراوە بەپێزەكانی چەند كتێبێكی هەیە، یەكێكیان (فەتاوا)یە لەفیقهدا كە لەمۆزەخانەی (دار العراق) لەبەغدا بەژمارە (16571) پارێزراوە، یەكێكی دیكە لەبابەتی نەحودا بەناوی (المصدر واسم المصدر) بەژمارە (16512) لەهەمان مۆزەخانەدا پارێزراوە، هەروەها لەسەر كتێبی (وچوح)ی (مەلا ئەبو بەكری موسەنیف)، كە چوار بەرگی گەورەیە بەپەراوێز باسێكی دورودرێژی دەربارەی پەیامبەر (زەردەشت) نووسیوە، ئەم پەرتوكەش لەكتێبخانەی ئەوقافی سلێمانیدا پارێزراوە(7).

جگەلەوە، (مەلا غەزایی بچوك)ی كوڕی مەلا مەحمودی خواهرزادیش زانایەكی دیارو بەناوبانگی سەردەمەكەی خۆی بوو، ئەویش بەهەمانشێوەی باوك و باپیری ماوەیەك سەرپەرشتیار و مامۆستای خوێندنگاكە بوو، ئێستاش چەند دەستنووسێكی ماوە. لەگەڵ ئەوەدا هەریەكە لە (مەلا ئیسماعیلی گەناو) و هەردوو كوڕەكەی بەناوەكانی (مەلا غەزایی رەبەتی) و (مەلا ئەسعەدی رازانی)، هەروەها (مەلا عوسمانی یەكەمی دەوژانی)ش لەڕۆژگاری خۆیاندا وانەیان لەخوێندنگاكەدا گوتۆتەوە(8).

جێگای ئاماژەیە، لەگەناودا (3) سێ‌ مەلا غەزایی وانەیان گوتۆتەوە، كە دوویان بابانی بوون و سێیەمیان بەهۆی ئەوەی ماوەیەك لەناحیەی (رەبەت)ی سەر بە شارۆچكەی (سەردەشت)ی خۆرهەڵاتی كوردستان مەلا بوو بە (مەلا غەزایی رەبەتی) ناوبانگی دەركرد و ژنبرای (مەلا شێخ محەمەد سادق)ی برای (شێخ محەمەدئەمینی بێژوێ‌) بوو. كاتێك بەڕێوەبەری خوێندنگاكە بوو كتێبخانەیەكی گەورە و دەوڵەمەندی هەبوو، كە لەشەڕی رووس لەساڵی (1916ز)دا كتێبخانەكە سووتا. دەربارەی كوشتنی خۆیشی بەگوێرەی گێڕانەوەی (مەلا غەزایی كوڕی مەلا مەحمود كوڕی مەلا غەزایی بچوك) كە ساڵی (1937ز) لەگەناو لەدایكبووە، ئێستا لەژیانداماوە و لەگوندی گەناو دادەنیشێت، دەڵێت: «مەلا غەزایی كە بە (غەزەسوور) دەناسرا لەكاتی گەڕانەوەی لەگوندی گەناو بۆ رازان لەسەر رێگا لەلایەن دوو سەربازی رووس یان توركی ناو (قەڵاتەسەكر)ی گەناو بەدار كێشاویانە بەسەریداو كوژراوە، دواتر لەگۆڕستانی (دارقەبران) بەخاكسپێردرا»(9). دوای ئەو رووداوە دووبارە خوێندنگاكە داخرا.

سێیەم: مەلا ساڵحی بێژوەیی
مەلا ساڵح، كوڕی مەلا نەجیب كوڕی مەلا ئەحمەدی بێژوەیی لەساڵی (1900ز)دا لەگوندی بێژوێ‌ لەدایكبووە و لەڕۆژی (28/1/1990ز)دا لەبێژوێ‌ كۆچی دوایكردوە. دوای ئەوەی بەشداری و پشتگیری جوڵانەوەكەی (مەلا خەلیلی گۆڕەمەری 1880-1955ز) لەنێوان ساڵانی (1928-1929ز)دا دژی شای ئێران كرد، بەو هۆیەوە لەلایەن حكومەت فەرمانی گرتنی بۆ دەركرا، ئەویش بەناچاری ئاوارەی دیوی باشوری كوردستان بوو لەناوچەی پشدەر و گوندی گەناو نیشتەجێدەبێت، پاشان لەساڵی (1935ز)دا جارێكی دیكە خوێندنگاكە ئاوەدان دەكاتەوە، كە دەمێك بوو وێران و چۆڵ بوو تەنها شوێنەواری كەلاوەكانی مابوو، دووبارە لەسەر هەمان رێڕەوی پێشتر دەستیكردۆتەوە بەوانەگوتنەوەو ناوینا (مەدرەسەی دیینی گەناو)، دوای ئەوەی (33) سی و سێ‌ ساڵ وەك بەڕێوەبەرو وانەبێژی فێرگە دیینیەكە بەردەوام بوو، لەوماوەیەدا بڕوانامەی مەلایەتی بەزیاتر لە (30) سی خوێندكار بەخشی، كە بەشێكیان بریتی بوون لە: (مەلا رەسوڵی عەتوفی بێشاسپی، مەلا محەمەدی كونەمشكەیی، مەلا خدری نژاوەیی، مەلا محەمەدی عەزیمی بنەوخەڵێف، مەلا عوسمانی دەوژانی، مەلا خدری سیسێری، مەلا محەمەد سەلیمی بانەیی، مەلا عەبدولكەریمی بێتوشی و مەلا عەلی دولكەیی)، هەروەها هەردوو برا (مەلا محەمەدو مەلا ئاوارەی شڵماشی) لەگەڵ (مەلا شێخ عەبدولرەئوفی نەقشبەندی بێژوەیی 1936-2002ز) كە ئەوەی دواییان هۆنراوەیەكی بۆ خوێندنگاكە بەمجۆرە نووسی:

