سەرەکی » راپۆرت » لە هەر سێ كەس کەسێک ئاوی پاكی دەست ناكەوێپەڕە 3

كەمبوونەوەی ئاو لە جیهاندا دەخرێتەڕوو

لە هەر سێ كەس کەسێک ئاوی پاكی دەست ناكەوێ

هەولێر، تەها عەبدوڵڵا

ئێوارەی رۆژی پێنجشەممە 10/6/2021 لە بارەگای لقی هەولێری یەكێتی نووسەرانی كورد بە ئامادەبوونی ژمارەیەك لە پسپۆڕانی بواری ئاو و بەنداوەكان و نووسەران‌، سیمینارێك لەبارەی مەترسیەكانی كەمبوونەوەی ئاو بەناونیشانی (قەیرانی ئاو و شەڕێك لەبەر دەرگامان) بۆ د.ئەیوب گەڵاڵی نووسەرو بەرێوەبەری گشتی لە وەزارەتی پلاندانانی حكومەتی هەرێم بەرێوەچوو.

نووسەر لە سیمینارەكەدا ئاماژەی بە مەترسییەكانی كەمبوونەوەی ئاو لە جیهان لە نێویشاندا رۆژهەڵاتی ناوەراست و عیراق و كوردستان كرد و رایگەیاند: سێ هۆكاری سەرەكی وایكردووە ساڵانە جیهان بەرەو تێنوێتی بچێت، ئەویش (بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و زۆبوونی ژمارەی دانیشتوان ‌و فراوانبونی كەرتی پیشەسازی)یە، سەبارەت بە پلەی گەرمی كە چاوەڕوان دەكرێت لە داهاتوو 2 پلەی سلیزی بەرزبێتەوە، ئەمەش هۆکارە بۆ وشكە ساڵی و بە بیابانبوون.

پێشبینی شەڕی ئاو دەکرێت
راشیگەیاند: ماوەی چەند ساڵێكە ئاو كراوەتە چەكێك بەدەست ئەو وڵاتانەی سەرچاوەكانی ئاویان لێیە و زۆرجار وەك كارتی فشار بەكاردێت، هەرچەندە لەسەر ئاستی نێودەوڵتی هەوڵی زۆر دراوە بۆ چارەسەركردنی كاریگەری كەمبوونەوەی ئاو لە سەر هاووڵاتیان، بەڵام نەتوانراوە مەترسیەكان بڕەوێنەوە، زۆربەی پێشبینیەكان ئەوە دەردەخەن كە لەم سەدەیە شەڕی ئاو رووبدات، بەتایبەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پێیانوایە ئەوەی كۆنترۆڵی ئاو بكات واتا كۆنتڕۆڵی نەوتیشی كردووە .

لە سێ كەس کەسێک ئاوی پاكی دەست ناكەوێ
هەر لەو سیمینارە د. ئەیوب گەڵاڵی لەبارەی ئاستی كەمبوونەوەی ئاو و زیادبوونی رێژەی بەركارهێنان و بەفیڕۆدانی ئاو خستەڕوو باسی لەوەشکرد: بڕی ئاوی سەرگۆی زەوی بە نزیكەی هەزار و 385 ملیار 3 کم دەخەملێنرێ، لەو رێژەیە 97 %ی لەزەریا و دەریاكانە‌و ناشێ بۆ بەكارهێنان، ئەوەی دەمێنێتەوە 3 % كە دەبێ پێداویستی حەوت ملیار و 800 ملیۆن كەس لە جیهان دابین بكات، وتیشی بەو هۆكارانەی باسمانكرد كە دەبێتە هۆی كەم ئاوی، لە ئێستادا دووملیار و 200ملیۆن كەس لە جیهان بەدەست نەبوونی ئاوی پاك دەناڵێنن، كە دەكاتە رێژەی 28 %ی دانیشتوانی جیهان، واتە لە هەر سێ كەسێك یەكێك ئاوی پاكی دەست ناكەوێ، هەروەها پێشبینی دەكرێت 480 شاری جیهان رووبەڕووی كەمئاوی ببنەوە و بەهۆیەوە خەڵكەكەی ئاوارە بن.

