سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ئیقاع

شیعر و ئیقاع

ته‌یب جه‌بار

(1)

خوێنه‌ری به‌ڕێز :
ساڵانێكی زۆره‌ له‌ به‌دواداچوون و گه‌ڕانداین به‌دوای بابه‌تی ئه‌م باسه‌دا، زۆر كتێب و وتار و راوبۆچوونی جیاوازمان له‌ باره‌یه‌وه‌ خوێندووه‌ته‌وه‌، به‌ڵام به‌ڕاستی هیچیان ئێمه‌یان نه‌گه‌یانده‌ ئه‌نجامێكی قه‌ناعه‌تپێكه‌ر. ئه‌م باسه‌ی ئێمه‌ هه‌وڵدانێكه‌ بۆ شیكردنه‌وه‌ و روونكردنه‌وه‌ی بابه‌تی (شیعر و ئیقاع -Rhythm) كه‌ بابه‌تێكی تۆزێك ئاڵۆزه‌. راوبۆچوونی جیاوازی چه‌ندین شاعیر و نوسه‌ری كورد و عه‌ره‌ب و بیانیم هێناوه‌ته‌وه‌، راوبۆچوونی خۆمان له‌سه‌ریان ده‌ربڕیوه‌، پاشان راوبۆچوونی جیاوازی خۆشمان نووسیوه‌، له‌گه‌ڵ هێنانه‌وه‌ی چه‌ند نموونه‌یه‌ك له‌ شیعری كوردی و عه‌ره‌بی و بیانی و پیاده‌كردنی راوبۆچوونی خۆمان له‌سه‌ر هه‌ریه‌ك له‌و شیعرانه‌. هیوادارم هه‌ندێ لایه‌نی ئاڵۆز و شاراوه‌ی ئیقاعم روونكردبێته‌وه‌ و سوودێكم گه‌یاندبێت.
******

مۆسیقا و ئیقاع
ئایا شیعر مۆسیقای هه‌یه‌؟! ئێمه‌ له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێین: نه‌‌ء، نه‌خێر نییه‌تی!! بێگومان ئه‌م وه‌ڵامه‌ی ئێمه‌ لای هه‌موان هێدمه‌ دروست ده‌كات و جێگه‌ی سه‌رسوڕمانه‌!

له‌ كۆنه‌وه‌ تا ئێستا سه‌دان شاعیر و ره‌خنه‌گری ئه‌ده‌بی و بیرمه‌ند و زانای بواری ئه‌ده‌ب و هونه‌ر، سه‌دان وتار و كتێبیان له‌باره‌ی مۆسیقا و شیعر و مۆسیقای‌ شیعره‌وه‌ نوسیوه‌. به‌ ملیۆنه‌ها كه‌سیش ئه‌و وتار و كتێبانه‌یان خوێندووه‌ته‌وه‌، زۆربه‌شیان وه‌ك سه‌رچاوه‌ بۆ خوێندنی به‌رایی و خوێندنی ئه‌كادیمی به‌كارده‌هێنرێن، هه‌روه‌ها سه‌دان نامه‌ی ماسته‌ر و دكتۆرا لای هه‌موو میلله‌تان له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ نووسراون. ئێستا له‌پڕ ئێمه‌ش هاتووین و ده‌ڵێین شیعر مۆسیقای نییه‌!!

ئه‌م بۆچوونه‌ی ئێمه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ئێمه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و بیروبۆچوونانه‌ی ئه‌واندا نین و بیروبۆچوونی جیاوازمان هه‌یه‌. وا له‌ خواره‌وه‌ ورده‌ ورده‌ بیروبۆچوونه‌كه‌ی خۆمان روون و شیده‌كه‌ینه‌وه‌.

مۆسیقا چییه‌؟

سه‌ره‌تا با بزانین مۆسیقا چییه‌:

*مۆسیقا یه‌كێكه‌ له‌ حه‌وت هونه‌ره‌ جوانه‌كه‌ و له‌ ترۆپكی ریزبه‌ندییه‌كه‌دایه‌، باوكی هه‌موو هونه‌ره‌كانه‌، فه‌یله‌سووفی ئه‌ڵمانی (ئه‌رسه‌ر شۆپنهاوه‌ر) ده‌ڵێ: (هه‌موو هونه‌ره‌كان هه‌وڵ ده‌ده‌ن بگه‌ن به‌ ئاستی مۆسیقا)(1). به‌ڵام ناگه‌ن، بۆ؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی هه‌ر هونه‌ره‌و ئامرازه‌كه‌ی جیایه‌، هه‌ر هونه‌ره‌و چه‌ند خه‌سڵه‌تێكی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌.

