سەرەکی » کەلتوور » په‌یوه‌ندیی كورد و به‌رژه‌وه‌ندیی زلهێزه‌كان

په‌یوه‌ندیی كورد و به‌رژه‌وه‌ندیی زلهێزه‌كان

ره‌سوڵ بۆسكێنی

هه‌ڵكه‌وته‌ی كوردستان‌ له ‌ناوچه‌یه‌كی‌ گرنگ و‌ سه‌ره‌ڕێی چه‌ندان له‌شكر و له ‌نێوان ده‌وڵه‌تانی ده‌وروبه‌ر‌، وه‌ك پردی په‌یوه‌ندی نێوان خۆرهەڵات و خۆرئاوا، له ‌لایه‌كی تر بوونی نه‌وت و چه‌ندان جۆری سامانە ‌سروشتییه‌كان تیایدا، هه‌میشه‌ مایه‌ی چاوتێبڕینی وڵاته‌ زلهێز و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی ناوچه‌كه ‌و جیهان بووه‌.

جەنگی دووەمی جیهان
ئه‌م بارودۆخه‌ له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا زیاتر جێگەی سه‌رنج بووه‌، له‌ هه‌ردوو جه‌نگی جیهانیدا، به‌هۆی چڕی شه‌ڕ له‌م ناوچه‌یه‌، گه‌وره‌ترین زیان به‌ر ئه‌م ناوچه‌یه‌ كه‌وت، له ‌جه‌نگی دووه‌می جیهاندا، یه‌كێتی سۆڤێت له‌ باكووره‌وه‌ هاته‌ ناو خاكی ئێران و به‌شێكی كوردستان كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێت، له‌ خوارووشه‌وه‌ هاوپه‌یمانان و به‌تایبه‌ت به‌ریتانیا چووه‌ خاكی ئێرانه‌وه‌، ته‌نیا پایته‌خت و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی به‌هاوكاریی ئینگلیز به‌ده‌ست ناوه‌ند و حكومه‌تی ئێرانەوە مایه‌وه‌.

یەکێتی سۆڤێت و کورد
یەکێتی سۆڤێت له‌و به‌شه‌ی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی دابوو ده‌یویست له ‌به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی به‌كاری بێنێ، سیاسه‌تی رێبه‌رانی سۆڤێت ده‌رباره‌ی‌ كوردستان به‌ پێچه‌وانه‌ی ئازه‌ربایجان بوو، ده‌یانویست كورده‌كان بخه‌نه‌ ژێرچاودێریی خۆیان‌ و بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانیان دژی ئێران كه‌ڵكیان لێوه‌ربگرن و له‌ناو سیاسه‌تێكی نادیاردا یارییان پێ بكه‌ن، كوردیش به‌كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌و بۆشایی ئیداریی و سیاسییه‌ی ئێران ویستی ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ بقۆزێته‌وه‌، ئه‌وه‌بوو له‌و قۆناغه‌دا كۆماری كوردستان له ‌مه‌هاباد به‌ سه‌رۆكایه‌تی قازی محه‌مه‌د پێكهات و كورد به‌دڵگه‌رمی و خۆشه‌ویستییه‌كی زۆره‌وه‌ به‌پیر بارودۆخه‌كه‌وه‌ چوو.

كۆماری كوردستان
ئه‌و مێژووه‌ كورته‌ی یه‌ك ساڵی ته‌مه‌نی كۆماری كوردستان، یه‌كێكه‌ له ‌گرنگترین قۆناغه‌كانی مێژووی گه‌له‌كه‌مان، كورد ده‌یویست له‌و بارودۆخه‌ ‌تایبه‌ته‌ی هاتبووه‌ ئاراوه‌ سوود وه‌ربگرێ، ته‌نیا ئاواتیان دامه‌زراندنی رەوارەیەکی سه‌ربه‌خۆ و دیارییكردنی چاره‌نووسی كورد بوو، كێشه‌ی سه‌ره‌كی كورد ئه‌وه‌بوو پێویستیان به‌ سۆڤێت بوو، له‌و رۆژگاره‌دا باشترین و نزیكترین کارەکتەر یەکێتی سۆڤێت بوو، به‌ڵام دوای كۆنفڕاسی تاران به‌ره‌ به‌ره‌ سیاسه‌تی سۆڤێت له ‌ئێران گۆڕا، ده‌ركردنی هێزه‌كانی ئه‌ڵمانیای نازی له‌ خاكی سۆڤێت و نزیكبوونه‌وه‌ی هێزه‌كانی سوپای سوور له ‌سنووره‌كانی ئه‌وروپای خۆرئاوا و ده‌رهێنانی 10 ‌ملیۆن تۆن نه‌وت له ‌ناوچه‌كانی باشووری ئێران له‌لایه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌وه‌، ئاره‌زووی سۆڤێتییه‌كانی بزواند و گه‌یشتن به‌سه‌رچاوه‌ نه‌وتیه‌كانی ئێران و شوێنه‌كانی تری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ ساڵی 1943دا، له‌ سیاسه‌تی سۆڤێتدا شوێنی گرت.

