سەرەکی » ئابووری » خراپی سیستمی كارەبای عیراقپەڕە 3

خراپی سیستمی كارەبای عیراق

ئا: یادگار عەلی

تەنگژەی كارەبا لە عیراق جارێكی دیكە لەگەڵ هاتنی وەرزی گەرمادا سەریهەڵداوەتەوە، بەهۆیەوە حاڵەتی كوژانەوەی گشتیی لە كارەبای نیشتمانیی روویداوە، بەرپرسان پاساوی جۆراوجۆر دەهێننەوە و ماوەیەك لەمەوبەریش بە بڕیاری سەرۆك وەزیرانی عیراق، بەڕێوەبەری گشتیی كۆمپانیای گشتی گواستنەوەی وزەی كارەبا لە فوراتی ناوەڕاست لە كارەكەی دوورخرایەوە.

لە كەشێكدا كە پلەی گەرمی بۆ (52) پلەی سیلیزی بەرزبۆتەوە، هاووڵاتیانی عیراق بەبێ‌ كارەبا و فێنككەرەوە ژیان دەكەن، بەرپرسە پەیوەندیدارەكانیش پاساوی كێشەی تەكنیكی بچووك بۆ پچڕانە یەك لە دوای یەكەكانی كارەبا دەهێننەوە و بەشێكیشیان بۆ پێنەدانی قەرزە كەڵەكەبووەكانی ئێران لەسەر كەرتی كارەبای عیراق دەگێڕنەوە، بەشێوەیەك تادێت بڕی ئەو قەرزانە زیاتر دەبن.

(40 %)ی وزەی كارەبای بەرهەمهاتوو
هاوكات، ماوەیەكە حاڵەتی كوژانەوەی گشتیی لە كارەبای نیشتمانیی عیراق روودەدات و بڕی كارەبای بەرهەمهاتوو لە سەروو 15 هەزار مێگاواتەوە بۆ تەنیا سێ هەزار مێگاوات كەمبۆتەوە، كە كەمترە لەو بڕەی پارێزگایەكی وەك بەسرە رۆژانە پێویستی دەبێت. دوو هەفتە لەمەوبەریش، لە شاری بەغدا كە چوار هەزار مێگاوات كارەبای هەبووە، رێژەكەی بۆ سفر مێگاوات دابەزی.

ئێستا عیراق هاوینێكی زۆر گەرم و وشك و پڕوكێنەر و جیاواز لە ساڵانی رابردوو دەگوزەرێنێت، وەزارەتی كارەبا یەكەكانی نوێ‌ نەكردۆتەوە، لەنێویدا تۆڕی دابەشكردنی وزە كە بەمانای بەهەدەرچوونی (40 %)ی وزەی كارەبای بەرهەمهاتوو دێت.

وەزارەتی نەوتیش لە هەوڵەكانی بۆ وەبەرهێنان لە غازی سروشتیی كە لەگەڵ پڕۆسەی دەرهێنانی نەوت دەسووتێت و بەدرێژای رۆژ دەچێت بە هەوادا، سەركەوتوو نەبووە و نەیتوانیوە بیگۆڕێت بۆ سووتەمەنیی كارپێكردنی وێستگەكانی كارەبا.

لە عیراق تەنگژەی نەمان و كەمبوونەوەی رێژەی كارەبای نیشتمانیی، بابەتی گەرمی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانە. سەجاد جیهاد، كە توێژەرێكی بواری ئابوورییە، لەلاپەڕەی خۆی لە تویتەر نووسیویەتی: «وەزارەتی كارەبا دەڵێت هۆكارەكەی بۆ وەزارەتی نەوت دەگەڕێتەوە، وەزارەتی نەوتیش، دەڵێت بۆ وەزارەتی دارایی، ئەوانیش دەڵێن ئێران و ئێرانیش دەڵێت حكومەتی عیراق، چونكە شایستە داراییەكانی كۆمپانیا ئێرانییەكانی خەرجنەكردووە، حكومەتی عیراقیش دەڵێت گەل و گەلیش دەڵێت سیاسییەكان!».

كێشەی كارەبا لە عیراق، وەك نەخۆشییەكی درێژخایەنی لێهاتووە، بە درێژایی حكومەتە یەك لەدوای یەكەكان لەتەنگژەدا بووە و نەتوانراوە تێپەڕێنرێت، ئەوەش سەرباری ئەوەی كە عیراق لە وڵاتە گەورەكانی بەرهەمهێنی نەوت و سەرچاوەیە لە جیهاندا، بەڵام بووە بە نموونەیەك بۆ شكست لە بەڕێوەبردنی داهاتی دەوڵەت و بەكارهێنانی بۆ خزمەتی گەلەكەی و پڕكردنەوەی پێداویستییە بنەڕەتییەكانیان.