*مۆسیقا هونه‌رێكی كاتانه‌ (زمانی)ی په‌تییه‌، ئامرازه‌كه‌ی ده‌نگه‌، ده‌نگ دیارده‌یه‌كی فیزیاییه‌ له‌ سروشتدا هه‌یه‌، یاسا و رێسا و هاوكێشه‌ی خۆی هه‌یه‌، وه‌ك به‌شێك له‌ زانستی فیزیا ده‌خوێندرێت، كه‌واته‌ مۆسیقا هه‌م هونه‌ره‌ و هه‌م زانسته‌.

*مۆسیقا هونه‌رێكی رووته‌ (مجرد)، مانای راسته‌وخۆی نییه‌، ده‌ربڕینه‌ له‌ سۆز و شعور و هه‌ستی ناوه‌وه‌ی مرۆڤ .

*مۆسیقا چوار ره‌گه‌زی هه‌یه‌، به‌پێی گرنگی ریزبه‌ندییه‌كه‌، به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه‌:
(1.ئیقاع. 2.ئاواز. 3.هارمۆنیا. 4.چه‌شنی ده‌نگ.) (2)

1- ئیقاع: وشه‌ی ئیقاع وشه‌یه‌كی عه‌ره‌بییه‌، شیكردنه‌وه‌ی ره‌گ و چاوگی وشه‌كه‌ بابه‌تی ئه‌م نووسینه‌ی ئێمه‌ نییه‌، چونكه‌ وشه‌كه‌ عه‌ره‌بییه‌، به‌ڵام هه‌موو عه‌ره‌ب رێكن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ وشه‌ی ئیقاع به‌رامبه‌ر به‌ وشه‌ی (انتظام) دێت، له‌ كوردیدا (انتظام) واتا رێكوپێك، واتا كاری هونه‌ریانه‌، به‌تایبه‌ت شیعر ده‌بێت رێكوپێك بێت.

ده‌یان نووسه‌ر و هونه‌رمه‌ند پێناسه‌ی ئیقاعی هونه‌ری‌ مۆسیقایان كردووه‌، رای هه‌موویان له‌یه‌كه‌وه‌ زۆر نزیكه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ شێوازی ده‌ربڕینیان جیاوازه‌.مۆسیقازانی فه‌ره‌نسی ڤانسان داندی (1851-1931) به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ی گشتی ئیقاع ده‌كات (دابه‌شی رێكوپێك و به‌ڕێژه‌ له‌ یه‌كینه‌ی شوێن و كاتدا، ده‌ره‌نجامی ئه‌وه‌ش باشترین رێكخستن بۆ هێڵ و فۆرم جووڵه‌ و ده‌نگ دێته‌ كایه‌وه‌)(3).

هونه‌رمه‌ند دلێر ئیبراهیم پێناسه‌ی ئیقاعی مۆسیقا به‌م شێوه‌یه‌ ده‌كات (په‌یوه‌ندی ده‌نگه‌كانه‌ یه‌ك به‌وی تره‌وه‌ له‌ڕووی به‌رده‌وامبوونی هه‌ریه‌كه‌یان له‌ بابه‌ت درێژی و كورتی ئه‌و مه‌ودا و كاته‌ی ئه‌م ده‌نگه‌ مۆسیقیانه‌ پێیان ئه‌چێت (ئه‌ی خایه‌نن).).(4)

له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌و دوو پێناسه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌توانین بۆ جۆره‌كانی هونه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌ پێناسه‌ی بكه‌ین:

*بۆ هونه‌ری كاتانه‌ی په‌تی (مۆسیقا): هونه‌ری جووڵه‌ی رێكوپێكی ده‌نگه‌ له‌ یه‌كینه‌ی كاتدا (وحدة‌ الزمن).

*بۆ هونه‌ری كاتشوێن (سه‌ما، ئه‌ده‌ب، شانۆ، سینه‌ما): هونه‌ری دابه‌شكردنی رێكوپێكی كرده‌ و جووڵه‌ و ده‌نگ له‌ یه‌كینه‌ی كات و شوێندا (وحدة‌ الزمان و المكان).

*بۆ هونه‌ری شوێنانه‌ی په‌تی (ره‌سم): هونه‌ری دابه‌شكردنی رێكوپێكی هێڵ و ره‌نگ له‌ یه‌كینه‌ی رووبه‌ر و شوێندا (وحدة‌ المساحة‌ و المكان).

