سەرەکی » وتار » بورهان شێخ ڕەئوف‌ » نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ و مه‌ترسییه‌كانی‌ روسیاپەڕە 3

نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ و مه‌ترسییه‌كانی‌ روسیا

بورهان ره‌وف

دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ سه‌رۆك كۆماری‌ توركیا ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان به‌ردی‌ بناغه‌ی‌ نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵی‌ دانا كه‌ هه‌ردوو ده‌ریای‌ ره‌ش و مه‌ڕمه‌ڕه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌، وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ روسیا سێرگی‌ لاڤرۆڤ رایگه‌یاند كه‌ دڵنیایی‌ ته‌واوی‌ وه‌رگرتووه‌ له‌ مه‌ولود چاوش ئۆغلوی هاوتا توركیه‌كه‌یه‌وه‌، كه‌ بنیاتنانی‌ كه‌ناڵی‌ ئیستانبوڵ بۆ ئاسانكردنی‌ هاتوچۆی‌ ده‌ریاییه‌ و نابێته‌ هۆكاری‌ زیادبوونی‌ هێزه‌ ده‌ریاییه‌كانی‌ هاوپه‌یمانی‌ ناتۆ له‌ ده‌ریای‌ ره‌ش .

ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ هه‌فته‌ی‌ پێشوو له‌ ده‌ریای‌ ره‌شدا به‌هۆی‌ به‌ریەک ‌كه‌وتنی‌ كه‌شتییه‌كی‌ به‌ریتانی‌ و كه‌شتییه‌كانی‌ روسیاوه‌، قه‌یرانێكی‌ دیپلۆماسی‌ دروستبوو و حكومه‌تی‌ روسیا بانگهێشتی‌ باڵیۆزی‌ به‌ریتانیای كرد له‌ مۆسكۆ، بڕیاریشه‌ مه‌شق و نمایشی‌ زیاتری‌ هێزه‌كانی‌ هاوپه‌یمانی‌ باكووری‌ ئه‌تڵه‌سی‌ به‌ سه‌رۆكایه‌تی‌ ئه‌مریكای‌ به‌دوادا بێت له‌ چه‌ند رۆژی‌ داهاتوودا .

لاڤرۆڤ و چاویش ئۆغلو
له‌ پرێس كۆنفرانسێكی‌ هاوبه‌شدا له‌ شاری‌ ئه‌نتالیای‌ باشوری‌ توركیا له‌ 30/6/2021 سێرگی‌ لاڤرۆڤ به‌ڵێن و دڵنیایی‌ له‌ مه‌ولود چاویش ئۆغلو وه‌رگرت، به‌وه‌ی‌ پلانی‌ هه‌ڵكه‌ندنی‌ نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك گۆڕانكاریی‌ به‌سه‌ر نه‌خشه‌ و ئیحداسیاتی‌ بوونی‌ هێزه‌ بیانییه‌كان كه‌ مه‌به‌ست لێی‌ هێزه‌كانی‌ ناتۆیه‌ نایه‌ت له‌ ده‌ریای‌ ره‌شدا.

له ‌به‌رامبه‌ردا مه‌ولود چاویش ئۆغلو وه‌زیری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ توركیا پێداگریی‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ نه‌كرد، وڵاته‌كه‌ی‌ رێگریی له‌ هاوپه‌یمانی‌ ئه‌تڵه‌سی‌ بكات كه‌ كه‌شتیگه‌لی‌ جه‌نگی‌ زیاتر ره‌وانه‌ی‌ ده‌ریای‌ ره‌ش بكات، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ی‌ وت كه‌ نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ هیچ كاریگه‌رییه‌كی‌ راسته‌وخۆی‌ نابێت له‌سه‌ر رێكه‌وتننامه‌ی‌ (مۆنترۆ)ی ساڵی‌ 1936 كه‌ هاتۆچوی‌ ده‌ریایی‌ نێوان هه‌ردوو ته‌نگه‌ی‌ بۆسفۆڕ و ده‌رده‌نیل رێكده‌خات.

هه‌روه‌ها چاویش ئۆغلو وتیشی: كه‌ هه‌ڵكه‌ندنی‌ ئه‌م كه‌ناڵه‌ ئاوییه‌ هیچ گۆڕانكارییه‌ك له رێكه‌وتننامه‌ی‌ (مۆنترۆ) ناهێنێته‌ كایه‌وه‌، رێكه‌وتننامه‌كه‌ ئه‌حكام و ده‌سه‌ڵاتی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌یه‌ كه‌ باس له ‌چۆنێتی‌ پێداچوونه‌وه‌ و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ ده‌كات، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌شی‌ دووپاتكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌م نۆكه‌نده‌ نوێیە به‌ یاساكانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ توركیا مامه‌ڵه‌ی‌ تێدا ده‌كرێت و بەڕێوەده‌برێت.