كۆتایی ساڵی رابردوو لیژنەیەك لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەران بۆ خەرجییەكانی وەزارەتی كارەبا پێكهێنرا، دەركەوت ئەو وەزارەتە (81) ملیار دۆلاری لەساڵی (2005)ەوە لە بوارەكە خەرجكردووە، ئەوەش بارودۆخی كارەبایە كە دەبینرێت.

ئەو كێشانە لە كەرتی كارەبای عیراق لەكاتێكدایە، كۆماری ئیسلامی ئێران رەزامەند بووە بەوەی قەرزەكانی كە بڕەكەی بە شەش ملیار دۆلار دەخەمڵێنرێت لەسەر بەغدا بوەستێنێت و بەردەوام بێت لە ناردنی كارەبا، هەروەها غاز بۆ عیراق كە وێستگەكانی كارەبا بۆ كارپێكردن دەیانەوێت. بەڵام عیراق بەهۆكاری سزاكانی ئەمەریكا لەسەر ئێران و دابەزینی نرخی نەوت كە پێكهێنەری بودجەی گشتیی وڵاتەكەیە و هۆكاری سەرهەڵدانی پەتای كۆرۆنا، تائێستا نەیتوانیوە قەرزی خاوەن قەرزەكانیش بداتەوە كە سووتەمەنی بۆ وێستگەكانی بەرهەمهێنانی كارەبا دەستەبەردەكەن.

زیاتر لە سێ‌ تریلیۆن دینار
یەكێكی تر لەو كێشانەی رووبەڕووی كەرتی كارەبا لە عیراق بۆتەوە، بەشی هەرە زۆری هاووڵاتیان پارەی كارەبا نادەن، مەگەر تەنیا رێژەیەكی زۆر كەمیان، ئەوە سەرباری ئەوەی رێژەیەكی بەرچاو لە زیادەڕەویی بۆ سەر كارەبای نیشتمانی لەلایەن خەڵك و بەرپرسانەوە.

ئەحمەد عەبادی، وتەبێژی وەزارەتی كارەبای عیراق رایگەیاندووە، وەزارەتەكەیان هەنگاوی خێرا دەنێت بۆ وەرگرتنەوەی هەموو ئەو قەرزانەی كە لە ئەستۆی دامەزراوەكانی دەوڵەتدایە و قەبارەكەی بۆ زیاتر لە سێ‌ تریلیۆن دینار بەرزبۆتەوە.

هەموو هاوینێك بەرپرسانی كەرتی كارەبا لە عیراق باس لە چارەسەری كاتیی بۆ كێشەی كارەبا دەكەن، لەكاتێكدا پێویستە حكومەت پلانێكی ستراتیژیی گشتگیر و راستەقینەی هەبێت بۆ پڕكردنەوەی پێداویستی كەرتەكە.

چەند هەفتەیەك لەمەوبەریش، مستەفا كازمی سەرۆك وەزیرانی عیراق، زنجیرەیەك بڕیاری بۆ روبەڕووبوونەوە و چارەسەری هەنووكەیی كێشەی كارەبا دەركرد، دیارترینیان: دوورخستنەوەی بەڕێوەبەری گشتیی كۆمپانیای گشتیی گواستنەوەی وزەی كارەبا لە فوراتی ناوەڕاست و پێكهێنانی لیژنەیەك بۆ روبەڕووبوونەوەی هۆكارەكانی كەمبوونەوەی سەعاتەكانی پێدانی كارەبای نیشتمانی لە بەغدا و پارێزگاكانی تر، وەك هەنگاوێكی سەرەتایی بۆ هەڵمژینی توڕەییەكانی شەقامی عیراق.

نەبوونی پلانی ستراتیژیی
زەهرە ئەلبەجاری، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق، كێشەی خراپی بارودۆخی كارەبای لە عیراق بۆ چەندین هۆكار دەگەڕێنێتەوە و لەوانە: پشتبەستن بە غازی هاوردەكراو، پشتگوێخستنی پاڵێوگەكانی ناوخۆ، بە ئامانجگرتنی تاوەرەكانی كارەبا لەلایەن تیرۆریستانەوە، جێبەجێنەكردنی پڕۆژەی وەبەرهێنان لە سەرچاوەكانی ناوخۆ.

ئەو پەرلەمانتارە رەخنە لە وەزارەتی كارەبا دەگرێت و دەڵێت: «خاوەنی پلانێكی ستراتیژیی راستەقینە بۆ چاككردنی بارودۆخی كارەبا نییە، هەروەها هەماهەنگیش لەنێوان وەزارەتەكانی كارەبا و نەوت نییە، بەتایبەت لە رووی پێدانی سووتەمەنی بە وێستگەكانی كارەبا».

لەلایەكی دیكەوە، رەعد دەهلەكی ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق، داوای ئەوەی لە حكومەت و ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق كردووە، كە شانەیەكی هاوبەش بۆ چارەسەری تەنگژەی كارەبا لە رووی ئەمنی و ئابووری و سیاسییەوە پێكبهێنرێت.

سوود لە راپۆرتێكی (مركز الروابط) وەرگیراوە.

 286 جار بینراوە