*بۆ هونه‌ری شوێنكات (نه‌حت، سیرامیك، عیماره‌): هونه‌ری دابه‌شكردنی هێڵ و ره‌نگ و قه‌باره‌ له‌ یه‌كینه‌ی شوێن و قه‌باره‌دا (وحدة‌ المكان و الحجم).

2- ئاواز (میلۆدی): (واتا به‌دوایه‌كدا هاتنی چه‌ند نه‌غمه‌یه‌كی دیاریكراو. كاتێ به‌شێوه‌ی گۆرانی یاخود ژه‌نین، پاش ماوه‌یه‌ك بته‌وێ بیڵێیته‌وه‌ یاخود بیژه‌نی، بیرت ده‌كه‌وێته‌وه‌) (5). یاخود ده‌توانین بڵێین(چه‌ماوه‌یه‌كی ده‌نگانه‌ی دووباره‌ی نه‌غمه‌داره‌، سۆزی مرۆڤ ده‌جوڵێنێت)(6). هونه‌رمه‌ند دلێر ئیبراهیم به‌م شێوه‌یه‌ پێناسه‌ی ئاواز ده‌كات (په‌یوه‌ندی ده‌نگه‌كانه‌ یه‌ك به‌ویتره‌وه‌ له‌ڕووی ناسكی و گڕیدا) (7).

3- هارمۆنیا:(واتا زانستی هه‌ماهه‌نگی یاخود سازان و گونجانی نێوان ده‌نگگه‌لی جیاواز) (8).

4- چه‌شنی ده‌نگ: چه‌شنه‌كانی ده‌نگ زۆرن وه‌ك: ده‌نگی به‌رز، ده‌نگی نزم، ده‌نگی گڕ، ده‌نگی نه‌رم… هتد.

(چه‌شنی ده‌نگ له‌ هونه‌ری مۆسیقادا، وه‌ك چه‌شنی ره‌نگ وایه‌ له‌ هونه‌ری ره‌سمدا) (9).
ده‌نگ سێ سه‌رچاوه‌ی هه‌یه‌:

*ده‌نگی سروشت: هاژه‌ی ئاو، گرمه‌ی هه‌ور، گڤه‌ی با، وژه‌ی دارستان…….هتد.

*ده‌نگی گه‌روو: گه‌رووی مرۆڤ، گه‌رووی ئاژه‌ڵ، گه‌رووی باڵنده‌…هتد.

*ده‌نگی ئامێری مۆسیقا: ده‌نگی كه‌مان، ده‌نگی عود، ده‌نگی شمشاڵ، ده‌نگی ده‌ف… هتد.
ئه‌و چه‌ند دێڕه‌ی سه‌ره‌وه‌ پوخته‌ی پێناسه‌ و پێكهاته‌ی هونه‌ری مۆسیقایه‌.
* * *

وه‌ك له‌ سه‌ره‌وه‌ وتمان، شۆپنهاوه‌ر ده‌ڵێ (هه‌موو هونه‌رێك هه‌وڵ ده‌دات بگات به‌ ئاستی مۆسیقا)، ئێمه‌ش ده‌ڵێین (هه‌موو زانستێك هه‌وڵ ده‌دات بگات به‌ ئاستی ماتماتیك)(10)، چۆن؟ زانسته‌كانی سروشت دوو به‌شن، یه‌كه‌م: زانستی تیۆری وه‌ك (ماتماتیك، فیزیا، كیمیا، بایۆلۆجی). دووه‌م:زانستی پراكتیكی وه‌ك (پزیشكی، ئه‌ندازه‌، پیشه‌سازی، كشتوكاڵی…هتد).

ماتماتیك باوكی هه‌موو زانسته‌كانی سروشته‌، زانستێكی رووته‌ واتای راسته‌وخۆی نییه‌، ئامرازه‌كه‌ی پێكدێت له‌ كۆمه‌ڵێك ژماره‌ و هێما و نیشانه‌. به‌لێكدان و به‌كارهێنانی ئه‌و ئامرازانه‌ كۆمه‌ڵێك هاوكێشه‌ و پڕۆسه‌ی ماتماتیكی دێنه‌ كایه‌وه‌. ئه‌م ئامراز و هاوكێشانه‌، زانسته‌كانی تر سوودی لێ ده‌بینن، ته‌نانه‌ت زانسته‌ تیۆرییه‌كانیش، هه‌ریه‌كه‌و به‌پێی پێویست و خه‌سڵه‌ت و تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی، سوود له‌ به‌شێكی ماتماتیك ده‌بینن. هه‌موو زانسته‌كانی سروشت ناتوانن به‌بێ ماتماتیك كاربكه‌ن و رۆڵی خۆیان ببینن. هه‌ر زانسته‌ و كۆمه‌ڵێك ئامراز و تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی هه‌یه‌، به‌یارمه‌تی ماتماتیك كاری خۆیان پیاده‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵام ماتماتیكی په‌تی نین. هه‌وڵ ئه‌ده‌ن بگه‌نه‌ ماتماتیك، به‌ڵام ناگه‌ن، ناتوانین خه‌سڵه‌تی ماتماتیكی په‌تییان بده‌ینێ.

بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر زانستی ئه‌ندازه‌ وه‌ربگرین (من خۆم ئه‌ندازیارم)، هه‌ر پڕۆژه‌یه‌ك (خانوو، باڵه‌خانه‌، رێگا، پرد، به‌نداو، كارگه‌…هتد) جێبه‌جێبكه‌ین، ناتوانین بڵێین به‌پێی مواسه‌فاتی ماتماتیكی جێبه‌جێمان كردووه‌. چونكه‌ زانستی ماتماتیك زانستێكی رووتی ره‌هایه‌. به‌ته‌نها له‌ واقیعدا پیاده‌ ناكرێت. به‌ڵام ده‌توانین بڵێین به‌پێی مواسه‌فاتی ئه‌ندازه‌یی جێبه‌جێمان كردووه‌. زانستی ئه‌ندازه‌ سوود له‌ به‌شێك له‌ ئامراز و هاوكێشه‌كانی ماتماتیك وه‌رده‌گرێت، به‌ هاوئاهه‌نگی له‌گه‌ڵ ئامرازه‌كانی ئه‌ندازه‌دا هه‌ویری پڕۆژه‌كه‌ ده‌شێلن و جێبه‌جێی ده‌كه‌ن و ده‌گه‌نه‌ مه‌به‌ست.

بۆ مۆسیقاش هه‌ر وایه‌، مۆسیقا ناتوانێت به‌ هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانییه‌وه‌ بچێته‌ ناو هونه‌ره‌كانی تره‌وه‌، به‌ڵكو چه‌ند ره‌گه‌زێكی ده‌چێته‌ ناو هونه‌ره‌كانی تره‌وه‌ نه‌ك هه‌مووی. چونكه‌ هه‌ندێ ره‌گه‌زی هه‌ن تایبه‌تن به‌خۆی و هونه‌ره‌كانی تر سوودی لێ نابینن، ره‌گه‌زی په‌تیی مۆسیقان. بۆ نموونه‌ گه‌ر شیعر وه‌ربگرین هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانی مۆسیقا ناچنه‌ ناو شیعره‌وه‌، چونكه‌ شیعر ئامرازه‌كه‌ی (وشه‌) جیایه‌، وه‌ك هونه‌رێك تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی هه‌یه‌. شیعر ده‌توانێت سوود له‌ هه‌ردوو ره‌گه‌زی (ئیقاع، هارمۆنیا)ی مۆسیقا وه‌ربگرێت و به‌ هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ ئامراز و ره‌گه‌زه‌كانی خۆیدا، شیعرێكی داهێنه‌رانه‌ دێته‌ كایه‌وه‌.

شیعر ده‌توانێت به‌ دوو ئاست سوود له‌ره‌گه‌زی هارمۆنیا وه‌ربگرێت، یه‌كه‌میان هارمۆنیای چه‌ند وێنه‌یه‌ك له‌ شیعرێكدا یاخود كۆپله‌ شیعرێكدا، به‌وه‌ی تێكه‌ڵبوون و سازان و گونجانێك له‌ نێوان وێنه‌كاندا هه‌بێت، له‌ زه‌ینی وه‌رگردا به‌رجه‌سته‌ ببن. دووه‌م هارمۆنیای ده‌نگی پیت و وشه‌ له‌ شیعرێكدا، كاتێ كه‌ به‌ ده‌نگ ده‌خوێنرێته‌وه‌. مه‌رجیش نییه‌ له‌ هه‌موو شیعرێكدا ره‌گه‌زی هارمۆنیا هه‌بێت و له‌شیعره‌كه‌دا ره‌نگ بداته‌وه‌. ئه‌وه‌ش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر سه‌لیقه‌ و شاره‌زایی شاعیری داهێنه‌ر له‌ چنینی شیعره‌كه‌یدا. شیعر سوودی ته‌واو له‌ ره‌گه‌زی ئیقاعی هونه‌ری مۆسیقا وه‌رده‌گرێت. به‌پێی خه‌سڵه‌تی ئامرازی خۆی، هه‌روه‌ها هه‌موو هونه‌ره‌كانی تریش سوودی ته‌واو له‌ ره‌گه‌زی ئیقاعی هونه‌ری مۆسیقا وه‌رده‌گرن، هه‌ریه‌كه‌و به‌پێی خه‌سڵه‌تی ئامرازی خۆی. شیعری بێ ئیقاع شیعرێكی بێ رۆحه‌.

