سەرەکی » ئابووری » ״ستات ئۆیڵ״ی نەرویجی و ״كێپكۆ״ی لە دایكنەبووی كوردستانپەڕە 1

״ستات ئۆیڵ״ی نەرویجی و ״كێپكۆ״ی لە دایكنەبووی كوردستان

پ.د.هاوڕێ عەزیز مەنسور بەگ

وتارێكی كۆن و بابەتێكی گەرم و گوڕ، هیوادارم هیچی دیكە بە چەمكی «كاردانەوە» سیاسەت نەكەین و ئیتر كاتێتی بێینە قۆناغی پلاندانانی پێشوەختەوە.

ساڵی 1972، نەرویج كۆمپانیا ئومێدبەخشەكەی وڵاتی بەناوی «ستات ئۆیڵ«ی دامەزراند، بە كوردی ئەم ناوە دەبێتە «نەوتی نیشتمان». ستات ئۆیڵ بە خێرایی بوو بە چاوی بەئاگای حكومەت و خەڵكی نەرویج. لەپێناوی پتەوكردنی پێگەی سیاسی و بنەما ئابووری و تەكنەلۆجییەكانی «ستات ئۆیڵ«، چەندین بڕیاری گرنگ و مێژوویی دران و بە خێرایی چوونە بواری جێبەجێكردنەوە. یەكێك لەو بڕیارانە بریتی بوو لەوەی كە لە هەموو بلۆكەكانی كێڵگەكانی نەوت لە دەریای باكووری نەرویجدا، كە بەخشراون یان لەمەودوا بە كۆمپانیا جیهانییەكان دەبەخشرێن بەمەبەستی پشكنین و بەرهەمهێنانی نەوت و غاز، دەبێت ستات ئۆیڵ برابەش بێت و (50 %)ی هەموو قازانجی بەربكەوێت. واتە، سەرجەم كۆمپانیا جیهانییەكان بە بڕی (50 %) قازانجەكانیان رووی لە كەمیكرد.

لە رووی قازانج و داهاتیشەوە
حكومەتی نەرویج بەوەش نەوەستا، بەڵكو لە هەنگاوێكی سەرسوڕهێنەردا بڕیاریدا، دەبێت خەرجیی ئەو گەڕان و پشكنینانەی كە (ستات ئۆیڵ) بۆ نەوت و غاز دەیانكات، بكەوێتە ئەستۆی كۆمپانیا بیانییەكانەوە. واتە كۆمپانیا جیهانییەكان دووجار خەرجی دەدەن، جارێك خەرجیی خۆیان، جارێكیش خەرجییەكانی كۆمپانیای خاوەن ماڵ و خاك، ستات ئۆیڵ!.

حكومەتی نەرویج بەردەوام بوو لە شۆككردنی كۆمپانیا بیانییەكان، بە جۆرێك لە ساڵی 1974دا بڕیاریدا، هەر كاتێك پلانی بەرهەمهێنان لە هەر كێڵگەیەكی نەوت لە نەرویجدا ئامادەكرا، ستات ئۆیڵ دەتوانێت پشكەكانی خۆی لەو كێڵگەیەدا زیاد بكات و دەبێت كۆمپانیا هاوبەشەكانیش سوپاسگوزار و رەزامەند بن. دەرچواندنی زنجیرەیەك بڕیار و یاسای گرنگ لەلایەن حكومەت و پەرلەمانی نەرویجەوە لە بەرژەوەندیی ستات ئۆیڵ، ساڵانێكی زۆر بەردەوام بوو. هەندێك لەو بڕیارانە بێ هاوتا بوون لە مێژووی پیشەسازیی نەوت و غازی جیهاندا.

بەكورتی، دوای چەند ساڵێك، پاڵپشتیی حكومەت و پەرلەمان، ستات ئۆیڵی كرد بە پێشەنگی كۆمپانیا جیهانییەكانی بواری نەوت و غاز. لە رووی قازانج و داهاتیش، بوو بە گەورەترین و گرنگترین كۆمپانیای نێو سەرجەم كۆمپانیا پیشەسازییەكان لە ئیسكەندەنافیا. ستات ئۆیڵ بەوەش نەوەستا، بەڵكو بۆ بەرپەرچدانەوەی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكانی ناو پیشەسازیی نەوت و غازی نەرویجی، بڕیاریدا كە دەبێت نەرویجییەكانیش بچن لە دەرەوەی سنووری دەریای باكووری نەرویجی، لەو وڵاتانەی كە كۆمپانیاكانی لێیەوە هاتوون، كاری پشكنین و بەرهەمهێنانی نەوت و غاز بكەن. لەو رووەشەوە پەرلەمان و حكومەت هەموو ئاسانكارییەكیان پێشكەش بە ستات ئۆیڵ كرد.

