سەرەکی » ئەدەب و هونەر » رووبه‌رێكی خاڵیی له‌ ره‌خنه‌

رووبه‌رێكی خاڵیی له‌ ره‌خنه‌

سه‌دیق سه‌عید رواندزی

ره‌خنه‌ به‌ گشتی و ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیش به‌ تایبه‌تی، یه‌كێكه‌ له‌و بواره‌ گرنگ و هه‌ستیارانه‌ی، كه‌ ده‌بێ به‌وپه‌ڕی راشكاویی، پیشه‌یی، بێلایه‌نی و دادوه‌رییه‌وه‌، كاری تێدا بكه‌یت. چونكه‌ كاتێ ره‌خنه‌گر ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ریی دید و ئایدۆلۆژیا، یاخود پاشخانێكی سیاسی، ئیدی ره‌نگدانه‌وه‌ی له‌سه‌ر خودی ئه‌و ره‌خنه‌گرتنه‌ ده‌بێت و ناتوانێت له‌ نووسینه‌كانیدا له‌ ژێر ئه‌و كاریگه‌رییه‌ ده‌رچێت. له‌ نێوه‌ندی رۆشنبیری كوردیدا، چه‌مكی ره‌خنه‌ به‌ گشتی، له‌ ژێر كاریگه‌ریی گه‌لێك خاسییه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و فه‌رهه‌نگی و شارچییه‌تی ده‌نووسرێت. ته‌نانه‌ت زۆرجار ئه‌وه‌ی ده‌نووسرێت، ته‌نها ناوی ره‌خنه‌یه‌، ده‌نا زۆر به‌ روونی خوێنه‌ر دنیابینی و ئه‌و كینه‌ سیاسیی و ئایدۆلۆژییه‌ ده‌ناسێته‌وه‌، كه‌ له‌ په‌راوێزی به‌ ناو ره‌خنه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی یان هونه‌ری، ره‌خنه‌گر ده‌یكاته‌ بابه‌ت و له‌ پێناوی مه‌رامێكی سیاسی ره‌خنه‌ی لێ ده‌گرێت.

له‌و روانگه‌یه‌وه‌، كتێبی (رووبه‌رێكی ره‌خنه‌یی) كه‌ (د.فوئاد ره‌شید) نووسیویه‌تی و له‌ كۆمه‌ڵه‌ وتارێكی ساده‌، به‌ ناوی ره‌خنه‌ له‌ كایه‌ی هونه‌ری و ئه‌ده‌بی كوردی پێكهاتووه‌، نموونه‌یه‌كه‌ له‌و جۆره‌ ره‌خنانه‌. چونكه‌ ئه‌ویش له‌و كتێبه‌یدا، به‌ شێوه‌یه‌ك خوێندنه‌وه‌ی بۆ درامایه‌كی داهێنه‌رانه‌ی وه‌ك گه‌رده‌لوول كردووه‌، كه‌ خوێنه‌ر سه‌یر ده‌كه‌وێته‌وه‌ لای كه‌ چۆن كه‌سێكی ئه‌كادیمی كه‌ پسپۆڕایه‌تییه‌كه‌ی بواری ره‌خنه‌یه‌، هێنده‌ به‌ میللی و ساده‌ له‌ گه‌رده‌لوول گه‌یشتووه‌. ئه‌م كتێبه‌، ئه‌وه‌نده‌ی دیدێكی راگوزه‌ر و رووكه‌شه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌ی به‌شێك له‌ كایه‌ی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری ئێمه‌، ئه‌وه‌نده‌ ناچێته‌ نێوچوارچێوه‌ی شرۆڤه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی و هونه‌رییه‌وه‌، یاخود ره‌خنه‌ی لۆژیكی و مه‌عریفییانه‌. بێگومان، بنه‌مای ره‌خنه‌ گرتن، دیاریكردن و سه‌رله‌ نوێ بیناكردنه‌وه‌ی ئایدیاو تێگه‌یشتنێكی هه‌ڵه‌یه‌، ئه‌گه‌ر هه‌بێت. به‌ڵام كاتێ ره‌خنه‌گر به‌ دیدگایه‌كی سیاسی وئایدۆلۆژییانه‌، یاخود هه‌ر ته‌نها له‌ پێناوی نووسینی شتێك به‌ ناوی ره‌خنه‌، ره‌خنه‌ له‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بی نه‌ته‌وه‌كه‌ی ده‌گرێت به‌ نموونه‌، بێگومان ئه‌مانه‌ ناچنه‌ چوارچێوه‌ی ره‌خنه‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، پیشه‌یی بوون و بێ لایه‌نیبوون، خه‌سڵه‌تێكی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی كاره‌كته‌ری ره‌خنه‌گره‌.

