سەرەکی » کەلتوور » مێژوویەك پڕ لە شانازی

حوسێن حوزنی موكریانی

مێژوویەك پڕ لە شانازی

بەختیار سەعید

بەردەوام بەشێك لە كەسایەتییەكان لەناو میللەتە جیاوازەكاندا بوونەتە هۆكاری ناساندنی ئەو میللەتانە بە هەموو جیهان، یاخود ئەو كەسایەتیانە بوونەتە هۆكار بۆ گۆڕانكارییەكی گەورە، هەربۆیە بەبەردەوامی یادو بەرهەمەكان و هەوڵەكانی ئەو كەسایەتیانە بە نەوە جیاوازەكان ئاشنا دەكەنەوەو وەكو وانەیەكی پڕ شانازی دەوترێتەوە.

لە كوردستانیش بەهەمان شێوە چەندین كەسایەتی هەیە كە بوونەتە ناوێكی پڕشنگدار و لەسەردەمەكەی خۆیان و ئێستاشی پێوە بێت تایبەتمەندێتی خۆیان لەدەستنەداوە، ئەگەر حسین حوزنی موكریانی یەكێك بێت لەو ناوانە ئەوە ئەم كەسایەتیە لەچەندین روەوە توانیوێتی خزمەتێكی گەورە لەبواری رۆژنامەنووسی و مێژوو، هەروەها چاپەمەنیدا كردووە.

مامۆستا هاوار لە كتێبی شێخ مەحمودی قارەمان و دەوڵەتەكەی خوارووی كوردستان دەڵێت «یەكەم وێنەگرێك لە كوردستاندا حوسین حوزنی بوو لەگەڵ كابرایەكی لوبنانی، لەدوایدا شێخ لەتیفی دانساز ئەو كامێرایەی حوسێن حوزنی و لوبنانییەكەی كڕیوەتەوەو شێخ لەتیفیش لەدوایدا فرۆشتییەوە بە یەحیا ئەفەندی»نێوداری كوردی پێگیراوەو لەهەمانكاتدا بەو ئامێرە دەیان كوردی فێری هونەری وێنەگرتن كردووە؛.

ئامێری چاپكردن
ساڵی 1914دا حوزنی لە ئەڵمانیاوە ئامێرێكی چاپ ماركی Diamondی كڕی و لە ساڵی 1915 لەشاری حەلەب دایمەزراندووە، لە ساڵی 1925 چاپخانەكەی گواستۆتەوە بۆ ڕەواندزو لە ساڵی 1948وە تا ئەمڕۆ لەشاری هەولێر دامەزرێنراوە كە لەهەمانكاتدا بە تەمەنترین چاپخانەی كوردیش دەژمێردرێت و چاپخانەكە ناوی چاپخانەی كوردستانی لێنراوەو تیپ و كڵێشەی چاپخانەكەی لە داری كەوێت- كەوت كە دارێكی جەنگەڵی زۆر ڕەكە درووست بكات.

زۆربەی ئەو كوردانەی كە لە عیراقدا دەسەڵاتدار بوون نەك هەر یارمەتی حوزنیان نەداوە بەڵكو هەمیشە دژی وەستاون و تاوانی هەڵبەستراویان بۆ سازداوە بەڵكو لەماوەی 23 ساڵی ژیانی لە باشوری كوردستان نەبۆتە خاوەنی ناسنامە واتا ساڵانی 1925-1947 بەڵام گیوی برای لەساڵی 1947دا مافی مانەوەی پێبەخشراوە.

حوسێن هەوڵیداوە لە عیراق بچیتە دەرەوەو رووبكاتە دەوڵەتێكی ئەوروپا، بەڵام چەند ڕێگرییەك هەبووە لەوانە:
١- حكومەتی عێراقی ڕێگەی دەرچوونی لێ بەستووە، هەر كەچەند باڵیۆزخانەیەكی ئەوروپی بەڵێنی بەخشینی پەنابەریان دەواتێ حكومەتی عیراقی گفتی وەرگرتنی جنسیەیان پێ دەدا.

٢- حوزنی نووسەر بوو، ئاڵای هوشیاركردنەوەی گەلی كوردی هەڵگرتبوو، بۆیە هەبوونی لەنێویاندا ڕۆڵی زێتر دەبوو تا دووركەوتنەوە لێیان.

