سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ماركیز: نووسینی ره‌خنه‌گره‌كان ناخوێنمه‌وه‌

ماركیز: نووسینی ره‌خنه‌گره‌كان ناخوێنمه‌وه‌

ئه‌م دیداره‌ كۆكراوه‌ی دوو دیداری گابرێل گارسیا ماركیزه‌، كه‌ له‌ ساڵی 1987 له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆیدا له‌ مه‌كسیك له‌گه‌ڵیدا سازكراوه‌. له‌م دیداره‌دا نووسه‌ری ناوداری جیهان له‌باره‌ی ئه‌زموونی نووسینی خۆیه‌وه‌ ده‌دوێت. باس له‌ به‌رهه‌مه‌كانی ده‌كات.

سازدانی: رایمۆند لێسلای ویڵیامز

لە تورکیەوە: فه‌رهاد چۆمانی

* جاری پێشوو كه‌ قسه‌مان كرد، هه‌ندێك تابلۆت نیشاندام، كه‌ بۆ هه‌ندێك له‌ نووسینه‌كانت سوودت لێ بینیون. ئه‌و به‌هایه‌ی كه‌ هونه‌ری بینراو بۆ كاره‌كانی تۆ هه‌ڵیگرتووه‌ بۆ من جێی سه‌رنج بوو. ره‌نگه‌ بزانن، له‌وه‌ته‌ی چه‌مكی ده‌قئاوێزانی به‌ به‌ربڵاوی به‌كارده‌هێنرێت، ره‌خنه‌گره‌كان ده‌یانه‌وێ تانوپۆی «به‌ڵگه‌نووسراوه‌كان» یاخود «ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان» له‌ نووسینه‌ خه‌یاڵكرده‌كانت بده‌ن. ئاخۆ پێتوایه‌ كاتێك باس له‌ ده‌قئاوێزانیی ده‌كرێ، بازمان به‌سه‌ر هه‌ندێك شتیتردا داوه‌؟
– به‌ڵگه‌نووسراوه‌كان به‌كارناهێنم، به‌شێوه‌یه‌كی گشتی شێتانه‌ به‌ دوای به‌ڵگه‌دا ده‌گه‌ڕێم و دواتر به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌كاری بهێنم فڕێی ده‌ده‌مه‌ نێو زبڵدان. دواتر دیسانه‌وه‌ هه‌مان به‌ڵگه‌نامه‌ ده‌دۆزمه‌وه‌ و دوای ئه‌وه‌ی چیتر سه‌رنجم راناكێشێت. پێویستیم به‌ ئایدیالیزه‌بووی هه‌ر شتێكه‌. له‌ رۆمانی خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرادا فلۆره‌نتینۆ ئاریزا چه‌مكی عه‌شق ئایدیالیزه‌ ده‌كات. فلۆره‌نتینۆ به‌ ته‌واوی تێگه‌یشتنێكی ئایدیال و ناهاوتا له‌گه‌ڵ واقیعی بۆ عه‌شق هه‌یه‌.

