سەرەکی » ئەدەب و هونەر » هونه‌ر و پۆلینی هونه‌ر

هونه‌ر و پۆلینی هونه‌ر

ته‌یب جه‌بار

هونه‌ر چییه‌؟ و چۆن پۆلین ده‌كرێت؟ وه‌ڵامی ئه‌م دوو پرسیاره‌ تاكو ئێستا جێگای مشتومڕه‌. سه‌دان ساڵه‌ چه‌ندین بیرمه‌ند و فه‌یله‌سوف له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ مشتومڕیانه‌ و نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ دوا وه‌ڵامی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌. هه‌ریه‌كه‌ و به‌پێی بیروبۆچوون و ئیجتیهادی خۆی رای له‌سه‌ر ده‌ربڕیوه‌. بۆیه‌ ئێمه‌ش له‌م نووسینه‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین هه‌ندێ پێناسه‌ و جۆری پۆلینی هونه‌رتان پێشكه‌ش بكه‌ین له‌ كۆتاییشدا راو بۆچوونی خۆمانتان بۆ ده‌رده‌بڕین.

2-3

پۆلینی هونه‌ر
بابه‌تی پۆلینی هونه‌ریش وه‌كو زانینی چه‌مك و پێناسه‌ی هونه‌ر، مه‌سه‌له‌یه‌كی ئاڵۆز و پڕ گرفته‌، له‌ كۆنه‌وه‌ تاكو ئه‌مڕۆ چه‌ندین فه‌یله‌سووف و بیرمه‌ند به‌ پێی دید و بۆچوونی خۆیان جۆره‌كانی هونه‌ریان پۆلین كردووه‌، بۆ دیاریكردنی لایه‌نی جیاوازی و لێكچوونی نێوانیان. هه‌ر یه‌كه‌و بنه‌مایه‌كی جیاوازی بۆ پۆلینه‌كه‌ی به‌ كارهێناوه‌. زانای فه‌ره‌نسی جان به‌رتلیمی ده‌ڵێ: (پۆلینی هونه‌ر بابه‌تێكه‌ ده‌مانباته‌ بواری ئه‌و كێشانه‌ی سه‌رده‌مانێكه‌ رووبه‌ڕوومان بوونه‌ته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی چاره‌سه‌رێكی بۆ بدۆزینه‌وه‌ هه‌رچه‌ند زۆر له‌ فه‌یله‌سووف و زانای جوانیناس توانای خۆیان ته‌رخان كردووه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی تیۆرێكی رێكوپێك بۆ ئه‌و بابه‌ته‌، ناڵێم هیچیان نه‌كردووه‌ و كاره‌كانیان به‌فیڕۆ رۆیشت، به‌ڵام ئه‌ڵێم به‌بێ ئه‌وه‌ی بگه‌ن به‌ كۆتا پۆلینی قه‌ناعه‌تپێكه‌ر)(1). پۆلێنی هونه‌ر به‌ درێژایی مێژوو به‌ پێی قۆناغ و جیاوازی پێناسه‌ی هونه‌ر گۆڕانكاری زۆری به‌سه‌ردا هاتووه‌. له‌ خواره‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌ین به‌پێی سه‌رده‌م بۆتان رونبكه‌ینه‌وه‌.

یه‌كه‌م : پۆلینی هونه‌ر له‌ سه‌رده‌می كۆندا.

له‌ ئێستادا هه‌موو كۆكین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ هونه‌ره‌ جوانه‌كان حه‌وتن، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می كۆندا، ئه‌و هونه‌رانه‌ به‌و شێوه‌یه‌ی ئێستا دیاری نه‌كرابوون و جیانه‌كرابوونه‌وه‌، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ زۆر چالاكی تری مرۆڤ و بواریتردا تێكه‌ڵكرابوون و هه‌ر هه‌موویان به‌ هونه‌ر ئه‌ژمار ده‌كران. هه‌ندێ له‌و بوارانه‌ زانستی رووتن وه‌كو ماتماتیك و ئه‌ستێره‌ناسی، هه‌ندێكیان زانستی پراكتیكین وه‌كو بواری پزیشكی و كشتوكاڵ و ئه‌ندازه‌، هه‌ندێكیش زانستی كۆمه‌ڵایه‌تین وه‌ك بواری سیاسه‌ت و ئه‌خلاق، هه‌روه‌ها هونه‌ری بواری ده‌سڕه‌نگینی و پیشه‌گه‌ری. چه‌مك و پێناسه‌ی هونه‌ر له‌ سه‌رده‌می شارستانییه‌تی یۆنان و رۆماندا زۆر گشتگیر و بڵاوبووه‌ و چه‌نده‌ها جۆر پۆلینی بۆ كراوه‌، بۆ نموونه‌:

