سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » ئەگەر دەوڵەت مەدەنی بێت، مافی هاووڵاتی پارێزراو دەبێت و مامەڵە بە پرەنسیپی كەمینە و زۆرینە نامێنێت

د.لویس ساكۆ:

ئەگەر دەوڵەت مەدەنی بێت، مافی هاووڵاتی پارێزراو دەبێت و مامەڵە بە پرەنسیپی كەمینە و زۆرینە نامێنێت

كاردینال لویس ساكۆ پارتریارکی کلدان لە عیراق و جیهان، کەسایەتییەکی ناسراوی جیهانی کریستیانەکانە، لە دیدارێکدا باس لە بارودۆخی کریستیانەکانی عیراق و کوردستان و كێشەو گرفتەكانیان، دەکات. .

دیداری: سۆران داودی

بارودۆخی عیراقییەكان ناسەقامگیرە

*بەڕێزتان دۆخی ئەمڕۆی کرستیانەکان لە عیراق و هەرێمی کوردستاندا چۆن دەبینن؟
-بەشێوەیەكی گشتی بارودۆخی هەموو عیراق بە هەموو پێکهاتەکانەوە ناسەقامگیرە، هیچ دیدگایەك بۆ ئایندە نییە، هیوا زۆر كەمە، لەنێو ئەو هەموو ململانێ و ركابەریكردنەی كە دەبێتە مایەی سەرهەڵدانی توندوتیژیی، لەگەڵ ئەو گەندەڵییەی کە هەیە و بوونی ژمارەیەكی زۆر لە میلیشیای چەكدار، هەموو ئەمانە ناسەقامگرییان دروستكردووە، هیچ پلانێك نییە و هەروەها دەوڵەتیش شكۆی نەماوە یاسا تێیدا سەروەر نییە و دەوڵەت دەسەڵاتی بەسەر هەموواندا نییە.

مەسیحییەكان تائێستاش بازنەیەكی لاوازن، بۆئەوەی هەڕەشەیان لێ بكرێت و دەست بەسەر موڵك و ماڵیاندا بگیرێت، ئەمڕۆ نەك هەر دەستگرتن بەسەر موڵك و ماڵ، بەڵكو دەست بەسەر پێگە و پۆستەكانیشیاندا دەگیرێت. دەیانەوێت كۆتایی بە مەسیحییەكان بهێنن تا یەكێكی تر لە گروپەكانی خۆیان بهێننە شوێنیان، كاتێك مەسیحییەك خانەنشین دەبێت، پێویستە كەسێكی مەسیحی تر بخرێتە شوێنی، ئەو یاسایەش بەهیچ شێوەیەك جێبەجێ ناكرێت، چەندین كەس لەسەر ئەو بابەتە سكاڵایان هەبووە، بەشێوەیەكی گشتی جۆرێك لە نیگەرانی لەناو هەموو عیراقییەكاندا هەیە سەبارەت بە ئایندەیان، نازانن هەنگاوی داهاتوو چی دەبێت.

وەك دەبینین بەهەزاران كەس دەڕژێنە سەر شەقامەكان و لەولاشەوە كوشتن و برینداركردن هەر بەردەوامە، ئەوانە بۆ كوێ بچن، چییان دەوێت؟ ئەوان نیشتمانێكی سەقامگیریان دەوێت، هەلی كارو خزمەتگوزارییان دەوێت. عیراقیش وڵاتێكی دەوڵەمەندە، بەڵام ئاسایشی تێدا نییە، كاتێ تۆ دەچیتە دەرەوە، نازانی چیت بەسەر دێت.

ئێستا كۆچكردنی مەسیحییەكان بۆ دەرەوە كەمی كردووە

*سەبارەت بە مەسیحییەكان كۆچێكی بەكۆمەڵ هەیە و كۆچكردنەكە زۆرە و لەسەر دوو ئاستە، كۆچكردن بۆ ناوچەكانی ناوخۆ و كۆچكردن بۆ دەرەوەی وڵات، هەرچەند كۆچكردنی ناوخۆ هەنگاوێكی كاتییە بۆئەوەی دواتر بەرەو دەرەوەی وڵات بڕۆن، ئایا كۆچی مەسیحییەكان چ لە ناوخۆی عیراق و چ بۆ دەرەوە كۆتایی هاتووە؟ ئەگەر هەر بەردەوامە، چۆن دەتوانرێت رابگیرێت؟