هه‌ر ره‌خنه‌گرێكی ئه‌ده‌ب، له‌ په‌راوێزی به‌ ناو ره‌خنه‌كه‌یه‌وه‌، تیری به‌ نموونه‌ له‌ شۆڕش، خه‌باتی شاخ، شۆڕشی نوێ و یاخود یه‌كێتی و پارتی گرت، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ دنیابینی هه‌زار فرسه‌خ له‌ ره‌خنه‌گرتنه‌وه‌ دووره‌. چونكه‌ ئه‌مه‌ كاری سیاسییه‌كانه‌، نه‌ك ره‌خنه‌گری ئه‌ده‌بی. یه‌كێك له‌و وتارانه‌ی له‌ دووتوێی ئه‌و كتێبه‌دایه‌، وتارێكی نووسه‌ره‌ به‌ ناوی (له‌ گه‌رده‌لووله‌وه‌ بۆ گه‌نده‌ڵبوون). بێگومان به‌ ته‌نها سه‌رنجدانمان له‌و ناونیشانه‌دا، به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بزانین نووسه‌ری كتێبه‌كه‌ مه‌به‌ستی ره‌خنه‌گرتن له‌ گه‌رده‌لوول چییه‌. یاخود چۆن له‌ ره‌خنه‌ی هونه‌ری گه‌یشتووه‌. به‌رله‌وه‌ی له‌سه‌ر دیدگای نووسه‌ر بوه‌ستین له‌ باره‌ی ئه‌م درامایه‌وه‌، به‌ پێویستی ده‌زانم ئاوڕێك له‌ مێژووی درامای كوردی بده‌ینه‌وه‌.

درامای گه‌رده‌لوول داهێنان بوو
له‌ دوای درامای ژاڵه‌وه‌ كه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی رابردوودا به‌رهه‌م هێنراوه‌، تا ده‌گاته‌ گه‌رده‌لوول، هه‌ر كه‌سێك كه‌مێك شاره‌زایی له‌ بواری هونه‌ری درامای كوردی هه‌بێت، ده‌زانێت بۆشاییه‌كی هونه‌ری گه‌وره‌ له‌ بواری زنجیره‌ درامای ته‌له‌ فزیۆنی، لای بینه‌ری كورد دێته‌ ئاراوه‌. ئه‌م بۆشاییه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت تاكو درامای گه‌رده‌لوول به‌رهه‌م دێت و جارێكی دیكه‌ بینه‌رو درامای كوردی، ده‌كه‌ونه‌ نێو چوارچێوه‌ی فه‌زایه‌كی هونه‌ری تازه‌وه‌، له‌ بواری زنجیره‌ی ته‌له‌فزیۆنیدا. گه‌رده‌لوول نه‌ك هه‌ر هه‌نگاوێكی تازه‌ بوو، بگره‌ به‌ بڕوای من، داهێنانێكیش بووله‌ بواری هونه‌ری درامادا له‌ مێژووی هونه‌ری كوردیدا. چونكه‌ له‌ دوای ژاڵه‌وه‌، كه‌ هی قۆناغ و نه‌وه‌یه‌ك بوو، تاكه‌ درامای كوردییه‌ له‌ ئاستی جه‌ماوه‌ریدا، بینه‌رێكی زۆری له‌ هه‌موو توێژه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌بێت.

ئه‌مه‌ راستییه‌كه‌ و بۆته‌ مێژوو، ئیدی كه‌سانێك نایبینن، یاخو مه‌به‌ستییانه‌ له‌ بایه‌خی ئه‌و داهێنانه‌ هونه‌رییه‌ كه‌مبكه‌نه‌وه‌، ته‌نها له‌ پێناو شكاندنی ده‌سه‌ڵات، ئه‌مه‌یان په‌یوه‌ندی به‌ تێگه‌یشتنی خۆیانه‌وه‌ هه‌یه‌. گه‌رده‌لوول له‌ به‌رایی هه‌موو شتێكدا، مێژوویه‌ك ده‌گێڕێته‌وه‌، كه‌ سه‌رمایه‌یه‌كی ره‌مزی گه‌وره‌ی نه‌ته‌وه‌یی ئێمه‌یه‌ و به‌رهه‌می ئه‌و سه‌رمایه‌ ره‌مزییه‌، رووبارێك له‌ خوێنی شه‌هیدان و مێژوویه‌ك له‌ داستانی قاره‌مانییه‌تی و نه‌به‌ردییه‌. كه‌چی نووسه‌ری ئه‌و كتێبه‌، گه‌رده‌لوول كورت ده‌كاته‌وه‌ بۆ هه‌ندێك لێكدانه‌وه‌ی ساده‌ و میللی، كه‌ رۆژانه‌ ئێمه‌ له‌ شه‌قام وشوێنه‌ گشتییه‌كان، گوێبیستی ئه‌مجۆره‌ په‌لاره‌ سیاسی و رۆژانه‌ییانه‌ ده‌بینه‌وه‌. بۆ نموونه‌ نووسه‌رده‌نووسێت درامای گه‌رده‌لوول ئه‌مه‌مان پێ ده‌ڵێت:_
(ئێمه‌ دوێنێ ماندووبووین، بۆیه‌ ئه‌مڕۆ ده‌بێ به‌ كه‌یفی خۆمان و به‌ دڵی خۆمان بژین. لا122).
(دراماكه‌ ده‌ڵێت ده‌بێ سوپاسگوزرابن، كه‌ له‌ كۆڵ به‌عس و ملازم موحسینمان كردنه‌وه‌. لا 122).
(دراماكه‌ پێمان ده‌ڵێت ئێمه‌ به‌و شێوه‌یه‌ له‌ شاخ ژیاوین، بۆیه‌ مافی خۆمانه‌ له‌ شاردا هه‌رچیییه‌ك بكه‌ین. لا122).
(ئه‌مه‌ چ گه‌رده‌لوولێك بوو، گه‌نده‌ڵی به‌رهه‌م هێنا. لا124).

تێڕوانینی ناهونه‌ریی و دوور له‌ بنه‌مای ره‌خنه‌
له‌ راستیدا، كاره‌ساته‌ پسپۆرێكی بواری ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی، ئه‌مه‌ زمانی گوزراشتكردن و تێڕوانینی بێت بۆ گه‌رده‌لوول. له‌ كاتێكدا ره‌خنه‌گرانی ده‌ره‌وه‌ی بواری ئه‌كادیمییه‌كه‌ی خۆیان، به‌ نه‌زان و نه‌خوێنده‌وار ده‌ناسێنن. ئه‌مه‌ له‌لایه‌ك، له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، چ بێ ئاگایه‌كی گه‌وره‌یه‌ له‌ بواری هونه‌ردا، كه‌ درامایه‌كی پڕ بینه‌رو به‌ چێژو داهێنه‌رانه‌ی وه‌ك گه‌رده‌لوول، له‌و ده‌ربڕینه‌ ساده‌ و كینه‌ ئامێزانه‌ كورت بكه‌یته‌وه‌. گه‌رده‌لوول، كه‌ بووه‌ به‌ به‌شێك له‌ مێژووی هونه‌ری كوردی، ره‌هه‌نده‌كانی نه‌ك هه‌ر له‌وانه‌دا كورت نابنه‌وه‌، بگره‌ ئه‌مانه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كییان به‌ تیمه‌ و ناوه‌ڕۆكی ئه‌و درامایه‌وه‌ نییه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گه‌رده‌لوول، هه‌ر ته‌نها یه‌ك چیرۆك و تیمه‌ی تێدانه‌بوو، بگره‌ بواری كۆمه‌ڵایه‌تی، رۆمانسی، ئایینی، سیاسی، هاوڕێیه‌تی، شارو جوانییه‌كانی دوێنێ، ده‌یان خاسیه‌تی دیكه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و كه‌سی و فه‌رهه‌نگی تێدابوو.