* پۆلینی سه‌رده‌می سۆفیسته‌كان له‌سه‌ر بنه‌مای مه‌به‌ست و ئامانجی هونه‌ر بووه‌.

* پۆلینی ئه‌فلاتون و ئه‌رستۆ له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندی نێوان هونه‌ر و واقیع بووه‌.

* پۆلینی ماركۆس سیسرۆ (شیشرۆن 106-43 پ.ز.) له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و به‌هایه‌ی له‌ هونه‌ره‌كه‌دا هه‌یه‌.

* پۆلینی ماركۆس كونتیلیانۆس (35-94ز) له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ی هه‌ر هونه‌رێك چی به‌رهه‌مدێنێ.

* پۆلینی جاڵن (جالینۆس 130-200ز) له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ی هه‌ر هونه‌رێك چه‌ند توانای جه‌سته‌یی ده‌وێت.

* پۆلینی پلۆتینۆس (ئه‌فلۆتین 205-270ز) له‌سه‌ر بنه‌مای پله‌ی رۆحانییه‌ت له‌ هونه‌ردا.

سۆفیسته‌كان، هونه‌ریان بۆ دوو جۆر هونه‌ر پۆلین كردووه‌:
1- هونه‌ری سوودبه‌خش.

2- هونه‌ری چێژبه‌خش.

هه‌روه‌ها ئه‌فلاتونیش، هونه‌ری بۆ دوو جۆر پۆلین كردووه‌:

جۆری یه‌كه‌م : هونه‌ری مادی وه‌كو هونه‌ری میعمار.

جۆری دووه‌م : هونه‌ری لاساییكردنه‌وه‌ وه‌كو هونه‌ری ره‌سم.

ئه‌رستۆ هونه‌ری له‌سه‌ر بنه‌مای جیاوازی ئامرازی ده‌ربڕین پۆلین كردووه‌:

1- ئامرازی ره‌نگ بۆ هونه‌ری ره‌سم ونه‌حت.

2- ئامرازی ده‌نگ بۆ هونه‌ری موسیقا وئیقاع و زمان.

3- ئامرازی تێكه‌ڵاو بۆ هونه‌ری تراژیدیا.

سیاسه‌تمه‌داری رۆمانی ماركۆ سیسرۆ (شیشرۆن) هونه‌ری بۆ سێ جۆر پۆلین كردووه‌:

1- هونه‌ری گه‌وره‌ وه‌كو هونه‌ری جه‌نگ و هونه‌ری سیاسه‌ت.

2- هونه‌ری مام ناوه‌ند كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ زیهنی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌ وه‌كو هونه‌ری زانست و هونه‌ری شیعر وگوتار.

3- هونه‌ری بچووك وه‌كو هونه‌ری ره‌سم، نه‌حت، مۆسیقا، نواندن، وه‌رزش.

فه‌یله‌سووفی رۆمانی پلوتینۆس، له‌ كۆتایی سه‌رده‌می كۆندا، هونه‌ری بۆ پێنج جۆر پۆلین كردووه‌:

1- ئه‌و هونه‌ره‌ی شتی مادی دروست ده‌كات وه‌كو هونه‌ری میعمار

2- ئه‌و هونه‌ره‌ی یارمه‌تی سروشت ده‌دات وه‌كو هونه‌ری پزیشكی و كشتوكاڵ.

3- ئه‌و هونه‌ره‌ی لاسایی سروشت ده‌كاته‌وه‌ وه‌كو هونه‌ری ره‌سم.

4- ئه‌و هونه‌ره‌ی ره‌وشتی مرۆڤ جوان و رێكده‌خات وه‌كو هونه‌ری به‌لاغه‌ت و هونه‌ری سیاسه‌ت.