* ده‌توانی بڵێیت فلۆره‌نتینۆ ئه‌و تێگه‌یشتنه‌ی بۆ عه‌شق له‌و كتێبه‌ ئه‌ده‌بیانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ كه‌ خوێندوونێتییه‌وه‌؟
– ده‌توانین بڵێین له‌و شاعیره‌ خراپانه‌وه‌ وه‌ریگرتووه‌ كه‌ خوێندوونێتییه‌وه‌. ئه‌مه‌ تێگه‌یشتنێكی ئه‌ده‌بییانه‌یه‌ ئه‌و شاعیره‌ خراپانه‌ به‌كارده‌هێنن. پێموایه‌ له‌ شوێنێك وام گوتووه‌: شیعری خراپ زۆر گرنگه‌. هه‌روه‌ها ته‌نیا له‌ رێگه‌ی شیعری خراپه‌وه‌ به‌ شیعری باش ده‌گه‌ین. مه‌به‌ستمه‌ بڵێم، ئه‌گه‌ر بێتو شیعری ڤالێری یان رامبۆ یان ویتمان بۆ گه‌نجێكی شارۆچكه‌یه‌ك كه‌ سه‌وداسه‌ری شیعره‌ بخوێنیته‌وه‌ بۆ ئه‌و هیچ مانایه‌كی وای نابێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی شیعری ئه‌و شاعیرانه‌ بۆ ئه‌و مانایه‌كیان هه‌بێت پێویسته‌ به‌نێو هه‌موو ئه‌و شیعره‌ رۆمانتیكه‌ پۆپۆلارانه‌دا تێبپه‌ڕێت كه‌ شیعری خراپیان نووسیوه‌. واته‌ له‌و جۆره‌ شیعرانه‌ی ژولیۆ فلۆرێز و رۆمانتیكه‌ ئیسپانییه‌كان، كه‌ فلۆره‌نتینۆ ده‌یانخوێنێته‌وه‌. زۆر ناوم نه‌هێنان، چونكه‌ له‌ به‌شه‌كه‌ی تری دنیا ئه‌و شاعیرانه‌ هێنده‌ ناسراو نین. جا وه‌رن بیهێننه‌ به‌ر چاوی خۆتان ژاپۆنییه‌كان ئه‌و كتێبانه‌یان خوێندبێته‌وه‌ و منیش باسی ژولیۆ فلۆرێز بكه‌م. ئێستا ئیتر كه‌ ده‌نووسم بیر له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌شیان ده‌كه‌مه‌وه‌.
* له‌ سه‌دساڵ ته‌نیاییه‌وه‌؟
– نه‌خێر، له‌ پاییزی پاتریاركه‌وه‌، له‌و كاته‌وه‌ لیستی پرسیارم له‌ وه‌رگێڕه‌كانمه‌وه‌ بۆ دێن، سه‌یره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ زۆربه‌ی لیسته‌كان هه‌مان پرسیارن.

* با بگه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر هونه‌ری بینراو و خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرا و نووسینه‌وه‌ی سه‌ده‌ی نۆزده‌.
– گه‌وره‌ترین یارمه‌تی بۆ من پۆرترێت، وێنه‌، ئه‌لبوومی خێزانه‌كان و شته‌كانی تر بوون.

* ده‌توانی بڵێیت یادگه‌یه‌كی دیدگاییت هه‌یه‌؟
– دڵنیانیم له‌وه‌ی ئه‌مه‌ یادگه‌یه‌كی دیدگایی بێت. جارجاره‌ دۆشداماو، هه‌ندێكجاریش هۆشم فڕیوه‌. به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ هاوڕێكانم، مارسێدێس (ژنه‌كه‌ی) و منداڵه‌كانم وام پێده‌ڵێن. ده‌شێ وابنوێنم، به‌ڵام له‌ پڕ ورده‌كارییه‌ك ده‌ست ده‌خه‌م كه‌ هه‌موو دنیام له‌به‌رده‌مم ئاوه‌ڵا ده‌كات. شتێك له‌ وێنه‌یه‌كدا ده‌بینم، ده‌شێ ئه‌و ورده‌كارییه‌ كه‌ڵه‌شێرێكی شه‌ڕ بێت، ده‌بێته‌ كلیلی رۆمانێكی گه‌وره‌. به‌ڵام جار به‌جار رووده‌دات، كاتێك له‌ دۆخی كپبووندام شتێك وه‌ك ته‌قینه‌وه‌ی له‌پڕی فلاشێك وایه‌.