سه‌ره‌ڕای ئومێد و باوه‌ڕی سه‌رۆكه‌ كورده‌كان به‌ سۆڤێت، به‌ڵام رێبه‌رانی سۆڤێت له‌و ترسه‌ی نه‌كا كورده‌كان له‌لایه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌وه‌ هاندرابن و ناوچه‌ی ورمێ بشێوێنن، زۆر به ‌توندی دژی كرده‌ی سه‌رۆكه‌ عه‌شیره‌ته‌ كورده‌كانی ورمێ وه‌ستان، له‌نامه‌یه‌كی نهێنیدا له‌مپه‌رخسته‌به‌ر گه‌ڕانه‌وه‌ی سوپای ئێرانیان له‌لایه‌ن فه‌رمانده‌كانی سوپا و كارگێڕانی سیاسی سۆڤێت بۆ ورمێ مه‌حكوم كرد، له‌و نامه‌یه‌دا كه ‌به ‌ئیمزای مۆڵۆتۆف وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی یه‌كێتی سۆڤێت ئاڕاسته‌ی باڵیۆز و كۆنسوڵگه‌رییه‌كان و فه‌رمانده‌كانی له‌شكری سۆڤێت كراوه‌ هاتووه‌: «ده‌بێت دان به‌وه‌دا بنێین پشتیوانییكردن و یارمه‌تیدانی كورد له‌پێناوی هه‌وڵ و تێكۆشانیان بۆ به‌دیهێنانی خودموختاری و دامه‌زراندنی كوردستانێكی ئازاد دروست نییه‌، چونكه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی ئێستای ئێراندا ئه‌وه‌ داوایه‌كی بێ بناغه‌ و دواكه‌وتووانه‌یه‌».

له‌مباره‌یه‌وه‌ (ئار. جی. رۆزفێڵت) نووسه‌ری كتێبی «كۆماری كورد له ‌مه‌هاباد» ده‌نووسێت: « له‌ سه‌ره‌تادا سۆڤێتییه‌كان به‌وه‌ نه‌گه‌یشتبوون، له‌ناو كورد دا كار بكه‌ن، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان له‌ ساڵی 1942 به‌بانگكردنی گه‌وره‌ ده‌ره‌به‌گه‌كان بۆ باكۆ جارێك ئه‌و كاره‌یان كردبوو، ته‌نانه‌ت له‌ به‌هاری ئه‌و ساڵه‌دا دوای هێرشی كورده‌كان بۆ سه‌ر گونده‌كانی به‌ری خۆرئاوای دەریاچەی ورمێ، سۆڤێت سوپا و ژانده‌رمه‌ری ئێرانی هێنایه‌وه‌ و دایمه‌زرانده‌وه‌، «هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وان به‌هۆی بێده‌سه‌ڵاتی له ‌ئاست سۆڤێتدا ده‌ره‌تانی هیچ چه‌شنه‌ جموجۆڵێكیان بۆ نه‌مابووه‌وه‌».