5- هونه‌ری زیهنیی رووت وه‌كو ئه‌ندازه‌.

ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌ كورتی هه‌ندێ له‌و جۆرانه‌ی پۆلینی هونه‌ر بوون له‌ سه‌رده‌می كۆندا.

دووه‌م: پۆلینی هونه‌ر له‌ سه‌رده‌می نوێدا

له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا چه‌ندین فه‌یله‌سووف و بیرمه‌ندی تر، جۆره‌ها پۆلینیان بۆ هونه‌ر كردووه‌، به‌ڵام هه‌موویان له‌وانه‌ی سه‌رده‌می كۆنه‌وه‌ نزیكن، بۆیه‌ به‌ پێویستمان نه‌زانی جارێكیتر دووباره‌یان بكه‌ینه‌وه‌.دێینه‌ سه‌ر دید و بۆچوونی ئه‌و فه‌یله‌سووف و بیرمه‌ندانه‌ی له‌ سه‌ده‌ی هه‌ژده‌وه‌ ده‌ركه‌وتن:

*پۆلینی ره‌خنه‌گر وشانۆنووسی ئه‌ڵمانی گۆتهۆڵد لیسینگ (1729-1781ز).

لیسینگ، هونه‌ری بۆ دوو جۆر پۆلین كردووه‌:

1- هونه‌ری شوێنانه‌ (مكانی)وه‌ك هونه‌ری میعمار، نه‌حت، ره‌سم.

2-هونه‌ری كاتانه‌ (زمانی) وه‌كو هونه‌ری مۆسیقا، شیعر، سه‌ما، شانۆ، له‌م دواییه‌ش سینه‌مای هاته‌پاڵ.

(تێبینی (1): له‌باتی هه‌ردوو وشه‌ی (زمانی) و (مكانی) عه‌ره‌بی من هه‌ردوو وشه‌ی (كاتانه‌) و (شوێنانه‌)ی كوردیم به‌كارهێناوه‌، له‌سه‌ر كێشی (رۆژانه‌، مانگانه‌، ساڵانه‌، پیاوانه‌، مه‌ردانه‌)، له‌بری وشه‌ی (كاتی) و (شوێنی)، چونكه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا پیتی (ی) بخه‌یته‌ پاڵ ئه‌و وشانه‌ ده‌بنه‌ ئاوه‌ڵناو (صفه‌)، له‌ كوردیشدا هه‌ر سێ پیتی (انه‌) بخه‌یته‌ پاڵیان ده‌بنه‌ ئاوه‌ڵناو. هه‌روه‌ها پێم باشه‌ له‌بری وشه‌ی (وقتی) و (موقت)ی عه‌ره‌بی وشه‌ی (كاتینه‌)ی كوردی به‌كاربهێنین. هیوادارم شاره‌زایانی زمانی كوردی له‌و باره‌وه‌ ڕایان هه‌بێت.)

*پۆلینی فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی ئه‌مانویل كانت (1724-1804ز).

ئه‌مانویل كانت فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی سه‌رده‌می رۆشنگه‌ری ئه‌وروپا ،هونه‌ری بۆ چوار جۆر پۆلین كردووه‌:

1- ئه‌و هونه‌رانه‌ی وشه‌ وه‌كو ئامراز به‌كارده‌هێنن وه‌ك هونه‌ری شیعر، هونه‌ری گوتار.

2- ئه‌و هونه‌رانه‌ی وێنه‌ی شێوه‌كاری وه‌ك ئامراز به‌كارده‌هێنن وه‌ك هونه‌ری میعمار، ره‌سم، نه‌حت، رێكخستنی باخچه‌.

3- ئه‌و هونه‌رانه‌ی ده‌نگ وه‌ك ئامراز به‌كارده‌هێنن وه‌كو هونه‌ری مۆسیقا.

4- ئه‌و هونه‌رانه‌ی جۆره‌ها ئامراز به‌كارده‌هێنن (ئامرازی تێكه‌ڵ) وه‌كو هونه‌ری شانۆ، هونه‌ری گۆرانی، هونه‌ری سه‌ما و بالێ.

بێگومان هونه‌ری سینه‌ماش (كه‌ تازه‌یه‌) ده‌چێته‌ پاڵ هونه‌ری تێكه‌ڵاو.