* ئه‌و ورده‌كارییه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی ئه‌و شته‌ ده‌بێت كه‌ ده‌كه‌وێته‌ به‌ر چاوت؟
– به‌ڵێ، هه‌موو جارێك، شتێك كه‌ ده‌یبینم. جارێكیان سیاسییه‌ك هاتبووه‌ كوێرناڤاك. به‌ درێژایی پشووی هه‌فته‌ قسه‌مان كرد، كاتێكی خۆشمان به‌سه‌ر برد. به‌ڵام كاتێك رۆژی چوارشه‌ممه‌ له‌سه‌ر رۆیشتن بوو، نزیكه‌ی شانزه‌ لاپه‌ڕه‌م له‌ پوخته‌ی گه‌نگه‌شه‌كانمان پێدا، تاكه‌ یه‌ك شتی گرنگیشی لێ نه‌په‌ڕی بوو. هه‌ر بۆیه‌ هیچ تێبینییه‌ك نانووسم. ئه‌و شتانه‌ی به‌لامه‌وه‌ گرنگن له‌بیرم ناچنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و شتانه‌ی به‌لامه‌وه‌ گرنگ نین ده‌ستبه‌جێ له‌بیرم ده‌چنه‌وه‌. یادگه‌یه‌كم هه‌یه‌، ئه‌مه‌ زۆر ئاسووده‌م ده‌كات. وای لێ هاتووه‌ كاتێك به‌سه‌ر كتێبێكدا ده‌چمه‌وه‌ له‌ لیواری لاپه‌ڕه‌كاندا تێبینی خۆم ده‌نووسم، دواتر راستكردنه‌وه‌كان له‌سه‌ر كۆمپیوته‌ر چاك ده‌كه‌مه‌وه‌. كۆمپیوته‌ر بۆ من بووه‌ته‌ شتێكی زۆر گرنگ. یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین داهێنراوه‌كانی دنیا. ئه‌گه‌ر بیست ساڵ پێش ئێستا كۆمپیوته‌رێكیان پێده‌دام، دوو هێنده‌ی كتێبه‌كانی ئێستام كتێبم ده‌نووسی. بۆ نموونه‌، ئه‌م رۆژانه‌ سه‌رقاڵی نووسینی شانۆنامه‌یه‌كم، هه‌موو دوانیوه‌ڕۆیه‌ك ئه‌وه‌ی ده‌ینووسم چاپی ده‌كه‌م. لاپه‌ڕه‌كان ده‌به‌مه‌ سه‌ر جێخه‌وه‌كه‌م، ده‌یخوێنمه‌وه‌ و له‌ شوێنه‌ به‌تاڵه‌كان تێبینییه‌كانم ده‌نووسم و راستی ده‌كه‌مه‌وه‌. تا دوایین پڕۆڤه‌ش بواری راستكردنه‌وه‌م هه‌یه‌. پێشووتر، نووسه‌ر دوایین خوێندنه‌وه‌ی نووسینه‌كه‌ی له‌سه‌ر تابیعه‌ بوو، خوێنه‌ریش یه‌كه‌م خوێندنه‌وه‌ی به‌ چاوپكراوی ده‌بوو. له‌ نێوان ئه‌و دوانه‌شدا كه‌لێنێكی گه‌وره‌ هه‌بوو. ئێستا وای لێهاتووه‌ دوایین راستكردنه‌وه‌ له‌ شێوه‌ی نامیلكه‌یه‌كدا به‌ چاپكراوی كاری له‌سه‌ر ده‌كه‌م.

* ئه‌و «شته‌ی كه‌ ده‌یبینی» چۆن له‌ كتێبه‌كانتدا خۆی ده‌نوێنێته‌وه‌؟
– كاتێك پاییزی پاتریاركم ده‌نووسی، شوێنێك هه‌بوو زۆر پێیه‌وه‌ سه‌رقاڵ بووم. له‌ كۆتاییدا له‌ باره‌ی ئه‌و كۆشكه‌ی له‌ سه‌ره‌تای كتێبه‌كه‌ باسم كردووه‌ بیرۆكه‌یه‌كی روونم هه‌بوو، به‌ڵام چه‌ندی ده‌مكرد به‌و شێوه‌یه‌ نه‌ده‌بوو كه‌ خۆم ده‌مه‌ویست. دواتر له‌ كتێبێكدا ئه‌و وێنه‌یه‌م كه‌وته‌ به‌رچاو، وێنه‌كه‌ گرێی نووسینی كرده‌وه‌. ئه‌وه‌ی من پێویستم پێی بوو وێنه‌بوو.

*له‌ پاییزی پاتریارك و خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرادا وێنه‌ی كێشراوت به‌كارهێناوه‌؟
– زیاتر له‌ پاییزی پاتریارك به‌كارمهێنان. به‌شێك له‌ ئیماژه‌ جیاوازه‌ فكرییه‌كان له‌ وێنه‌كێشراوه‌كانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌یان گرت. بۆ نموونه‌ دیمه‌نی ئه‌و كه‌ڵه‌شێرانه‌ی دوای كوشتنیان به‌ قاچ هه‌ڵواسراون.