ئاڵۆزی‌ له‌ ده‌ریای‌ ره‌شدا
له‌ كاتێكدا ئه‌م قسه‌ و باس و لێدوان و دڵنیاییانه‌ی‌ روسیا و توركیا ده‌بیستین له‌سه‌ر كه‌ناڵی‌ ئیستانبوڵ، له‌لایه‌كی‌ تره‌وه‌ گرژیی‌ و ئاڵۆزییه‌كی‌ تر به‌دی‌ ده‌كه‌ین له‌ نێوان روسیا و خۆرئاواییه‌كاندا، به‌هۆی‌ جوڵانی‌ كه‌شتیگه‌لی‌ ناتۆ به‌ره‌و ده‌ریای‌ ره‌ش .

له رۆژی‌ 20/ 6/ 2021 هێزی‌ ده‌ریایی‌ روسیا چه‌ند گولله‌یه‌كی‌ ئاگاداركردنه‌وه‌یان ئاڕاسته‌ی‌ باریجه‌یه‌كی‌ ده‌ریایی‌ به‌ریتانیا كرد، گوایه‌ هاتبووە ناو ئاوه‌كانی‌ روسیاوه‌ له‌ ده‌ریای‌ ره‌شدا، له‌دوای‌ ئه‌م رووداوه‌ مانۆڕی‌ سه‌ربازیی‌ له‌ ده‌ریای‌ ره‌شدا دەستیپێکرد لەنێوان ئۆكرانیا و ئه‌مریكا و چه‌ند وڵاتێكی‌ تریشدا.

لای‌ خۆشیه‌وه‌ ڤلادیمێر پوتینی‌ سه‌رۆكی‌ روسیا وتی: «ئێمه‌ له‌ تواناماندا بوو باریجه‌ به‌ریتانییه‌كه‌ نوقمی‌ ئاو بكه‌ین، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ سێیه‌م هه‌ڵنه‌گیرسێت خۆمان پاراست، به‌ڵام پوتین ئه‌مریكای‌ تۆمه‌تباركرد به‌وه‌ی‌ ده‌ستی‌ له‌و كاره‌دا هه‌بووبێت و به‌ كارێكی‌ تەشوقەڵە (ئیستیفزاز)ی‌ وه‌سفكرد.

رێكه‌وتننامه‌ مۆنترۆ
رێككه‌وتننامه‌ی‌ (مۆنترۆ) كۆتوبه‌ندی‌ توند و سه‌ختی‌ له‌سه‌ر جموجۆڵی‌ كه‌شتیگه‌لی‌ سه‌ربازیی‌ و جه‌نگی‌ هه‌یه‌ له‌ ده‌ریای‌ ره‌شدا، به‌ڵام گەرەنتی‌ جموجۆڵی‌ كه‌شتییه‌ بازرگانییه‌كان ده‌كات له‌ سه‌روه‌ختی‌ ئاشتی‌ و جه‌نگدا .

هه‌ر له‌به‌ر گرنگیی‌ ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ روسیا و بۆ ئاسایشی‌ ستراتیژی‌ و هاتۆچۆی‌ بازرگانی‌ كه‌ زۆر مه‌به‌ستیانه‌ و به ‌مه‌سه‌له‌ی‌ مردن و ژیانی‌ خۆیانی‌ ده‌زانن، ڤلادیمێر پوتینی‌ سه‌رۆكی‌ روسیای‌ فیدراڵ له‌ نیسانی‌ 2021 داوای‌ له‌ ئه‌ردۆغانی سه‌رۆك كۆماری‌ توركیا كرد پابه‌ند بن به‌ رێكه‌وتننامه‌ی‌ (مۆنترۆ) و بیپارێزن .

له‌به‌رامبه‌ریشدا ئه‌ردۆغان رایگه‌یاند حكومه‌ته‌كه‌ی‌ هیچ نیازێكی‌ نییه‌ له‌و رێكه‌وتننامه‌یه‌ بێته‌ ده‌ره‌وه‌، هه‌روه‌ها زۆر به‌گرنگییه‌وه‌ له‌و ده‌ستكه‌وتانه‌ ده‌ڕوانێت كه‌ وڵاته‌كه‌ی‌ له‌ رێكه‌وتننامه‌کە ده‌ستی‌ كه‌وتووه‌، بۆیه‌ پابه‌ند ده‌بین به‌ هه‌موو به‌نده‌كانیه‌وه‌ تا ده‌ستكه‌وتی‌ باشتر به‌ده‌ست بهێنین .