*پۆلینی فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی فردریك هیگڵ (1770_1831 ز).

فردریك هیگڵ، هونه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای شێوه‌ و ناوه‌ڕۆك یاخود بڵێین ماده‌ و روح پۆلین ده‌كات و ده‌یكاته‌ سێ ئاست (جۆر):

ئاستی یه‌كه‌م: ماده‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر رۆحدا وه‌ك هونه‌ری میعمار.

ئاستی دووه‌م: ماده‌ و روح له‌ یه‌ك ئاستدان وه‌كو هونه‌ری نه‌حت.

ئاستی سێهه‌م: رۆح زاڵه‌ به‌سه‌ر ماده‌دا وه‌كو هونه‌ری شیعر، مۆسیقا، ره‌سم.

هیگڵ، به‌پێی په‌ره‌سه‌ندنی مێژوویی هونه‌ر، پۆلینه‌كه‌ی كردووه‌، به‌وه‌ی میعمار كۆنترین هونه‌ره‌، پاشان نه‌حت هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌، له‌ مناڵدانی نه‌حته‌وه‌ هونه‌ری ره‌سم هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌، له‌ مناڵدانی ره‌سمیشه‌وه‌ شیعر په‌یدا بووه‌، بۆیه‌ هیگڵ شیعر به‌باڵاترین و جوانترین هونه‌ر داده‌نێت.

*پۆلینی فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی ئارسه‌ر شۆپنهاوه‌ر (1788-1860).

شۆپنهاوه‌ر، به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ره‌می هونه‌ر پۆلین ده‌كات و له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و به‌ها مرۆڤانه‌ی له‌ هێزی ئیراده‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ هونه‌ری میعمار ده‌كاته‌ بناغه‌ی هه‌ره‌مه‌كه‌، دوای ئه‌وه‌ هونه‌ری نه‌حت دێت، دوای نه‌حت هونه‌ری ره‌سم دێت، دوای ره‌سم هونه‌ری شیعر دێت، دوای هونه‌ری شیعر هونه‌ری مۆسیقا دێت كه‌ ده‌كاته‌ لووتكه‌ی هه‌ره‌مه‌كه‌. شۆپنهاوه‌ر هونه‌ری مۆسیقا به‌ باوكی هونه‌ره‌كان داده‌نێت، به‌لای ئه‌وه‌وه‌ مۆسیقا وه‌ك ژماره‌ و هێما زمانێكی گشتییه‌ و قانونی بوون كه‌شف ده‌كات، هه‌روه‌ها دڵشادی و خه‌مباری له‌ خۆیدا كه‌شف ده‌كات و هه‌موو قانونه‌كانی بوون به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، به‌ڵام لاسایی ناكاته‌وه‌.
سێهه‌م : پۆلینی هونه‌ر له‌ سه‌ده‌ی بیستدا.

*پۆلینی بیرمه‌ند و فه‌یله‌سووفی فه‌ره‌نسی ئالان (ئیمیل شارتی 1868-1951ز).

ئالان هونه‌ر پۆلین ده‌كات بۆ دوو جۆر:

1- هونه‌ری به‌كۆمه‌ڵ (كۆمه‌ڵێ خه‌ڵك به‌شداری تێدا ده‌كات): وه‌كو هونه‌ری مۆسیقا، گۆرانی، شانۆ، سه‌ما.

2- هونه‌ری تاك: ئه‌و هونه‌ره‌ی كه‌ هونه‌رمه‌ند خۆی به‌ ته‌نها به‌رهه‌می ده‌هێنێت بێ ئه‌وه‌ی كه‌س هاوكاری بكات، وه‌كو هونه‌ری ره‌سم ، نه‌حت، دارتاشی، سیرامیك، هونه‌ری نووسین وپه‌خشان.

هه‌روه‌ها ده‌ڵێ له‌ نێوان هونه‌ری به‌كۆمه‌ڵ و هونه‌ری تاكدا، دوو جۆر هونه‌ری تر هه‌یه‌، ئه‌وانه‌ش ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ن:

1- ئه‌و هونه‌ره‌ی له‌ كۆمه‌ڵه‌وه‌ ده‌چێت بۆ تاك وه‌ك هونه‌ری میعمار.