* با ئێستا هونه‌ری بینراو وه‌لابنێین و باس له‌ وێنای ئه‌زموونی ژیانی تایبه‌تی خۆت بكه‌ین. یاخود هه‌موو ئه‌و ئیماژانه‌ی له‌ رۆمانی خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرادا سه‌باره‌ت به‌ رووباری مه‌گده‌لینا ؟ ئه‌مانه‌ش له‌ وێنه‌كێشراوه‌كانه‌وه‌ دێن؟
– نه‌خێر، هه‌موویان نا. له‌ ماوه‌ی جیاوازی ژیانمدا ئه‌زموونی گرنگم له‌گه‌ڵ ئه‌و رووباره‌ هه‌بوون و هه‌ر ئه‌زموونێكیشم بیرهاتبێته‌وه‌ به‌ جۆرێك ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بووه‌ له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ ئیماژه‌كان. كاتێك بۆ یه‌كه‌م جار كارم له‌سه‌ر رووباری مه‌گده‌لینا كرد، هه‌شت یا نۆ ساڵان بووم. بۆ یه‌كه‌م جار له‌ دوای مردنی باپیره‌م ئاراكاتاكام به‌جێهێشت. له‌گه‌ڵ باوكم به‌ كه‌شتییه‌ك چووینه‌ شوێنی له‌دایكبوونی ئه‌و له‌ ماگانگوێ. ئه‌وكاته‌ قه‌زایه‌ك بوو له‌ بۆلیڤار. چووین له‌وێ دایه‌ گه‌وره‌م ببینین. پێموایه‌ ساڵی 1936 بوو. له‌و سه‌فه‌ره‌ماندا كه‌شتی ته‌نیا له‌ نێوان باربه‌كیلا و ماگانگوێدا كاری ده‌كرد و زیاتر له‌ بیست و چوار سه‌عاتی پێ ده‌چوو.

* وادیاره‌ به‌ خێرایی رۆیشتووه‌؟
– نه‌خێر، هێنده‌ش نا. رێگه‌یه‌كی دوور و درێژبوو. كه‌شتییه‌كه‌ وه‌ك چۆن له‌ رۆمانه‌كه‌دا هاتووه‌ به‌ ئاوردوو(داری سووتاندن) كاری ده‌كرد. ده‌بوو داره‌كان بگوازنه‌وه‌ سه‌ر رووی كه‌شتییه‌كه‌. ئه‌وده‌م ده‌ستیان به‌ بڕینه‌وه‌ی دره‌خته‌كان كردبوو. جیاواز له‌ ئه‌مڕۆ، ئه‌وكات ده‌تتوانی تیمساحه‌كانی نێو رووباره‌كه‌ ببینیت. زۆر خۆشبوو كه‌ به‌ ده‌می ئاوه‌ڵاوه‌ بۆ راوكردنی په‌پووله‌ له‌ رۆخ رووباره‌كه‌ بوون. پڕبوو له‌ به‌رخی ده‌ریا. زۆر سه‌رسام بووم به‌وه‌ی به‌رخی ده‌ریا چۆن ئاگایان له‌ بێچووه‌كانیان ده‌بێت. ئه‌مانه‌ هه‌مان ئه‌و به‌رخانه‌ی ده‌ریا بوون كه‌ له‌ پاییزی پاتریارك و خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرادا هه‌ن.