250 هەزار كەس دەبێت
ئێستا ئەو كۆمپانیا نەرویجییە كە ساڵی 1972 لە دایكبووە، لە زیاتر لە 36 وڵات، لە چالاكییە جۆراوجۆرەكانی پەیوەست بە وزە، وەبەرهێنان دەكات. «ستات ئۆیڵ» ئێستا یەكێكە لە گەورەترین فرۆشیارەكانی نەوت لە جیهاندا و لایەنێكی سەرەكیی دابینكردنی غازی سروشتییە بۆ كیشوەری ئەوروپا. ژمارەی كارمەندەكانی نزیكەی 23 هەزار كەسە كە نیوەیان لە دەرەوی سنوورەكانی نەرویج و دەریای باكووری نەرویج كار دەكەن.

كۆی ژمارەی ئەو كارمەندانەی لە بواری پیشەسازیی نەوت و غاز لە نەرویج كار دەكەن، نزیكەی 250 هەزار كەس دەبێت لە كۆی پێنج ملیۆن لە دانیشتووی وڵاتەکەدا. كەواتە بە دڵنیایی هیچ خێزانێكی نەرویجی نییە كە راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ سوودمەندێكی پلە یەكی نەبێت لەو بوارە پڕ خێر و بێرە. یاخود ئەم هەنگاوە چەند بەرامبەر هەستی ئینتیما و پەیوەستبوون بە خاك و ئاو و وڵات بەتینتر دەكات؟ رەنگە بڵێن خۆشەویستیی وڵات هەرگیز ناخرێتە تای تەرازووی بەرژەوەندییەكانەوە، بەڵام دەمێكە وتراوە: «نەداری لە نیشتماندا غوربەتە، دەوڵەمەندییش لە غوربەتدا نیشتمانە».

ئەگەرچی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان لە تێڕوانین و بیرو بۆچوونیان دەربارەی ئاست و شێوازی خزمەتكردنی ئەو وڵاتانەی كاری تێدا دەكەن جیاوازن، بەڵام هەموویان لە خاڵێكدا هاوبەشن كە ئەویش پێدانی ئەولەوییەتە بە قازانج و دەستكەوتی دارایی. بۆیە دەبێت حكومەت زۆر چاوتیژانە بە رێگای یاسایی چاودێری و كۆنترۆڵیان بكات و تا دەتوانرێت بیانخاتە خزمەتی بەرژەوەندییە باڵاكانی وڵات و هاونیشتمانیان.

لە ئیماراتی عەرەبیدا وەزارەتێك هەیە بە ناوی وەزارەتی سەرچاوە مرۆییەكان و بە ئیماراتكردن Ministry of Human Resources and Emiratisation كە یەكێك لە ئەركەكانی ئەو وەزارەتە بریتییە لە خزاندنی هاووڵاتیی ئیماراتی بە زەبری یاسا بۆ ناو كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان. یەكێك لە مەرجەكانی پێدانی مۆڵەتی كار بە كۆمپانیا بیانییەكان، بریتییە لە دامەزراندنی هاووڵاتیی ئیماراتی بە رێژەیەكی زۆر و لە پۆست و پلە جۆراوجۆرەكانی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكە. بۆیە (ئیماراتیبوون) دەستكەوتێكی مەزنە و وەكو بڕوانامە و پسپۆڕی و ئەزموون و لێهاتوویی، یەكێكە لە فاكتەرە گرنگەكانی بەدەسهێنانی كار لەو وڵاتەدا.

تەنیا سێ چوار هەزارێكن
جێی داخێكی گەورەو ئەسەفێكی قووڵە كە ژمارەی هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان كە لە پیشەسازیی نەوت و غازدا كار دەكەن، تەنیا سێ چوار هەزارێكن كە مخابن بە دەگمەن پۆستی گرنگیان هەیە، دەنا بەشی هەرە زۆریان شۆفێر یان پاسەوانن. وایلێهاتووە پێدانی پۆستێكی گرنگی بوارەكە بە كوردێك، وەك رووداوێكی گرنگ باس بكرێت و ناوبانگ بەو كەسە دەگمەنە ببەخشێت.