2- ئه‌و هونه‌ره‌ی له‌ تاكه‌وه‌ ده‌چێت بۆ كۆمه‌ڵ وه‌كو هونه‌ری شیعر و به‌لاغه‌ت.

*پۆلێنی فه‌یله‌سووفی فه‌ره‌نسی ئیتیان سۆریۆ (1892-1979ز)

ئیتیان سۆریۆ، هونه‌ری پۆلێن كردووه‌ بۆ حه‌وت جۆر له‌سه‌ر بناغه‌ی چۆنێتی هه‌ستی زاڵ له‌ كاری هونه‌ریدا، به‌م شێوه‌یه‌:

1- هێڵ بۆ هونه‌ری زه‌خره‌فه‌.

2- قه‌باره‌ بۆ هونه‌ری میعمار و نه‌حت.

3- ره‌نگ بۆ هونه‌ری ره‌سم.

4- رووناكی بۆ هونه‌ری سینه‌ما و وێنه‌ی ره‌نگاوڕه‌نگ.

5- جووڵه‌ بۆ هونه‌ری سه‌ما.

6- ده‌نگی ماناداری وشه‌ بۆ هونه‌ری ئه‌ده‌ب و شیعر.

7- ده‌نگی په‌تی بۆ هونه‌ری موسیقا.

*پۆلینی زانای فه‌ره‌نسی لیزباكس

لیزباكس، هونه‌ر پۆلێن ده‌كات بۆ سێ جۆر:

1- هونه‌ری جووڵاو: وه‌ك هونه‌ری سه‌ما، گۆرانی، مۆسیقا.

2- هونه‌ری نه‌جووڵاو: وه‌ك هونه‌ری میعمار، نه‌حت، ره‌سم.

3- هونه‌ری شیعرانه‌ : وه‌ك هونه‌ری شیعری لیریك، شیعری چیرۆكئامێز، هونه‌ری شیعری نواندن (كۆمیدیا و تراژیدیا)، هونه‌ری ئۆپه‌رێت ، نواندنی لیریكی، ئه‌م هونه‌رانه‌ كۆی هونه‌ری ئه‌ده‌ب و گۆرانی و مۆسیقان، ده‌ربڕی خه‌یاڵی ره‌سه‌نی هومه‌رمه‌ندن.

(تێبینی (2): بۆ بابه‌تی پۆلینی هونه‌ر له‌ قۆناغی جیا جیادا سوودی زۆرم له‌م سه‌رچاوه‌یه‌ وه‌رگرتووه‌ (سید احمد بخیت علی/ تصنیف الفنون العربیة‌ و الاسلامیة‌/ منشورات المعهد العالمی للفكر الاسلامی- فرجینیا- الولایات المتحدة‌ الامریكیة‌/ الطبعة‌ الاولی‌- بیروت-2012/ ص 87 – 188)

ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ دید و بۆچوونی چه‌ندین فه‌یله‌سووف و بیرمه‌ند و زانای جوانیناس بوون له‌سه‌ر چه‌مك و پێناسه‌ی هونه‌ر، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر چۆنێتی پۆلینی هونه‌ر له‌ قۆناغی جیاجیادا. وه‌ك ده‌بینین، هه‌ردوو بابه‌ته‌كه‌ له‌ كۆنه‌وه‌ تاكو ئێستاش جێگای مشتومڕ و دید و بۆچوونی جیاوازن. ئایا پاش ئه‌زموونی په‌نجا ساڵ خوێندنه‌وه‌ و نووسین، ئێمه‌ چۆن ده‌ڕوانینه‌ ئه‌و دوو بابه‌ته‌ و دید و بۆچوونمان چی بێت. له‌ ژیانی رۆژانه‌ی خوێندنه‌وه‌ و نووسینماندا چۆن تێیان ده‌ڕوانین و په‌یڕه‌وی ده‌كه‌ین. هه‌روه‌ها چۆن به‌پێی تێگه‌یشتن و دید و بۆچوونمان كاری هونه‌ری هه‌ڵده‌سه‌نگێنین.

پەراوێز:

(1) جان برتلیمی/ بحث فی علم الجمال/ ترجمة‌ د. انور عبدالعزیز/ دار نهضة‌ مصر-القاهرة‌/ طبعة‌ 1970 /ص 394.

 618 جار بینراوە