نووسەر بۆ دەستهێنانی زانیارییەكان پشتی بە راپۆرت و بەڵگەنامە نێودەوڵەتیەكان ‌و ئامار و داتاكانی زانایان و شارەزایانی بواری ژینگە بەستووە، روونیشیكردەوە: بەكارهێنانی ئاو لە 50ساڵی رابردوو بەرێژەی 600 % زیادیكردووە، لەگەڵ هاتنی ساڵی 2040 رێژەی داخوازی بۆ بەكارهێنانی وزە 25% زیاد دەکات، بەمەش رێژەی داخوازی بۆ ئاو 50 % بەرز دەبێتەوە، بەو پێیەی لە 90 %ی ئاوی جیهان بۆ ئاودێری و بەرهەمهێنانی وزە بەكاردەهێنرێ، پێویستی ئاو كەرتی پیشەسازی زۆر لەوە زیاترە كە پێشبینی دەكرا، بۆ نموونە بۆ دروستكردنی هەر كۆمپیوتەرێك پێویستی بە هەزار و 500 لیتر ئاو هەیە.

لە عیراق و کوردستان زۆرترین رێژەی ئاو بەکاردێت
باسی لەوەشکرد بابەتی كەمبوونەوەی ئاو لە عیراق بابەتێکی تازە نییە، بەڵكو بۆ سیەكانی سەدەی رابردوو دەگەڕێتەوە، لەگەڵ ئەوەی حکومەت پلانی هەیە تا 2035 ساڵانە هەشت ملیار دۆلار بۆ ئەو پرسە خەرجبكات، بەڵام بەهۆی قەیرانی دارایی ئەو پلانە وەكو پێویست جێبەجێ ناكرێ، لەگەڵ ئەوەی نەتەوەیەكگرتووەكان رێژەی بەكارهێنانی رۆژانە هەرتاكێك بە 50 بۆ 100 لیتر ئاو دیاریكردوە، كەچی ئەو رێژەیە لە عیراق بە هەرێمی كوردستانەوە دەگاتە 300 بۆ 350 لیتر.

پێشبینی دەکرێت 2040 دیجلەوفورات وشک ببێت
هەرلەو سیمینارە د. ئەیوب گەڵاڵی لە رێگای داتاشۆوە ژمارەکانی خسەروو وتیشی: توێژینەوەكان دەریدەخەن كە مەترسیەكانی قەیرانی ئاو زیاتر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكوری ئەفریقیا دەگرێتەوە، بۆئەمەش لە ساڵانی داهاتوو كاریگەریەكانی كەمبوونەوەی ئاو لە عیراق و سوریا زیاتر بەدیار دەكەوێت، بەتایبەتی شارەکانی ناوەڕاست و باشوری عیراق، بەجۆرێك تا 2040 چاوەڕواندەكرێت هەردوو روباری دیجلە و فوڕات وشك بێت، بەمەش خەڵكی زۆر روو لە هەرێمی كوردستان دەكات.

كوردستان لە چوارچێوەی هاوكێشەی ئاوی جیهاندا نییە
دەربارەی هەرێمی کوردستان، وتیشی: بەو پێیەی پرسی ئاو پرسێکی سیادی و پەیوەندی بە دەوڵەتەوە هەیە، هەرێمی كوردستان لە چوارچێوەی هاوكێشەی ئاودا نیە، لەگەڵ ئەوەش لێرە بەهەمان شێوە رێژەی بەکاهێنانی ئاو لەبەرزبوونەوە دایە، ئەو رێژەیەی دەستی دەکەوێت جێگیر نییە، جگە لە بیرەكان كە لە كاتی ئێستا ژمارەیان دەگاتە 25 هەزار بیری رەسمی، ئەمەش لەكاتێكدا لە هەشتاكان تەنیا دوو هەزار بیر هەبوو.

هەوڵی نێودەوڵەتی زۆردراوە بۆ چارەسەركردنی كێشەی ئاو لە نێوان وڵاتان و بۆ ئەو مەبەستە لە 1997ەوە هەشت دیداری نێودەوڵەتی کراوە، ئەگەرچی بڕیاربوو 2021 نۆیەمین دیداری لەو جۆرە بەڕێوەبچێت، كەچی بەهۆی قەیرانی کۆڕۆناوە نەکرا، هەروەها ئەو رێكخراوە 17 ئامانجی دیاریكردوە كە پێویستە تا 2030 جێبەجێیان بكات، یەكێك لەو ئامانجانە پرسی ئاوە.

 416 جار بینراوە