-پرۆسەی كۆچكردنەكە ئێستا كەمبۆتەوە، چونكە ئێمە پێشتر یەك ملیۆن و نیو بووین و یەك ملیۆنیان كۆچیان كرد، ئەمڕۆ رەنگە كەمتر لە نیو ملیۆن مەسیحی لە عیراقدا مابێتنەوە، تائێستا سەرژمێرییەكی وردمان لەبارەی ژمارەیانەوە نییە، بەڵام تائێستا هەر گوشارەكانیان لەسەرە، چ گوشاری ناوخۆیی و چ گوشاری سەختی ژیان، هەروەها ئەگەر لە دیدێكی ترەوە سەیری بكەین، راستە پاپا هات بۆ ئێرە و وتی ئێمە هەموو براین و پێویستە رێز لە یەكتریی و فرەپێكهاتەییمان بگرین، بەڵام ئەمە پێویستی بە گۆڕانكاریی هزری و عەقڵییە، تۆ هەرچییەك بیت، عیراقیت و هاونیشتمانیت و مرۆڤیت، پێویستە من رێزت لێ بگرم، نابێت بتسڕمەوە، چونكە ئایینەكەت یان نەژادت جیاوازە لە ئایین و نەژادی من، ئەوە هەڵەیە، ئەوە دژی ئایینە، ئاین لێبوردەیی و خۆشەویستی تێدایە، بەڵام ئەو بیرە توندڕەوە تائێستاش هەر هەیە، لێرە و لە هەموو شوێنەكانی تری عیراق و تەنانەت تا رادەیەك لە هەرێمی كوردستانیش هەیە و بەڕاستی ئەوە شتێكی بێزاركەرە.

بۆیە پێویستە پەروەردەیەكی دروست هەبێت و ئایین بە شێوەیەكی راست و دروست پێناسە بكرێت، پێویستە خوێندكار بەشێوەیەكی راست و دروست فێر بكرێت كە ئایینی مەسیحی چییە؟، مەزهەبی شیعە چییە؟ مەزهەبی سوننە چییە؟ ئایا ئایینی سابیئە و هەروەها ئێزدی چین؟ با فێربكرێ و بزانێ، چونكە ئەوە بەسوودە بۆ بەرقەراركردنی پێكەوەژیانی ئاشتییانە.

ئێستا خێزانە مەسیحییەكان دابەشبوون، خێزان هەیە دابەشبوون بەسەر دوو بەشدا، نیوەیان لە دەرەوە و نیوەكەی تریان لەناو وڵاتدا دەژین، ئەوانەی لە دەرەوەی وڵاتن، هانیان دەدەن كە ئەوانیش بچنە دەرەوە، چونكە لە هەندەران ئاسایش و دەستەبەری ژیانێكی باشتر هەیە، بەڕاستی خەڵكیش لەو نێوانەدا دوودڵە و نازانێت چی بكات.

مەسیحییەكان هێزی چەكداریان نییە بەرگرییان لێ بكات

*ئایا مەسیحییەكان بیر لەوە ناكەنەوە كە بۆچی پرۆسەی كۆچكردن بۆ دەرەوەی وڵات بۆ مەسیحییەكان ئاسانكراوە، لەكاتێكدا ئەو كۆچكردنە بۆ غەیرە مەسیحییەكان قورسترە؟ ئایە هەست ناكەن كەسانێك هەن دەیانەوێت مەسیحییەكان كۆچ بكەن؟

-بەڕاستی ژمارەیەكی زۆریش لە عیراقییەكان بەهەمان شێوە كۆچیان بۆ دەرەوەی وڵات كردووە، رەنگە لە رووی ژمارەوە بەراورد بە مەسیحییەكان، موسڵمانەكان زیاتر بەرەو دەرەوەی وڵات كۆچیان كردبێ، بەڵام ژمارەی موسڵمان لە عیراق بەگشتی زۆرترن، هەرچی مەسیحییەكانە وەك پێشتر باسمكرد، لە بازنەیەكی لاوازدان، نە هێزی چەكداریان هەیە و نە تیرە و هۆزیان هەیە تا بەرگریی لە خۆیان بكەن، هەروەها خاوەنی عەقڵێكی جیاكاری و پاكتاوكردنیش نین و چەندین هۆكاری تریش، تۆ كەسێكی ئاشتیخواز و بێ كێشەیت و كەسێك دێت و هەڕەشەت لێ دەكات، ئەوسا تۆ چی دەكەیت؟ یان ئەوەتا ماڵ و حاڵی خۆت بەجێ دەهێڵیت، یاخود داوای چی بكات دەیدەیتێ، ئێمە خۆمان لە موسڵ ماڵێكمان هەبوو، واتە ماڵی كەسوكاری خۆم، تائێستا دووجار دەستی بەسەردا گیراوە، ئێمە كاتێك چووینەوە بۆ لای ماڵەكەمان، بینیمان دوو خێزانی ئاوارەی موسڵمانی تێدا نیشەجێبوون بەبێ بەرامبەر، كاتێكیش كە چۆڵیان كردبوو، هەموو دەرگا و پەنجەرەكانیان دەركردبوو و لەگەڵ خۆیان بردبوویان.

