سەرەکی » ئەدەب و هونەر » كلیلی‌ بزربوو

کورتە چیرۆک

كلیلی‌ بزربوو

ئه‌سعه‌د عه‌زیز محه‌مه‌د

ئه‌و به‌یانییه‌ هه‌موو ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌م، كه‌وتنه‌گه‌ڕان به‌ دوای كلیلی بزربوودا، كلیلی ئه‌و سندوقه‌ی تاپۆی خانوه‌كه‌مانی تێدابوو، هه‌ریه‌كه‌ و له‌ شوێنیكه‌وه‌ یان له‌ سووچێكی خانووه‌كه‌دا به‌دوایدا ده‌گه‌ڕا، هه‌ندێك له‌ ژووره‌كانی نهۆمی دووه‌م هه‌ندێكیتر له‌ ژێرزه‌مینه‌كه‌دا به‌دوایدا ده‌گه‌ڕاین، هیچ كه‌س نه‌یده‌زانی ئه‌و كلیله‌ له‌ كه‌یه‌وه‌ دیارنه‌ماوه‌. هیچ كه‌س گومانی له‌وه‌ نه‌بوو كه‌ زیاتر له‌ ده‌ ساڵه‌ ده‌رگای ئه‌و سندوقه‌ ئاسنه‌ نه‌كراوه‌ته‌وه‌ دڵنیاشم هیچ كه‌س ئه‌وه‌ی له‌بیر نه‌ماوه‌ چ شتێك له‌ناو ئه‌و سندوقه‌دا هه‌ڵگیراوه‌ به‌ڵام هه‌موو ئه‌ندامانی خێزانه‌كه‌م له‌وه‌ دڵنیان تاپۆی موڵكداری خانوه‌كه‌ له‌ناو ئه‌و سندووقه‌دایه‌. ته‌نانه‌ت داپیره‌ و باپیره‌شم كه‌وتنه‌گه‌ڕان و پشكنین به‌دوای كلیلی بزربوودا. له‌ مێژبوو حه‌زم له‌وه‌بوو به‌وردی ناو ژێرزه‌مینه‌كه‌ بگه‌ڕێم له‌به‌رئه‌وه‌ به‌په‌له‌ خۆم گه‌یانده‌ ئه‌وێ و ده‌رگا بچوكه‌كه‌یم كرده‌وه‌ و به‌پلیكانه‌كاندا دابه‌زیمه‌ خواره‌وه‌، به‌هه‌ر پلیكانه‌یه‌كه‌دا به‌ره‌وخواره‌وه‌ داده‌به‌زیم هه‌ستێكی وه‌هام له‌لاپه‌یدا ده‌بوو به‌ناو مێژووی بنه‌ماڵه‌كه‌ما شۆڕده‌بمه‌وه‌، له‌نێو دۆڵابێكی داردا دیواربه‌ندێكی گه‌وره‌ی دره‌ختی بنه‌ماڵه‌كه‌ و ده‌فته‌ری یاداشتنامه‌ی باپیره‌ گه‌وره‌ی بنه‌ماڵه‌كه‌م دۆزییه‌وه‌. دره‌ختی بنه‌ماڵه‌
كاتی چاوم به‌ دره‌ختی بنه‌ماڵه‌كه‌دا گێڕا، به‌چاوی خۆم ده‌مبینی و بڕوام نه‌كرد، ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر دره‌ختی بنه‌ماڵه‌كه‌ نووسرابوو زۆر دوور بوو له‌وه‌ی رۆژانه‌ ده‌گوتری، ره‌گی دره‌ختی بنه‌ماڵه‌كه‌مان به‌ یه‌كێك له‌ پاشاكانی نه‌ته‌وه‌یه‌كی تر كۆتایی دێت دوا گه‌ڵای بنه‌ماڵه‌كه‌مان ناوی باوكمی له‌سه‌ر نووسرابوو، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت له‌سه‌رده‌می باپیره‌ی باوكمه‌وه‌ هیچ كه‌س ده‌ستكاری ئه‌و دره‌ختی بنه‌ماڵه‌یه‌ی نه‌كردووه‌ و ناوی هیچ كه‌سیشی له‌سه‌ر زیاد نه‌كردووه‌. لاپه‌ڕه‌ی یاداشتنامه‌كه‌ زه‌ردهه‌ڵگه‌ڕابوو، به‌ڵام وێڕای ئه‌و مێژووه‌ دوور و درێژه‌ هێشتا لاپه‌ڕه‌كانی زۆر به‌ڕوونی ده‌خوێنرێته‌وه‌. چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كم هه‌ڵدایه‌وه‌ لاپه‌ڕه‌یه‌ك به‌ناونیشانی (له‌ ته‌ختی سوڵتانه‌وه‌ بۆ شوانی) سه‌رنجمی بۆلای خۆی راكێشا ده‌ستمكرد به‌خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م رستانه‌ :»باپیره‌ گه‌وره‌م شازاده‌ عه‌لی له‌پاش ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر جێنشینی سوڵتان له‌گه‌ڵ ئامۆزاكانیدا نێوانیان تێكده‌چێت شاری خۆی به‌جێده‌هێڵێت و رووده‌كاته‌ ئه‌م وڵاته‌ له‌ ماڵی كوێخای دێی(كه‌ژۆكه‌) ده‌بێت به‌ شوان، دوای ئه‌وه‌ی كوێخا زۆر متمانه‌ی پێده‌كات. له‌دواجاردا یه‌كێك له‌كچه‌ جوانه‌كانی خۆی پێده‌به‌خشێت. دوای چه‌ند په‌راگرافێك ئه‌مه‌ نووسرابووه‌وه‌: «له‌و ساڵه‌ی كه‌ به‌گرانی گه‌وره‌ ناسراوه‌ رووده‌كه‌نه‌ ئه‌م شاره‌ و له‌وساوه‌ لێره‌ ده‌ژین. دره‌ختی بنه‌ماڵه‌ و یاداشته‌كانی باپیره‌ گه‌وره‌ی بنه‌ماڵه‌ زۆر درۆی مێژوو راستده‌كه‌نه‌وه‌، یه‌كێك له‌و راستیانه‌ی جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌كه‌نه‌وه‌ دادوه‌رێكی زۆر به‌ناوبانگی ئه‌م شاره‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كی تره‌ باپیری ئامۆزای باپیرمه‌. ئه‌وه‌ی له‌ دووتوێی ئه‌و یاداشتنامه‌یه‌دا نووسرابووه‌وه‌ ئه‌و راستییه‌ی ده‌رده‌خست سته‌مێكی زۆر له‌سه‌ر خه‌ڵكی ئه‌م وڵاته‌ هه‌یه‌ به‌درێژایی مێژوو ئه‌و سته‌مه‌ به‌سه‌ریاندا سه‌پێنراوه‌.