٣- بەندیوارێكی بەتینی لەگەڵ بنەماڵەی بەدرخانییەكاندا هەبوو، وانەی ئەوەی لە ئەزموونی ڕۆژنامەوانووسی ئەوان وەرگرتبوو كە بڵاوكراوەی نووسراو لەنێو وڵاتدا كاریگەرتر دەبێت تا لەدەرەوەی وڵات، چونكە ناردنەوەو گەیشتنی بەدەست خوێنەران ئاسانترە.

٤- حوزنی مرۆڤێكی وا بار سوك نەبوو كە بتوانێت بە قاچاخ سنوور ببەزێنێت و خۆی بگەیەنێتە وڵاتانی ئەوروپا، بەڵكو چاپخانەكەی لە لای لە خۆی خۆشەویستر بوو، بۆ هەر كوێ چووبایە لەگەڵ خۆی دەیبردو پەڕاندنەوەی چاپخانەو دەستنووس و بەنهێنی كارێكی وا سانا نەبوو، لەگەڵ ئەوەی كە تاوانبار كراوە بەوەی كە جاسوسی ئینگلیزە.

زاری كرمانجی یەكێكە لەهەوڵە ناوازەكانی حوزنی كە لەنێوان ساڵانی 1926-1932 لە ڕەواندز پەخش و بڵاوكراوەتەوە، گەر سەرنج لەو كڵێشەیەی بەرگی گۆڤاری زاری كرمانجی بدەیت دەبینیت ئەو خانوەی بەرەیەی كە لەنێویدا نەخشاندوێتی هەر وەكو ئەو خانووبەرەیەی ئەوروپیان دەچێت وە نەبێت ئەم لاساییكردنەوەی ئەوان بووبێت، بەڵكو ئارەزووی كردووە كە كوردیش وەك ئەوان بە ئاسوودەیی و سەرفرازی و هاوچەرخانە بژی.

ژیانی هاوسەری حوسێن حوزنی ناوی فاتمە بووەو لە بنەماڵەی ئەیوبیان بووەو لە حەڵەب ژیانی خێزانی لەگەڵدا پێكهێناوە، فاتمە خان منداڵی نەدەبوو، داماو نەیتوانیووە ئەو بیرە بپەژرێنێت و ژنێكی دی بەسەردا بێنێت، بەڵكو هەردەم گوتوویەتی: من ئەو ژنەم لە وڵاتی كەسووكاری دابڕاندووەو ئێستەش لێرەدا هەوێیەكی بەسەر بێنم و ژیانی نامۆی و ئاوارەیی لێ دژوارتر بكەم، ئەگەر لەبەر منداڵیش بێت، تا وەجاخم كوێر نەبێت ئەوا كتێبەكانم زارۆی منن و منداڵ دەمرێت بەڵام بەرهەم بیرناچێت و هەردەم بە زیندوویی دەمێنێتەوە.

كتێبی وێنەگری و كۆڵین بەكردن و كۆشین و دیتن:
لایەنێكی تری بەسەلیقەیی هونەرییانەی حوزنی چاپكردنی ئەو كتێبەیە كەتیایدا زەنگۆگرافی بەزانین و تاقیكردنەوە وێنەكولان بەتیشكی رووناكی لەساڵی 1934دا بەچاپگەیاندووە كەتیایدا حوزنی بەشێوەیەكی پراكتیكی كەسێتی كورد فێری ئەو هونەرە دەكات كەبۆ ئەو سەردەمە كارێكی بێوێنەبووە كەچیتر كەسێتی كوردیش هێندەی ترلەو پێشكەوتنەی دنیا بەدوور نەبێت.

حوزنی لەپێشەكی كتێبی ( وێنەگری و كۆڵین بەكردن و كۆشین و دیتن)دا دەڵێت (هەركەسێك دەست بەوێنەكۆڵین بكا دەبێ زۆر چاك فۆتۆگراف بزانێت، چونكە كولانی بەتیشك و وێنەگەری- فۆتۆگرافی زادەیەكن) گەر بەوودییەوە بڕوانینە ئەم پێناسەیە ئەوەمان بۆ دەسەلمێنێت كە حسێن حوزنی لەبواری (فۆتۆگراف)یشدا شارەزا بووە بۆیە توانیووێتی ئەو كارە پێكەوە ئەنجام بدات و لەكارە رۆژنامەوانییەكەیدا رەنگ بداتەوەو كاری بۆ بكات، ئێمە گەر بەتەنها كتێبی ( وێنەگری و كۆڵین بەكردن و كۆشین و دیتن)و ژمارەكانی گۆڤاری (زاری كرمانجی) بەهەند وەربگرین بەدڵنیایی بەسەلیقەیی هونەرییانەی (حسێن حوزنی موكریانی) مان بۆ ئاشكرا دەبێت كەچەندە هونەرمەندانە كاری كردووە.