گەناوو بێتوش و بێژوێ‌ و گەڵاڵە
فێرگەی عیلم بوون بۆ چەندین ساڵە
مەلا صاڵح، ئەو نەجیب زادە
ببوو بـەكانی فەیز و ئیفادە
باوك و باپیری ئەو گەورەماڵە
بۆ دین تێكۆشان ئەو دوو سەد ساڵە.

دواتر مەلا ساڵح لەسەر داوای دانیشتوانی بێژوێ‌ لەساڵی (1968ز)دا گەڕایەوە بۆ گوندەكە، پاشان خوێندنگاكە چۆڵ بوو بەیەكجاری داخراو بەرەبەرە وێرانبوو(10).

شێوازی خوێندن لەزانستگاكەدا
لەبەرئەوەی لەو فێرگەیەدا خوێندكاری (كورد، عەرەب، فارس و تورك) هەبوو، بۆیە خوێندن بە (4) چوار زمان و بەشێوەیەكی زارەكی بوو، هەموو كاتێك زیاتر لە (40) چل خوێندكار و فەقێی هەبوو، هەریەك لە (كاك ئەحمەدی شێخ 1793-1887ز)، (مەلا ئەحمەدی عەللامەی بێژوەیی)، (شێخ بیلالی هێرۆیی)، (شێخ سەعید)، (شێخ مەحمودی حەفید 1881-1956ز)ی كوڕی و (مەلا عەبدولڕەحیم سندوسی)، كە ئەوەی دواییان لەسەردەستی مەلا محەمەد غەزایی بڕوانامەی وەرگرت، جگە لەوە (شێخ سەلامەدین) كە بە (بحر العلوم) دەناسرا و خەڵكی دیمەشق بوو، هەروەها مێژوونووس (عەبدولەتیف كوڕی محەمەد) كە نازناوی (مەقریزی)یە و خەڵكی قاهیرە بوو نمونەی قوتابیانی ئەو خوێندنگایەن(11).

ئەو بابەتانەی لەوكاتەدا دەخوێنران كراون بەدوو بەشەوە:
یەكەم زانستە دینیەكانی وەك: (قورئان، تەفسیر، حەدیس، نحو، صرف، فیقە، ئسوڵی فیقە، ئسوڵی دین، تەجوید، مەنتق، كەلام، قیرائە و كیتابە). دووەم زانستەكانی دیكەی وەك: (فەلەكیات، حیسابات، جەبر، مقابەلە، عەروز، بەلاغە، بەیان و بەدیع). كتێبێك دەخوێنراو تەواودەكرا، ئینجا چونەتەسەر بابەتێكی دیكە، تاقیكردنەوەكانیش هەربەشێوازی زارەكی بوو، چونكە وانەی زۆر دەخوێنرا هەفتەی (2) دوو رۆژ (دووشەممەو هەینی) پشووبوو، دەرچوونی هەر خوێندكارێكیش (18) هەژدە ساڵی پێدەچوو، هەروەها لەبەرئەوەی خوێندكارەكان رێگایان دوور بوو نەیاندەتوانی هاتووچۆ بكەن، بۆیە خەو و خواردن و حەوانەوەیان شەو و رۆژ لەناوخوێندنگاكەدابوو، خەرجی سەرجەم خوێندكارەكانیش و موچەی مامۆستاكان لەسەر ئەركی خوێندنگاكە خۆی بوو، كە داهاتەكەی زەكاتی ساڵانەیان لەگوندەكانی (بەڵات) وەردەگرت، ئەو گوندانە بەشێك لە دانەوێڵە و بەروبومیان كۆدەكردەوەو بۆ خوێندنگاكە دەیاننارد. لەلایەكی دیكەشەوە، میرەكانی بابان و بەتایبەت ئەوڕەحمان پاشا هاوكاریدەكردن و موچەی بۆ بڕیبوونەوە(12).