كه‌سی ون بوو
تۆماری مێژووی بنه‌ماڵه‌كه‌م و هه‌روه‌ها یاداشتنامه‌كه‌ی باپیره‌ گه‌وره‌ و هێڵكاری دره‌ختی بنه‌ماڵه‌كه‌ هه‌موویان جه‌خت له‌و ڕاستییه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ به‌درێژایی مێژوو كه‌سێك له‌ خێزانی بنه‌ماڵه‌كه‌م ون بووه‌، دواتر یان به‌ كه‌سێكی جیاواز گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ یان هه‌رگیز نه‌گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌. باپیرم برایه‌كی له‌ سه‌فه‌ربه‌لك رۆیشتووه‌ و ئیتر هیچ كه‌س هه‌واڵی نه‌زانیوه‌. باوكم هه‌واڵی براكه‌ی بۆ ماوه‌ی بیست و دووساڵ نازانێت دواتر له‌ یه‌كێك له‌ وڵاته‌ ئه‌وروپییه‌كان ده‌رده‌كه‌وێت، كاتێكیش له‌ ئێواره‌یه‌كی هاوینی گه‌رمادا خۆی ده‌كات به‌حه‌وشه‌دا ده‌گێڕنه‌وه‌ هه‌رگیز له‌ ره‌فتارو هه‌ڵسوكه‌وتی به‌كه‌سی پێشوو ناچێت، له‌ ماوه‌ی سێ ڕۆژدا هیچ كه‌س حه‌ز به‌گه‌ڕانه‌وه‌ی ناكات و هه‌موو خوازیارن زوو بڕوات و ماڵ به‌جێبهێڵێت ته‌نانه‌ت دایك و باوكیشی. باپیرم ده‌یگێڕاوه‌ مامێكی زۆر ئازا و جوامێری هه‌بوو، سوار چاك و قه‌شه‌نگ زۆر نزیك بوو له‌ میرانی سۆران بانگهیشتی ئه‌سته‌نبوڵ كرا بۆ چاوپێكه‌وتنی سوڵتان ئیتر له‌وساوه‌ نه‌گه‌ڕایه‌وه‌. هه‌ندێك ده‌ڵێن له‌وی كوژراو له‌ناوبرا، هه‌ندێكیش ده‌ڵێن له‌وێ نیشته‌جێ بوو ئیتر نه‌گه‌ڕایه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئاماری كه‌سه‌ ونبوه‌كانی بنه‌ماڵه‌كه‌م بكه‌م، ژماره‌یه‌كی راست و دروستم له‌به‌ر ده‌ست نییه‌ كه‌ ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ چه‌ندن به‌ڵام ئه‌وه‌ی تێبینیم كردووه‌ له‌ هه‌ر نه‌وه‌ییه‌كدا كه‌سێكی بنه‌ماڵه‌كه‌م ون بووه‌.