ئه‌و كاته‌ گه‌لی كورد له ‌دۆخێكدا نه‌بوو په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌مه‌لایه‌ن بێت، به‌ناچاری هه‌موو په‌یوه‌ندیه‌كانی به‌سۆڤێته‌وه‌ به‌سته‌وه‌، به‌ڵام سۆڤێت وه‌ك هه‌میشه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی وه‌ك تاكتیكی كاتی به‌كارده‌هێنا، له‌لایه‌كی تر ئه‌و په‌یوه‌ندیی و هاوپه‌یمانێتیه‌ی كورد له‌گه‌ڵ سۆڤێت هه‌یبوو بووه‌ هۆی تووڕه‌بوونی هێزه‌كانی ناوچه‌كه‌، توركیا سكاڵای له ‌سۆڤێت كرد، كه ‌به ‌دژی توركیا و ئێران و ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه‌، ده‌یه‌وێت هاوكاری كورده‌كان بكات بۆ پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، به‌هۆی په‌یوه‌ندیی كورد له‌گه‌ڵ سۆڤێتدا هێزه‌كانی خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا هیچ مه‌یلێكیان بۆ كورد نه‌بوو، وه‌ك دوژمن و نه‌یار لێیان ده‌ڕوانی و له‌به‌رامبه‌ردا هێزه‌ خۆرئاواییه‌كان پشتی ئێرانیان گرت.

له‌ كاتێكدا كورد تاكه‌ هیوای سۆڤێت بوو، كه‌چی ئه‌وان به‌گومانه‌وه‌ له‌ كوردیان ده‌ڕوانی، كۆمیساریۆڤ كۆنسوڵی سۆڤێت له‌ ورمێ بۆ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی مۆسكۆ ده‌نووسێت: «ده‌كرێت بڵێین زۆربه‌ی سه‌ركرده‌ كورده‌كان، كه‌ باسی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ده‌كه‌ن، ده‌ڵێن ئه‌م سه‌ربه‌خۆییه‌ ته‌نیا به‌ یارمه‌تی سۆڤێت به‌ده‌ست دێت، بۆ ئه‌م كاره‌ش ئاماده‌ی هه‌موو چه‌شنه‌ هاوكارییه‌كی یه‌كێتی سۆڤێتن‌ و ده‌ڵێن له ‌سیاسه‌تی كۆڵۆنیالیستی ئینگلیز ته‌نیا ده‌بێت چاوه‌ڕێی كۆیلایه‌تی كورد بكرێت، به‌ڵام ئه‌م وتانه‌ پێده‌چێت مه‌به‌ستێكی گڵاویان به‌دواوه ‌بێت. كورد به ‌قازانجیانه‌ ئێستا له‌گه‌ڵ ئێمه‌ به ‌ئاشتی بژین، ده‌یانه‌وێت خۆیان له‌ پشتی ئێمه‌ بشارنه‌وه‌، به‌ڵام هیچ كاتێك سه‌ركرده‌ گه‌وره‌كانی كورد به‌ دڵسۆزییه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئێمه‌ نابن و تاسه‌ر هاوكاری كردنیان له‌گه‌ڵ ئێمه‌ نابێت، سه‌ركرده‌ كورده‌كان له‌سه‌ر كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كان و قۆناغه‌ گرنگه‌گان، پتر كه‌ینوبه‌ینیان له‌گه‌ڵ ئینگلیزه‌كان هه‌یه‌.

هەڵەی سیاسەتی دەرەکی کورد
به‌داخه‌وه‌ كورد هه‌میشه‌ له‌كاتی رێكه‌وتن و به‌ستنی هاوپه‌یمانێتی شێوه‌یه‌كی فه‌رمی و ئاشكرای نه‌بووه‌، له ‌نێوان كورد و هێزی به‌رامبه‌ر، هه‌میشه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی بێ به‌ڵگه‌ و نووسراو بووه‌، ئه‌مه‌ش بووته‌ هۆی ئه‌وه‌ی دواتر ئه‌و هێزانه‌ له‌ به‌ڵێنی خۆیان پاشگه‌زببنه‌وه‌ و كوردیش ماڵوێران و ده‌ستخه‌ڕۆ ببێت، تا ئێستاشی له‌گه‌ڵدابێت، یه‌كێك له ‌هه‌ڵه‌ زۆر كوشنده‌كانی كورد ئه‌وه‌یه‌، هاوپه‌یمانیی له‌سه‌ر بنه‌مایه‌كی پته‌وی دوور مه‌ودا نییه‌، به‌درێژایی مێژوو به‌م شێوه‌یه‌ دووباره‌ بۆته‌وه‌ و ئه‌نجامه‌كه‌شی هه‌ر شكست و تێداچوون بووه‌، بۆ نموونه‌: هه‌روه‌ك ئاماژه‌مان پێدا كۆماری كوردستان به‌ته‌نیا له‌گه‌ڵ سۆڤێتدا هاوپه‌یمان بووه‌، هاوپه‌یمانییه‌ك هیچ گه‌ره‌نتیه‌كی بۆ كورد تێدانه‌بووه‌، په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ وڵاتانی خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوا فراوان نه‌كردبوو‌، ته‌نیا پشتی به ‌سۆڤێت به‌ستبوو، ئه‌م كاره‌ی بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی به‌یه‌ك جووڵه‌ی سۆڤێت هه‌موو شتێكی له‌ده‌ست بچێت، هێزه‌ هه‌رێمی و خۆرئاواییه‌كانیش به‌دوای فرسه‌تێكه‌وه‌ بوون، بۆ نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێت له‌ناوچه‌كه‌، ئه‌وه‌بوو له‌ كۆتاییدا سۆڤێت كشایه‌وه‌ و كۆماری كوردستان رووخا.