سەرچاوەكان:

1- رێبوار جەمال: هەندێ‌ میوە و خواردنی فۆلكلۆریی (ناوچەی پشدەر)، چ1، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، زنجیرە كتێبی ئینستیتیوتی كەلەپوری كورد، ژمارە (35)، (هەولێر، 2016)، ل20.

2-محەمەد قزڵجەیی: ناساندنێكی مزگەوتەكانی سلێمانی و خوێندنگە ئاینییەكانی، و: ئاراس محەمەد صاڵح، چ1، چاپخانەی شڤان، (2013)، ل42-44.

3- چاوپێكەوتن لەگەڵ كۆچكرد و مەلا سەلام حەیدەری: رۆژی یەكشەممە (28/1/2007)، گوندی (دواوە)ی بێتواتە؛ رێبوار جەمال: س.پ، ل18؛ نامەیەكی دەستنووسی مامۆستا ئەحمەد محەمەد قندۆڵی بۆ مامۆستا ئەحمەد مەلا ساڵح مەلا نەجیب بێژوەیی لەڕۆژی (25/3/2007)دا، وەرگیراوە لە: (ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: خواناسان و ناودارانی كورد ناوچەی ئالانی سەردەشت و پشدەر، چ1، (2007)، ب2، ل260).

4- رێبوار جەمال: س.پ، ل19؛ ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: خواناسان و زانایان و ناودارانی كورد ناوچەی ئالانی سەردەشت و پشدەر، چ1، (سلێمانی، 2006)، ب1، ل127؛ ئەحمەد محەمەد قندۆڵی: بنەماڵەی لەبیركراوی غەزاییەكان بەشێكن لەمێژووی پڕ شكۆی بابان، گۆڤاری بابان، ژمارە (3) تەمووزی (2007)، ل16.

5- چاوپێكەوتن لەگەڵ كۆچكردو مەلا سەلام حەیدەری: رۆژی یەكشەممە (28/1/2007)، گوندی (دواوە)ی بێتواتە.

6-كاك ئەحمەدی شێخ: مەكتووباتی كاك ئەحمەدی شێخ، و: مەلا عبدالكریمی مدرس، چاپخانەی الحوادپ، (بەغدا، 1991)، ب4، ل96؛ نامەیەكی دەستنووس، وەرگیراوە لە: (ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: خواناسان و ناودارانی كورد …، س.پ، ب2، ل262).

7-ئەحمەد محەمەد قندۆڵی: بنەماڵەی لەبیركراوی غەزاییەكان …، س.پ، ل16؛ احمد محمد قندۆلی: تیشكێك بۆ مێژوی گوندی قندۆلی بناری پشدەر، گۆڤاری شمشارە، ژمارە (51)، مانگی 9ی (2010)، ل35.

8- ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب: مەولانا غەزایی گەناوی، گۆڤاری بابان، ژمارە (8) تشرینی یەكەم (2008)، ل14؛ ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: خواناسان و ناودارانی كورد …، س.پ، ب2، ل128.

9-ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: خواناسان و ناودارانی كورد …، س.پ، ب2، ل128؛ ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب: مەولانا غەزایی …، س.پ، ل14؛ چاوپێكەوتن لەگەڵ مەلا غەزایی: رۆژی یەكشەممە (5/7/2020)، گوندی گەناو.

10-ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: خواناسان و زانایان …، س.پ، ب1، ل19؛ ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: خواناسان و ناودارانی كورد …، س.پ، ب2، ل125؛ احمد مەلا صالح مەلا نجیب مەلا احمد بێژوەیی ئالانی: خواناسان و زانایان و ناودارانی كورد، چ1، چاپخانەی سیما، (سلێمانی، 2013)، ب3، ل9؛ ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی: میرەكانی بابانی خەمخۆری زانست و زانایان و فێرخوازان بوون قوتابخانەكانیان شایەتن، گۆڤاری بابان، ژمارە (5)، كانوونی دووەمی (2008)، ل83؛ رێبوار جەمال: س.پ، ل21-22؛ ئەحمەد مەلا صالح مەلا نەجیب بێژوەیی ئالانی: س.پ، ب1، ل36-85؛ ئەحمەد مەلا صاڵح مەلا نەجیب بێژوەیی: گوندی گەناوی دێرین و مەدرەسەی بەڵاتی سەنگین، گۆڤاری بابان، ژمارە (21) پایزی (2015)، ل12.

11-رێبوار جەمال: س.پ، ل17-19؛ عەلی مەحمود پشدەری: لقێكی نامەخانەی بابانیەكان لەگوندی گەناو، رۆژنامەی هاوكاری، ژمارە (484)، دووشەممە 23ی تەموز (1979)، ل3؛ چاوپێكەوتن لەگەڵ كۆچكردو مەلا سەلام حەیدەری.

12- رێبوار جەمال: س.پ، ل19-20.

 53 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*