شیعر هیچ سوودێك له‌ هه‌ردوو ره‌گه‌زی هونه‌ری مۆسیقا (ئاواز، چه‌شنی ده‌نگ) وه‌رناگرێت، چونكه‌ ئه‌و دوو ره‌گه‌زه‌ تایبه‌تن به‌ هونه‌ری مۆسیقا، ناچنه‌ ناو جه‌سته‌ی ده‌قی شیعره‌وه‌، كه‌واته‌ شیعر ته‌نها سوود له‌ دوو ره‌گه‌زی هونه‌ری مۆسیقا (ئیقاع، هارمۆنیا) وه‌رده‌گرێت، به‌تایبه‌ت ره‌گه‌زی ئیقاع.

شیعر ناتوانێت هه‌موو ره‌گه‌زه‌كانی مۆسیقا (ئیقاع، ئاواز، هارمۆنیا، چه‌شنی ده‌نگ) بهێنێته‌ ناو په‌یكه‌ری خۆیه‌وه‌. كه‌واته‌ شیعر ته‌نها ئیقاعی هه‌یه‌، نه‌ك مۆسیقا، بۆیه‌ به‌ڕای ئێمه‌ زاراوه‌ی (مۆسیقای شیعر) زاراوه‌یه‌كی راست نییه‌ و هه‌ڵه‌یه‌. له‌ جیاتی زاراوه‌ی (مۆسیقای شیعر) راستتره‌ بڵێین (ئیقاعی شیعر). هه‌روه‌ها راستتره‌ بڵێین ئیقاعی ئه‌م شیعره‌ جوانه‌ یان خۆشه‌، نه‌ك بڵێین مۆسیقای ئه‌م شیعره‌ جوانه‌ یان خۆشه‌.
* * *

پەراوێزەکان:

(1) هربرد رید/معنی‌ الفن/ترجمة سامی خشبة‌/ دار الشؤون الثقافیة‌- بغداد/ الطبعة‌ الثانیة‌-1986/ ص 19.

( 2) ئارون كۆپڵاند/ ما الذی نستمع الیة في الموسیقا/ ترجمة‌: محمد حنانا/ دار المدی‌-بغداد/ الطبعة‌ الاولی‌- 2009/ ص 33.

( 3) د. طارق حسون فرید/ مدخل لتذوق الفنون الموسیقیة‌/ جامعة‌ بغداد-مكتبة‌ الفنون الجمیلة‌/ الطبعة‌ الاولی‌- 2001 /ص 201.

(4) دلێر ئیبراهیم/ تیۆری مۆسیقا/ ناوه‌ندی چاپه‌مه‌نی و ڕاگه‌یاندنی خاك-سلێمانی/ چاپی دووه‌م- 2003/ ل 11.

(5) د. طارق حسون فرید/ مدخل لتذوق الفنون الموسیقیة‌/ جامعة‌ بغداد-مكتبة‌ الفنون الجمیلة‌/ الطبعة‌ الاولی‌- 2001/ ص 234.

(6) هه‌مان سه‌رچاوه‌ / هه‌مان لاپه‌ره‌.

(7) دلێر ئیبراهیم/ تیۆری مۆسیقا/ناوه‌ندی چاپه‌مه‌نی و ڕاگه‌یاندنی خاك-سلێمانی/ چاپی دووه‌م- 2003/ ل 12.

(8) ئارون كۆپڵاند/ ما الذی نستمع الیة في الموسیقا/ ترجمة‌: محمد حنانا/ دار المدی‌-بغداد/ الطبعة‌ الاولی‌ – 2009/ ص 53.

(9) هه‌مان سه‌رچاوه‌ / ل 65.

(10) ته‌یب جه‌بار/ گه‌ڕان به‌دوای ئیقاعی وشه‌دا/ چاپخانه‌ی تاران/ چاپی سێیه‌م-سلێمانی-2019/ ل149

 242 جار بینراوە