ئه‌وه‌ راسته‌ به‌شێكی كێشه‌كان ناوخۆیی بوو، كۆماری كوردستان هێشتا نه‌یتوانیبوو بارودۆخه‌كه‌ رێكبخات، ده‌سه‌ڵات له‌ده‌ست هێندێك له ‌خه‌ڵكی نه‌شیاودابوو، كێشه‌ و ناته‌بایی نێوخۆیی و سازانی هێندێك ده‌ره‌به‌گ و شێخ و مه‌لا له‌بنه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كاربه‌ده‌ستانی حكومه‌تی ناوه‌ندیدا. هه‌روه‌ها ماندووبوونی خه‌ڵك له‌ حاڵه‌تی وه‌ستانی به‌ره‌كانی شه‌ڕ و رێگەنه‌دانی به‌ره‌وپێشچوون و هێرشكردن بۆ سه‌ر دوژمن، ئه‌مانه‌ هه‌موو هۆكاری له‌ده‌ستدانی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بوو كورد به‌ده‌ستی هێنابوو له‌ كۆماری كوردستاندا.

کورد و سیاسەتی زلهێزەکانی جیهان
لایه‌نه‌ گرنگ و خه‌مهێنه‌ره‌كه‌ی ئه‌وه‌بوو، به‌پێی سیاسه‌تی زلهێزه‌كان ده‌بوایه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌وانی تێدا ره‌چاوبكرێ، بۆئه‌مه‌ش كورد كرایه‌ قوربانی، قەوام سه‌ڵته‌نه‌ سه‌رۆك وه‌زیرانی ئێران له‌ سه‌فه‌رێكدا بۆ مۆسكۆ به‌ڵێنیدا نه‌وتی باكوور بداته‌ سۆڤێت، له‌به‌‌رامبه‌ر سپاردنی نه‌وتی باكووری ئێران ‌یه‌كێتی سۆڤێت‌ پاشه‌كشه‌ له‌ خاكی ئێران بكات و واز له‌ هاوكاریی كورد بهێنێت، له‌لایه‌كی ترەوە سه‌رۆکەكانی هاوپه‌یمانان (چەرچڵ، رۆزفێڵت، ستالین) له‌ كۆنفراسی تاران بڕیاریاندا شه‌ش مانگ دوای كۆتایی هاتنی جه‌نگی دووه‌می جیهانی هێزه‌كانیان له ‌ئێران بكشێنه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆیی و یه‌كێتی خاكی ئه‌و وڵاته‌ به ‌فەرمی بناسن، دواتریش پاشه‌كشێی سۆڤێت له‌ كوردستان بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی و له‌ژێر گوشاری خۆرئاواییه‌كان، ئه‌مانه‌ بوون به‌هۆكاری شكست و قوربانی و نه‌هامه‌تی كورد، به‌ڵام هیچ هۆكارێك هێنده‌ی كشانه‌وه‌ی سۆڤێت گورزی گورچكبڕی له‌كۆماره‌كه‌ نه‌دا.

دەرئەنجام
كورد ده‌بێت ئه‌زموون له ‌هه‌ڵه‌ مێژوویی و رووداوه‌كانی رابردوو وه‌ربگرێت، له‌مه‌ودوا به‌ستراتیژی خۆیدا بچێته‌وه‌ و سوود له ‌په‌یوه‌ندییەکانی له‌گه‌ڵ هێزه‌ ئیقلیمی و نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا وه‌ربگرێت، له‌نێوانیاندا سوود له ‌كێشه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوانیان وه‌ربگرێت و له‌به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیدا به‌كاریان بهێنێت.