پڕۆژه‌ی‌ نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ
ئه‌ردۆغان له‌ 26/6/2021 به‌ردی‌ بناغه‌ی‌ یه‌كه‌م پردی‌ كه‌ناڵی‌ ئیستانبوڵی‌ دانا، ئیتر به‌كرده‌یی‌ جێبه‌جێكردنی‌ پڕۆژه‌كه‌ ده‌ستی‌ پێكرد كه‌ پێشتر له‌ ساڵی‌ 2011 ه‌وه‌ راگه‌یه‌نرابوو، له‌كاتێكدا ره‌خنه‌ و گله‌یی‌ و گازنده‌ی‌ زۆری‌ به‌ دوای‌ خۆیدا هێنا، له‌لایه‌ن هێزه‌ ئۆپۆز‌سیۆنه‌كانه‌وه‌ به‌تایبه‌تی‌ (جه‌هه‌په‌) و له‌سه‌ر زاری‌ ئه‌كره‌م ئیمام ئۆغڵوی‌ سه‌رۆكی‌ شاره‌وانی‌ ئیستانبوڵ و پیاوی‌ به‌ هێزی‌ جه‌هه‌په‌، كه‌ ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ به‌ مه‌ترسی‌ گه‌وره‌ و خنكاندنی‌ ئیستانبوڵ ده‌زانێت، وتی‌: من له‌كاتی‌ بانگه‌شه‌ی‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا بۆیه‌ سه‌ركه‌وتنم به‌ده‌ستهێنا، چونكه‌ دژی‌ ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ی‌ ئه‌كه‌په‌ و ئه‌ردۆغان بووم، له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌وه‌شی‌ راگه‌یاند كه‌ ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ دژی‌ حه‌وت رێكه‌وتننامه‌ی‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ له‌وانه‌ رێكه‌وتننامه‌ی‌ مۆنترۆ.

له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م گله‌یی‌ و لێدوانانه‌ی‌ ئۆپۆزسیۆندا، ئه‌ردۆغانیش به‌رگریی‌ له ‌خۆی‌ و پڕۆژه‌كه‌ی‌ ده‌كات و ده‌بێژێت: (نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ پڕۆژه‌یه‌كه‌ بۆ رزگاركردنی‌ ئاینده‌ی‌ شاره‌كه‌) و پێداگیریی‌ له‌وه‌ ده‌كات ئیستانبوڵ پێویستییه‌كی‌ زۆری به‌م پڕۆژه‌یه‌یە له‌پێناوی پاراستنی‌ رایه‌ڵه‌ی‌ مێژوویی‌ و رۆشنبیریی.

ئه‌ردۆغان ئه‌وه‌شی‌ روونكرده‌وه‌ نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ له‌ ماوه‌ی‌ شه‌ش ساڵدا ته‌واو ده‌كرێت و بڕی‌ (15) ملیار دۆلاری تێدەچێت.

له‌ لایه‌كی‌ تره‌وه‌ ئه‌ردۆغان ئه‌وه‌شی‌ راگه‌یاند به‌گوێره‌ی‌ ئه‌و نه‌خشه ‌و پلانانه‌ی‌ كه‌ دایانڕشتووه‌ له‌ هه‌ردوو كه‌ناری‌ نۆكه‌نده‌كه‌وه‌ كۆمه‌ڵگەی‌ نیشته‌جێبوونی‌ گه‌وره‌ بنیات ده‌نرێت كه‌ جێگه‌ی‌ (500) هه‌زار كه‌سی‌ تێدا ده‌بێته‌وه‌، ئه‌وه‌ش گوشار و چڕی‌ و قه‌ڵه‌باڵغی‌ ناو شاری‌ ئیستانبوڵ كه‌مده‌كاته‌وه‌، ئاشكراشیكرد كرد كه ‌درێژیی‌ كه‌ناڵه‌كه‌ (45) کیلۆمەترە و پانی‌ بنكه‌كه‌ی‌ (275) مەترە و قوڵاییه‌كه‌شی‌ (21) مەتر ده‌بێت.

هه‌ر تایبه‌ت به‌م بابه‌ته‌ وه‌زیری‌ ژینگه‌ و شارستانی‌ توركیا رایگه‌یاند، ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ ئاسانكاریی‌ ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی‌ رۆژانه‌ 185 كه‌شتی‌ به‌ ئارامی‌ و به‌بێ‌ كێشه‌ به‌و كه‌ناڵه‌دا تێپه‌ڕ ببن.

شایانی‌ وتنه‌، نۆكه‌ندی‌ ئیستانبوڵ هه‌ردوو ده‌ریای‌ ره‌ش و مه‌ڕمه‌ڕه‌ پێژەوە ده‌به‌ستێته‌وه‌، به‌شه‌ ئه‌وروپاییه‌كه‌ی‌ ئیستانبوڵیش ده‌كات به‌ دوو به‌شه‌وه‌، به‌جۆرێك به‌شی‌ خۆرهه‌ڵاته‌كه‌ی‌ ئه‌وروپا ده‌كاته‌ دوورگه‌یه‌ك له ‌نێوان ئاسیا و ئه‌وروپادا .

 183 جار بینراوە