شته‌ بزربووه‌كان
له‌ گه‌ڕان و پشكنین به‌دوای كلیلی بزربوودا زۆر شتی بزربوومان دۆزییه‌وه‌، باپیرم ئه‌و نامه‌یه‌ی پاشا فه‌یسه‌ڵی یه‌كه‌می دۆزییه‌وه‌ كه‌ بۆ باپیری ناردبووی ماوه‌ی چه‌ند مانگێك بوو به‌دوایدا ده‌گه‌ڕا. داپیره‌م كلدان و مێخه‌كبه‌ندی دایكی دۆزییه‌وه‌ كه‌ ماوه‌ی شه‌ش مانگ زیاتره‌ سۆراغی ده‌كات. باوكم ئه‌و وێنانه‌ی دۆزییه‌وه‌ كه‌ هه‌فته‌یه‌كه‌ پرسیاری ده‌كات و به‌دوای ده‌گه‌ڕێت. ناسنامه‌ی ساڵی 1937 باپیره‌ و داپیره‌م دۆزییه‌وه‌ كه‌ شوێنی نیشته‌جێبوونیان قه‌ڵای (ئارابخا)یه‌.خوشكه‌كه‌م كتێبی داستانه‌ كۆنه‌كانی وڵاته‌كه‌می دۆزییه‌وه‌. له‌ ژێرزه‌مینه‌كه‌دا گۆچانێكی داربه‌ڕووم به‌رچاو كه‌وت ده‌سكێكی نه‌خشینی هه‌بوو، له‌سه‌ر نه‌خشه‌كه‌ وێنه‌ی خۆر هه‌ڵكۆڵرابوو. هه‌موومان خه‌ریكی پشكنین و گه‌ڕان بووین هه‌ر یه‌كه‌ له‌ ئێمه‌ زۆر شتی ده‌گمه‌ن و نایابی دۆزییه‌وه‌، براكه‌م زۆر و تابلۆی ڕه‌نگاوڕه‌نگی مێژوویی ده‌ستكه‌وت كه‌ حه‌زی به‌بینینیان ده‌كرد. به‌ڵام تا خۆر ئاوابوون هیچ كه‌س كلیلی بزربووی نه‌دۆزییه‌وه‌ و ده‌ستینه‌كه‌وت. وه‌كو ئه‌وه‌ وابوو قوتدرابێت و نه‌ما بێت.