جارێكیتر خێزانی تر هاتنەوە ناو خانووەكە و دەستیان بەسەردا گرتەوە، من دەپرسم ئایا ئەمە چ دابونەریتێكە، بەڕاستی ئەوە حەرامە، ئەوە وەك ئەمانەتە لەلات، دەبوایە بیوتبایە ئەوە هی من نییە، لەهەموو ئایینەكاندا ئامۆژگاریی ئەوە كراوە كە نابێت كەس دزی بكات، چونكە بە گوناهـ و تاوان دانراوە، هەندێك لە وتارە ئاینییەكان بەكارهێنراون بۆ مەبەستی خراپ، وەك ئەوەی بڵێ بۆ گەیشتن بە ئامانج، هەموو رێگەیەك بەكاردەهێنرێت، ئەوە راست نییە، هەر ئەو شتانە ئازاریان بە مەسیحییەكان گەیاند.

لە عیراقی نوێدا هیچ بۆ مەسیحییەكان نەكراوە

*ئایا پێتان وانییە شێوەی سیستمی دەوڵەت لە عیراقدا یارمەتیدەرە بۆ حاڵی ئێستای مەسیحییەكان و هانیان نادات لە وڵاتدا بمێننەوە؟
-دەوڵەتی نوێی عیراق تا ئەمڕۆ هیچ شتێكی بۆ مەسیحییەكان نەكردووە، لەكاتی رووخانی بەعسەوە لە 2003 تا ئەمڕۆ تاكە پڕۆژەیەك بۆ مەسیحییەكان نەكراوە، من خۆم لە بەغدام و هیچ پڕۆژەیەك بۆ مەسیحییەكان نەكراوە، زۆرێك لە مەسیحییەکان كێشە و گرفتیان هەیە، بێكاریان هەیە، كێشەی خوێندنیان هەیە و چەندین كێشەی تر، حكومەت وا نیشانی دەدات کە هیچ گرنگییەك بە كێشەی مەسیحییەكان نادات، حكومەتە یەك لەدوا یەكەكان هەر خەمی دەسەڵات و پارەیان بووە و ئەوەش گەندەڵییەكەیە وەك دەیبینی، كوان ئەو پڕۆژانەی كردوویانە؟ ئایە چ پڕۆژەیەكیان كردووە؟ لەكاتێكدا وڵات خاوەنی سامان و پارەیەكی زۆرە كە بە چەندین ملیار هەژمار دەكرێت، واتە حكومەت و حزبە سیاسییەكان هیچ خەمێكی مەسیحییەكان ناخۆن.

حزبەكان زۆربەیان خەریكی تایفەگەرین، زۆربەی ئەوانەش كە بەناوی ئایینەوە هاتوونەتە پێشەوە، ئامانجیان تەنها كۆكردنەوەی پارە و سامانە و پڕۆژە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان دەكەن و دەستبەرداری بەرژەوەندییەكانی گەل دەبن، كە لەو بارودۆخە خراپەدایە، نە كارەبا هەیە و نە ئاو و نە خزمەتگوزاری یان هیچیان وەک پێویست نین.