نازانم نووسه‌ر كه‌ دراماكه‌ له‌و وتانه‌دا كورت ده‌كاته‌وه‌، كاره‌كته‌ره‌كانی وه‌ك (باران و هه‌نار و وه‌نه‌وشه‌ و چرۆ و فاتح) و ده‌یان لایه‌نی دیكه‌ی رۆمانسی ئه‌و درامایه‌ی بینیوه‌؟ به‌ هه‌زاران له‌ بینه‌رانی دراماكه‌، ئه‌ولایه‌نانه‌یان هه‌ر به‌ خه‌یاڵیشدا نه‌هاتووه‌، كه‌ نووسه‌ر باسی ده‌كات و ته‌نها فۆكسییان له‌سه‌ر چیرۆكی خۆشه‌ویستی و رۆمانسی ئه‌و كاره‌كته‌رانه‌ بووه‌، كه‌ به‌شێكیان دواتر بوونه‌ ئه‌ستێره‌ی هونه‌ری كوردی. ئه‌م جۆره‌ بینینانه‌ بۆ درامای گه‌رده‌لوول، بینینی نا هونه‌ری و بێ ئه‌رزش و دوورن له‌ بنه‌مای ره‌خنه‌ گرتن. گه‌رده‌لوول، له‌ رووی ناوه‌ڕۆك و گوتاری هونه‌رییه‌، زۆره‌ له‌و پڕ ماناترو گه‌وره‌تره‌، له‌و قسه‌ ساده‌و ده‌رده‌دڵانه‌ی كه‌سه‌كان كورت ببیته‌وه‌. په‌یامی ئه‌م درامایه‌، په‌یامێكی مێژوویی و مرۆییه‌. په‌یامێكه‌، نیشانی ده‌دات كه‌ چۆن گه‌لێك، به‌ ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتێكی سته‌مكار و چه‌وسێنه‌ر، چه‌وساوه‌ته‌وه‌ هه‌موو مامه‌ڵه‌یه‌كی نامرۆییانه‌ی له‌گه‌ڵ كراوه‌. په‌یامی ئه‌م درامایه‌، هه‌رگیز به‌و مانایه‌ نییه‌، كه‌ ره‌وایه‌تی بدرێته‌ هه‌ڵه‌ و كێماسی و كه‌موكورتییه‌كانی ده‌سه‌ڵات و حوكمڕانییه‌تی كوردی.

ئه‌گه‌ر نووسه‌ر وه‌ها له‌ گه‌رده‌لوول گه‌یشتووه‌، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ من به‌و شێوه‌یه‌ له‌و درامایه‌ ناگه‌م، كه‌ تا مێژوو ماوه‌، له‌ یاده‌وه‌ری مندا وه‌ك بینه‌رێكی ئاسایی ده‌مێنێته‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، گه‌رده‌لوول جارێكی تر، بینه‌رودرامای كوردی ئاشت كرده‌وه‌، كه‌ بۆ ساڵانێكی دوورو درێژ بوو، له‌ ئاستی هونه‌ریدا، دابڕانێكی گه‌وره‌ له‌ نێوانیاندا هه‌بوو. مانه‌وه‌ی ئه‌و درامایه‌ش له‌ هزرو بیره‌وه‌ری مرۆڤی كورددا، خۆی له‌ خۆیدا پشتڕاستی ئه‌و بۆچوونه‌ی ئێمه‌ ده‌كاته‌وه‌.

په‌راوێز* رووبه‌رێكی ره‌خنه‌یی، نووسینی: د.فوئاد ره‌شید، له‌ بڵاوكراوه‌كانی یه‌كێتی نووسه‌رانی كورد_كه‌ركوك_2011

 409 جار بینراوە