تاپۆی ڕه‌ش
خۆر ئاوابوو تاریكی باڵی به‌سه‌ر كوچه‌ و كۆڵانی شاردا كێشا، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی هه‌موو ماندوو و شه‌كه‌ت بووین، به‌ڵام هه‌موومان تا راده‌یه‌كی زۆر دڵخۆش بووین به‌وه‌ی به‌رچاومان كه‌وتبوو، یان له‌ پشكنین و گه‌ڕاندا ده‌ستمان كه‌وتبوو. شه‌و باوه‌شی به‌ هه‌موو سووچێكی ژووره‌كاندا كردبوو. هێشتا هه‌ندێكمان هه‌ر به‌دوای كلیلی بزربوودا ده‌گه‌ڕاین، خوشكه‌ بچووكه‌كه‌م له‌نێو كتێبخانه‌ كۆنه‌كه‌دا ده‌رچه‌یه‌كی نهێنی ده‌دۆزێته‌وه‌ سه‌ره‌وه‌ی به‌ته‌خته‌یه‌ك داپۆشراوه‌ بانگی باوكم ده‌كات، ئه‌ویش هیچ زانیارییه‌كی له‌سه‌ر ئه‌و جێگه‌ شاراوه‌یه‌ نابێت باوكم بانگی باپیرم ده‌كات. باپیرم هه‌ناسه‌یه‌كی قووڵ هه‌ڵده‌مژێت و به‌جووڵه‌یه‌كی خێرا ته‌خته‌كه‌ لا ده‌بات و ده‌رچه‌كه‌ ده‌رده‌هێنێته‌ ده‌ره‌وه‌، سه‌رمان سوڕده‌مێنێت له‌و كه‌ره‌سانه‌ی له‌ناو ده‌رچه‌كه‌ ده‌یبینین. ته‌سبیحێكی قه‌زوان و دارجگه‌ره‌یه‌كی كۆن و ده‌سنووسێكی زۆر كۆن و كلیلی بزربووش هه‌ر له‌وێ بوو. باپیرم رێگه‌ نادات هیچ كه‌سێكمان سه‌یری ئه‌و كه‌ره‌سانه‌ بكه‌ین یان ده‌ستی لێبده‌ین. ده‌ڵێت ئه‌مه‌ «كه‌ره‌سه‌ قه‌ده‌غه‌ كراوه‌كانی مێژوومه‌». دواتر هه‌موومانی له‌ دووڕیانی پرسیارو راماندا به‌جێیهێشت، بیركردنه‌وه‌مانی به‌ مێژووی قه‌ده‌غه‌كراوه‌وه‌ گرێدا و به‌ره‌و سندووقه‌ ئاسنه‌كه‌ ڕۆیشتین هه‌روه‌كو پێشتر ده‌مانزانی تاپۆكه‌مان له‌ناو سندوقه‌ ئاسنه‌كه‌ دۆزییه‌وه‌. تاپۆیه‌كی ئاسایی به‌ناوی باپیرمه‌وه‌ بوو، به‌ڵام له‌گه‌ڵ تاپۆكه‌دا تاپۆی ڕه‌شی هه‌مان خانوو هه‌بوو، تاپۆكه‌ به‌ناوی باپیرمه‌وه‌ نه‌بوو، به‌ڵكو به‌ناوی كه‌سێكی جوله‌كه‌وه‌ بوو (صڵێوه‌ شاۆل ئیسحاق). بینینی ئه‌و تاپۆ ڕه‌شه‌ و ئه‌و ناوه‌ هه‌موو مانی له‌ ده‌ریای بیركردنه‌وه‌ و پرسیاردا نقومكرد. نه‌مده‌زانی ئه‌مه‌ به‌شێكه‌ له‌ مێژووی قه‌ده‌غه‌كراو یان سته‌مێكی مێژووییه‌ به‌رده‌وام له‌م وڵاته‌دا دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌. شه‌و له‌نێو نوێنه‌كه‌م ڕاكشابووم پڕ به‌دڵ خۆزگه‌م به‌وه‌ ده‌خواست كه‌ خۆزگه‌ به‌دوای ئه‌و كلیله‌دا نه‌گه‌ڕاینایه‌ و خۆزگه‌ نه‌ماندۆزیایه‌ته‌وه‌.

 787 جار بینراوە