پێویستە دەوڵەت مەدەنی بێت و تاكەكان مافیان پارێزراو بێت

*وەك پیاوێكی ئاینی پشتیوانی لە دەسەڵاتێكی سیكۆلاریزم دەكەیت بۆ عیراق؟
-بەڵێ بە دڵنیاییەوە، چونكە ئەوكاتە من ئازادتر دەبم، كاری من ئەوسا ئەوە دەبێت کە رێنوێنی خەڵك بكەم لەرووی ئەخلاقی و رۆحی و مرۆییەوە، بەڵام دەستوەرنادەمە ناو كاروباری سیاسەتەوە، ئەگەر دەوڵەت دەوڵەتێكی مەدەنی بێت، ئەوا وەك تاكە هاووڵاتییەكیش، مافەكانی خۆم دەبێت و مامەڵەكردن بە كەمینە و زۆرینە نابێ، هەروەها ئاینێك ناخرێتە سەرووی ئاینێكی ترەوە، مەزهەبێك ناخرێتە سەرووی مەزهەبێكی ترەوە و زمانێك ناخرێتە سەروو زمانێكی ترەوە، لە سیستمی دەسەڵاتی مەدەنیدا، هەمووان یەكسان دەبن، ئەوەش خێرێكی گەورەی تێدایە بۆ كۆمەڵگە، ئایین بەزۆر ناسەپێنرێت، ناكرێت تۆ خەڵكی ناچار بكەیت بڕوا بە ئایینەكەت بهێنن، تەنانەت چەند دەوڵەتێكی ئیسلامی هەن سزای گۆڕینی ئایینیان لە یاساكانی وڵاتەكانیاندا لابردووە، سەیری وڵاتێكی وەك سودان بكە، بۆتە وڵاتێكی سیكۆلاریست، واتە جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت، ئەوەش كارێكی زۆر ئەرێنییە، ئەوروپا بەوە پێشكەوت چونکە ئایین و كەنیسەی لە دەسەڵات و سیاسەت جیاكردەوە.

بارودۆخی مەسیحییەكان لە كوردستان باشترە

*هاووڵاتی مەسیحی لە عیراق چەندین كێشە و گرفتی هەیە، زەوتكردنی موڵك و زەویوزاری مەسیحییەكان هەیە، پێش دوو رۆژ رۆژنامەیەكی كوردی دەقاودەق وتبووی: زەویوزاری مەسیحییەكان لووش دەدرێت، ئێوە وەك لایەنێكی ئایینی مەسیحی، ئایە هیچ جارێك ئەو بابەتەتان لەگەڵ حكومەتی ناوەند یان حكومەتی هەرێمدا باس كردووە؟
– بەڵێ ئەو بابەتەمان باسكردووە، بەڵام ئەوان ناتوانن هیچ بكەن، رەنگە بارودۆخەكە لە هەرێمی كوردستان بۆ مەسیحییەكان جیاوازتربێت، لە بارودۆخی ناوچەكانی تری عیراق، لە عیراق خەڵك یان كەسانی سەربە باند و میلیشیا چەكدارەكان دەست بەسەر زەوییەكاندا دەگرن نەك دەوڵەت، رەنگە لە هەرێم چەند زەویوزارێك هەبووبن سڕرابێتنەوە، بەڵام ئەویش پێویستی بەوەیە گفتوگۆ لەگەڵ خاوەن زەوییەكان بكرێت و رازییان بكەن و دواتر بەپێی یاسا قەرەبوو بكرێنەوە، بەنموونە چەند كێشەیەك لە شارۆچکەی عەنكاوەی هەولێر هەیە، من لەو بارەیەوە قسەم لەگەڵ وەزیری ئەوقافی هەرێم كردووە، كە ئەو بابەتە لەگەڵ سەرۆك وەزیرانی هەرێمدا باس بكات، بۆئەوەی چاوی بە هاووڵاتییە مەسیحیەكان بكەوێت و كێشەكەیان بە گفتوگۆ چارەسەر بكات، بەڵام لە ناوچەكانی ژێر دەستی حكومەتی ناوەند، كێشەكان زۆر گەورەن، كەسانێك هەن دەچنە سەر دوكان و خانوو و كۆمپانیای مەسیحییەكان و داگیری دەكەن، چەندین حاڵەتی لەو جۆرە هەیە، ئەگەر حكومەتی عیراق توانای هەبووایە، دەبوو بكوژی خۆپیشاندەران دەستگیر بكات، بەڵام هەموو ئەو تاوانانە دەكرێت و هیچ شتێك نەكراوە بۆ رێگریی لێی، بۆیە بارودۆخی مەسیحییەكانیش خراپە و كێشەكانیان پشتگوێخراوە.