نوسەر‌و گەڕیدە‌و لێپرسراوی ئنگلیز (هاملتۆن) لەسەردەمی گۆڤاری (زاری كرمانجی) دا بۆ ماوەیەك رێی دەكەوێتە رەواندز‌و بەدیداری حوزنی موكریانی شاد دەبێت بە هێمنییەوە دەڕوانێتە رەنجی فەرهادانەی حوزنی‌و رەوتی رۆژنامەنوسی كوردی, لە چەند شوێنێكی كتێبە مێژوویەكەیدا كە بە زمانی ئنگلیزی بڵاوراوەتەوە بە ناونیشانی (roda through kurdstan) لە چاپە ئنگلیزییەكەیدا لە ساڵی 1958 دا سەبارەت بە حوزنی نوسیوێتی (سەید حسێن حوزنی لە رەواندز دەژی‌و خاوەنی رۆژنامەیەكی كوردییە, بە تەنیا هەموو بابەتەكانی دەنوسێ, بە دەستی خۆی وێنەكانی دەكێشان, بە تەنیا چاپی دەكردن, لە دوایدا خۆیشی دەیپێچایەوە كە ئەمەش نموونەیەكی تەواوی دەگمەنە لەسەر رووی زەوی, ئەم رۆژنامەنووسە ئارەزووی نیشاندا كە هاوڕێی گەشتەكەمان بێ, بەڵام وەك هەموو رۆژنامەنووسێكی جیهانی نەیدەویست كە ئەو هەلە لەكیس بدات‌و دەفتەرێكی لەگەڵ خۆی هێنا تا ئەو شتانەی كە دەیان بینی تۆماریان بكات).

ژیاننامەی حسێن حوزنی موكریانی
– 1890 لە مهاباد لەدایكبووەو هەر لەو شارەدا خراوەتە بەر خوێندن.
– 1903 بۆ بەردەوامبوونی لە خوێندن مهابادی بەجێشتووەو بەرەو مەراغەو تەورێز ڕۆشتووە.
– 1904 ماوەیەك لە پریڤان ماوەتەوەو هەر لەوێ بۆتە مامۆستای كوڕەكانی شەمسەدینۆف و حاجی یوسف بەگ، هەروەها چەند كتێبێكی منداڵانی لە زمانی فارسییەوە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی.
– 1907 ڕووی لە ڕوسیا كردووە تێیدا خوێندوێتی و بە مۆرچێتی و بە پیتی فارسی و لاتینی و خۆشنووسی خۆی بەخێوكردووە.
– 1908 چۆتە ئیستەنبوڵ و سوریاو لوبنان و فەلەستین و حیجازو مسیرو فەرەنسا ئەڵمانیا.
– 1914 لە ئەڵمانیا ئامێرێكی چاپی ماركەی دیامۆندی كڕیووەو لە ساڵی 1915دا لە حەلەب دایمەزراندووە.
– 1925 حوزنی لەگەڵ گیوی برایدا سوریایان بەجێهێشتووەو ڕوویان لە عیراق كردووەو لەگەڵ محەمەد ئەمین یومنی كارگەی هەڵكۆڵین و زەنگۆگرافی دامەزراندووە.
– 1926 لە ڕەواندز نیشتەجێ بووە ئامێرەكەی چاپی لەو شارەدا بەنێوی زاری كرمانجی دامەزراندووەو گۆڤارێكیشی هەر بەناوی چاپخانەكەی بڵاوكردۆتەوەو لەماوەی شەش ساڵدا 1926-1932 توانیوێتی 24 ژمارەی لێ چاپ كردووە.
– 1932 لەگەڵ مەلیك فەیسەڵی یەكەمدا یەكتریان لە ڕەواندز بینیووە.
– 1932 گۆڤاری زاری كرمانجی قەدەغەدەكرێت و مۆڵەتی بڵاوكردنەوەی لێ وەردەگیرێتەوە.
– 1933 بە هۆی مەحمود فەخری بەگ و بەهاندانی ڕەزا بەگ ئیسماعیل بەگ فرمانی دەركردنی حوزنی لە عیراق دەرچووە.
– 1947 کۆچی دوایی کردووە.

 95 جار بینراوە