دۆخی ئێستای كورد دۆخێكی هه‌ستیاره‌، ئه‌گه‌ر هه‌مان هه‌ڵوێست و ئه‌نجام دووباره‌ بكاته‌وه‌، ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی كوشنده‌یه‌ و سوود وه‌رنه‌گرتنه‌ له ‌هه‌ڵه‌كانی رابردوو، ده‌بێت سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد په‌یوه‌ندییه‌كانی فراوان و هه‌مه‌لایه‌ن بكات، بۆ ئه‌مه‌ش سوود له‌‌ دۆسته‌كانی خۆرئاوای وه‌ربگرێت، هه‌روه‌ها له‌ خۆرهه‌ڵاتیشدا په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ هێز و لایه‌نه‌ دیار و شیاوه‌كان پته‌و بكات، بۆئه‌وه‌ی پاڵپشتییه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی هه‌بێت و وه‌ك رابردوو به‌كردارێكی پێچه‌وانه‌ هه‌موو شتێكی له‌ده‌ست نه‌چێت.

له‌م بارودۆخه‌ی ئێستاش به‌هۆی بوونی هێزه‌ خۆرئاواییه‌كان له ‌ناوچه‌كه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا، سه‌ره‌ڕای په‌یوه‌ندیی به‌هێزی له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا و هاوپه‌یمانان كورد پێویسته‌ په‌یوه‌ندی له‌ نێوان هێزه‌ هه‌رێمایەتییه‌كانی ناوچه‌كه‌ فراوان بكات، به‌ته‌نیا پشت به ‌ئه‌مریكا و وڵاتانی تری خۆرئاوا نه‌به‌ستێت‌، ئەگەرنا به‌كشانه‌وه‌ی ئه‌مریكا هه‌مان سیناریۆ دووباره‌ ده‌بێته‌وه و‌ به‌كۆتایی هاتنی ده‌سه‌ڵاتی كوردی ته‌واو ده‌بێت، پێویسته‌ كورد سیاسه‌تێكی باش په‌یڕه‌و بكات له ‌به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی و سوود له‌بوونی هێزه‌ بیانییه‌كان له ‌ناوچه‌كه‌ وه‌ربگرێت، ئه‌مه‌ ئه‌سته‌م نییه‌، به‌ڵام پێویستی به ‌هه‌وڵ و تێكۆشان و به‌رنامه‌یه‌كی رێكوپێكە.

بیرهێنانه‌وه‌ی مێژوو و ئاماژه‌دان به ‌رووداوه‌كان و هۆكاره‌كانی شكستی رابردوو، بۆ سوودوه‌رگرتن و وریابوونه‌وه‌یه‌، تاكو هه‌مان كاره‌سات و شكست و ئه‌نجام دووباره‌ نه‌بێته‌وه‌، بۆیه‌ له‌ بیرهێنانه‌وه‌ی رووداوه‌كان گرنگتر پەند لێوەرگرتن و دووبارە نەکردنەوە و دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ره‌ بۆ دۆخی ناله‌باری كورد، كه ‌په‌یوه‌ندییه‌كانی هه‌مه‌لایه‌ن بكات و ته‌نیا له‌ وڵاتێكدا چڕی نه‌كاته‌وه‌، چونكه‌ به ‌دووباره‌كردنه‌وه‌ی هه‌مان هه‌ڵه‌ی له ‌سۆڤێتی‌ جاران روویدا، دووباره‌ هێزه‌ ناوچه‌یی و ده‌ره‌كییه‌كان بۆ كورد ده‌چنه‌وه‌ بۆسەوە، بۆیه‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌مه‌لایه‌نه‌ و هه‌نگاونان بۆ به‌ستنی په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ هێزه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان باشترین رێگەیه‌ بۆ چاره‌سه‌ری مەسەلەی كورد‌. بۆئه‌مه‌ش پێویسته‌ سوود له ‌كه‌ناڵه‌ جیاوازه‌كان وه‌ربگرێت و رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بكاته‌ نێوه‌ندگیر و چه‌سپاندنی ئه‌نجامی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ لایه‌نی په‌یوه‌ندییدار، بۆئه‌وه‌ی نه‌بێته‌ قوربانی و یاریی به‌ چاره‌نووسی كوردەوە نه‌كرێت و جارێكی تر هه‌روا به‌ ئاسانی تووشی شكست و كاره‌سات نه‌بێته‌وه‌.

 173 جار بینراوە