مەسیحییەكان دەیانەوێت برایانە لەگەڵ پێكهاتەكانی تردا بژین

*چەند ساڵێك لەمەوبەر ژمارەیەك سیاسەتمداری حزبە نەتەوەییە ئاشورییەكان كە لەرووی ئاینییەوە مەسیحین، داوایانكرد چەند ناوچەیەكی ئارام بۆ مەسیحییەكان دروست بكرێت، بۆ نموونە لە دەشتی نەینەوا و سنووری شاری موسڵ ، ئایا وەك پیاوێكی ئاینی و وەك كڵێسا، بۆچوونتان لەوبارەیەوە چییە؟
-ئێمە جوداخواز نین و ناتوانین وەك مەسیحی بەتەنها بژین، دەمانەوێت پێكەوە بژین لەگەڵ برایانمان لە نەتەوە و ئایینەكانی تر، بڕوانە ئێمە ئێستا لە كوێین، لە ناوچەكانی ژێر دەستی حكومەتی ناوەندداین و هەروەها لە ناوچەكانی هەرێمی كوردستانیشدا هەین و ئەوان كوردستانین و وەفا و ئەمەكیان بۆ خاكی خۆیان هەیە، مامەڵەی حكومەتی هەرێمیش لەگەڵ ناوەنددا كێشەی زۆر چارەسەر دەكات، ئێمە نامانەوێت لە ناوچەیەكدا تەنها خۆمان بژین و لە ناوچەكە و جیهان دابڕێین، خۆ ئێستا جیهان هەموو بچووك بۆتەوە و وەك گوندێكی لێهاتووە، بۆتە گوندێكی دیجیتاڵی، هیچ وڵاتێك ناتوانێت خۆی لە وڵاتانی تر داببڕێت، چونكە دەزانێ دەخنكێت و لەناو دەچێت، ئیتر چۆن دەكرێت ئێمە لەناو یەك وڵاتدا گەلەكان لە یەكتریی جیابكەینەوە؟ مەسیحییەكان لێرە و شیعەكان لەوێ و سوننەكان لەوێ و كورد لێرە و توركمان لەوێ، ئەگەر ببێتە سیستمێكی فیدڕاڵی زۆر باش دەبێت، بەڵام ئێمە وەك مەسیحییەكان هیچ خواستێكی لەو جۆرەمان نییە، كە خۆمان جیابكەینەوە لە هاونیشتمانیانی تر، باشترین چارەسەر ئەو سیستمە مەدەنییەیە كە بەشێوەیەكی یەكسان رێز لە هەمووان بگرێت و مافەكانیان بپارێزێـت.

دەوڵەتێكی دیموكراسی بێـتە كایەوە و دەستووری نوێ بنووسرێتەوە
*بەڕای تۆ وەك كەسایەتییەكی ئایینی، باشترین چارەسەر بۆ عیراق چییە؟
-باشترین چارەسەر دیموكراسییە، بەڵام دیموكراسییەكی كارتۆنی نا، تەنها چارەسەر ئەوەیە دەوڵەتێكی دیموكراسی بێتەكایەوە، دەستوورێكی نوێ بنووسینەوە كە لەگەڵ شارستانییەت و واقیعی عیراقدا بگونجێت.
لەرووی هەمەجۆریی و فرەیی و لەرووی ئاینیی یان ئاینزاكان و نەتەوەكان و زمانە جیاوازەكان و ناوچەكان، بەشێوەیەكی دەستووریی مامەڵەیان لەگەڵدا بكرێت، دەبێت یاساكان و دەستووری وڵات نوێ بكرێنەوە، چونكە ئەو یاسایانەی ئەمڕۆ كۆنن و پێویستە وازیان لێ بهێنرێت و یاسای نوێ دابنرێت.

پێویستە مەسیحییەكان یەكگرتووبن
*پەیامی ئێوە بۆ مەسیحییەكانی هەرێمی كوردستان چییە؟
-هیوادارم هاوكاریی یەكتریی بكەن و ئازایەتی و بوێرییان هەبێت، بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانیان، پێویستە یەكگرتووبن، نابێت دابەش بن و بڵێن ئەو ئاشورییە و ئەو كلدانییە و ئەو سریانییە، نابێت هەر یەكە و سەری گوریسەكە بۆلای خۆی رابكێشێت، بەداخەوە مەسیحییەكانیش دووچاری پەتای تایفەگەریی بوون، بەداخەوە ئەو حزبانەی تایفیین مەسیحییەكانیان بۆلای خۆیان راكێشاوە، هەرچەندە ئێمە هەمیشە خۆشەویستیی بۆ خوا و خۆشەویستی بۆ یەكتر دووپات دەكەینەوە.

پێویستە یەكترمان خۆش بوێت وەك چۆن ئایینەكەمان ئامۆژگاریمان دەكات، هیوادارم مەسیحییەكان یەكگرتووبن و گفتوگۆش لەگەڵ حكومەتی هەرێم بكەن سەبارەت بەمافەكانیان و هەوڵ بدەن بەشداری گەورەیان هەبێ لەبەرەوپێشبردنی هەرێمی كوردستاندا.

 460 جار بینراوە