لە هەرێمی كوردستاندا، بڕیار بوو «كێپكۆ« هاوشێوەی «ستات ئۆیڵ» ببێت بە چاوی بە ئاگای كوردستان و برابەشی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان و پارێزەری بەرژەوەندییە ستراتیجییەكانمان. كەچی لە دوای دەرچوونی یاسای نەوت و غاز لە هەرێمدا لە ساڵی 2007، تائێستاش چاوەڕوانین، كابینە لە دوای كابینە پلان دانانێن بۆ دیاریكردنی ساتەوەختی لە دایكبوونی كێپكۆ و دامەزراوە دەستەخوشكەكانی. پێناچێت هەندێك لە سیاسەتمەدار و پەرلەمانتارەكان بە قووڵی دركیان بە گرنگیی «كات» كردبێت لە دامەزراندنی كۆمپانیا و یەكە تێكهەڵكێشەكانی دیكەی پیشەسازیی نەوتدا. ئەگەر دامەزراوەكان لە كات و ساتی گونجاودا بە زوویی دانەمەزرێن، برینی جەستەی پیشەسازیی نەوت و غاز قووڵتر دەبێت و خوێنی زیاتری لەبەر دەڕوات و دواجار ساڕێژبوونی درەنگتر و هەستانەوەی ئاڵۆزتر و سەختتر دەبێت.

دەبێت ئێستا، نەك سبەینێ
ئێستا ئومێدێك بەدیدەكرێت و پێدەچێت كابینەی نۆیەمی حكومەت لە چوارچێوەی پلانی چاكسازی لە سێكتەرە جیاوازەكاندا ئەم سێكتەرە پڕبایەخەشی بە هەند وەرگرتبێت. چونكە نەك كاتێتی، بەڵكو زۆر درەنگیشە و هەرچی زووە دەبێت هێزی كاری كوردی بخزێتە نێو پیشەسازیی نەوتی كوردیدا. ئێستا دەبێت و دەبوایە پاڵێوگەكانی سەر بە «كێپكۆ« بێمنەتانە پڕ بە بەری كوردستان بەنزین و سەرجەم سووتەمەنییەكانی دیكە پێشكەش بە خەڵكی كوردستان بكەن. نابێت و ناكرێت هەرێم دەڵەمە بێت لە ئاست هەر گۆڕانكارییەك كە لە عیراقدا روودەدات. دەبێت ئێستا، نەك سبەینێ.. ئەركە نیشتمانییەكان بە ئەندازیاری كورد، ئابووریناسی كورد، یاساناسی كورد بسپێرێن. ئێستا دەبێت ژینگەی كوردستان لەلایەن خاوەن خاكە راستەقینەكانەوە بپارێزرێت. ئەگەر هەر كارێكی دیكەی حوكمڕانی كوردی بتوانرێت بۆ سبەینێ دوابخرێت، ئەوا دامەزراندنی «كێپكۆ» و دەستەخوشكەكانی ناكرێت و نەدەبوو بۆ سبەینێ دوابخرێت.

ئەگەر ئەوانەی سەرەوە جێبەجێكران، ئەوسا وەفدەكانی دانوستانی هەرێم بۆ بەغدا خاڵی نابن لە كەسانی تەكنیكیی پێگەیشتوو و قاڵبووی ناو كێڵگە و تاقیگە و كاری ناو كۆمپانیا گەورەكان، بەڵكو وەك چۆن ئێستا وەفدەكانمان پڕن لە دیپلۆماتی بە ئەزموون و یاساناسی لێهاتوو، لە رووی تەكنكیی و زانستیشەوە كەسانێك هاوشاندیان دەبن كە بتوانن لە ئاستی هاوتاكانیان بن لە وەفدی عیراق، كە هەموومان دەزانین عیراق ئەزموون و سەرچاوەیەكی مرۆیی مەزنی هەیە لە بواری ئەم پیشەسازییە و رژێمەكانی عیراق هەمیشە تاكی كوردیان بێبەشكردبوو لە گەیشتن بەو پسپۆڕییانە.

 300 جار بینراوە