* به‌ر له‌وه‌ی كۆتایی به‌ باسی خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرادا بهێنین ده‌مه‌وێ ئه‌وه‌ بپرسم، بۆچی چیرۆكی خۆشه‌ویستییه‌ك له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌دا؟
– ئه‌وه‌ی راستی بێت ئه‌مه‌ چیرۆكی ئه‌ڤینداری دایك و باوكمه‌. له‌وانه‌وه‌ بیستوومه‌ كاتێك باسیان ده‌كرد. هۆكاره‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ چیرۆكه‌كه‌ له‌ سه‌رده‌می گه‌نجێتی ئه‌واندا بووه‌، ئه‌گه‌رچی به‌شێكی گرنگی چیرۆكه‌كه‌م له‌ سه‌رده‌مێكی دواتره‌وه‌ خستووه‌ته‌ نێوی. باوكم ته‌له‌گرافچییه‌كی كه‌مانچه‌ژه‌ن بووه‌ و شیعری عاشقانه‌ی نووسیوه‌. كێشه‌ی من له‌ رۆمانی خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرادا ئه‌و رێكه‌وته‌ بوو كه‌ رۆمانه‌كه‌ تێیدا ته‌واو بوو. به‌و هۆیه‌، له‌ كۆتایی رۆمانه‌كه‌دا وه‌ك چۆن ده‌بوونه‌ هه‌شتا ساڵه‌، پێویست بوو هه‌وڵ بده‌م بۆ ئه‌وه‌ی كات بگه‌ڕێته‌وه‌ دواوه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌وانم خستبێته‌ نێو كۆتاییه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌ ئه‌وا به‌ خواستی خۆم نه‌بووه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌بوو چیرۆكه‌كه‌ به‌ پیاسه‌ی كه‌ناره‌كانی رووباری مه‌گده‌لینا ته‌واو ببێت. ناچار بوو سه‌رده‌مێك بێت كه‌ فڕۆكه‌ نابێته‌ چاره‌سه‌ر.

* ئێستا با رۆمانه‌كان بخه‌ینه‌ لاوه‌ و پرسیارێكی فراوانتر بكه‌م، پێموایه‌ له‌باره‌ی گارسیا ماركیزێكم خوێندووه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌رده‌وام گومانی له‌ ره‌خنه‌گر و لێكۆڵه‌ره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان هه‌یه‌. ده‌توانی پێم بڵێیت ته‌مه‌نت یان هۆكارێكی تر هه‌بووه‌ ئه‌و رایه‌ی تۆی گۆڕیوه‌؟ ئێستا زیاتر گرنگی قسه‌ی ره‌خنه‌گره‌كان ده‌ده‌یت؟
– گۆڕانكارییه‌كی گرنگ هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئیتر به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك نایانخوێنمه‌وه‌.

* به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك؟
– نه‌خێر. نایانخوێنمه‌وه‌، چونكه‌ مه‌ودایه‌ك له‌نێوانماندا هه‌یه‌. بێگومان تێڕوانینی نووسه‌ر بۆ كتێبه‌كانی زۆر جیاوازه‌ له‌ روانگه‌ی ره‌خنه‌گر یاخود خوێنه‌ران. له‌ پاڵ ئه‌مه‌شدا ره‌خنه‌گره‌كان ده‌بنه‌ هۆكاری زۆر گومان. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، له‌وه‌دا خاوه‌ن به‌خت بووم كه‌ خوێنه‌رانێكی زۆرم هه‌ن كه‌ متمانه‌م پێ ده‌به‌خشن. دووشه‌ممه‌ی سوور و خۆشه‌ویستی له‌ زه‌مه‌نی كۆلێرادا متمانه‌ی زۆر جیاوازیان پێ به‌خشیم. خوێنه‌ران ناڵێن بۆچی كتێبه‌كانیان خۆشده‌وێت یاخود نازانن، به‌ڵام ده‌توانی هه‌ست به‌وه‌ بكه‌یت كه‌ هه‌ر به‌ راستی خۆشیان ده‌وێن. بێگومان كه‌سانێكیش هه‌ن ده‌ریده‌خه‌ن كتێبیان خۆشده‌وێ، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی گشتی واده‌رده‌كه‌ون كه‌ ناكه‌ونه‌ زه‌وی. كتێبه‌كانم زۆر ده‌فرۆشرێن، ئه‌مه‌ جێی بایه‌خی منه‌، چونكه‌ ده‌رخه‌ری ئه‌وه‌یه‌ له‌لایه‌ن چینێكی به‌رفراوانه‌وه‌ جێی بایه‌خن. له‌لایه‌ن سه‌رپه‌رشتیارانی ئاسانسۆره‌وه‌، په‌رستاران، پزیشكان و له‌لایه‌ن سه‌رۆك كۆماره‌كانیشه‌وه‌ ده‌خوێنرێنه‌وه‌. ئه‌مه‌ متمانه‌یه‌كی گه‌وره‌م پێ ده‌به‌خشێت. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ره‌خنه‌گره‌كان نووسه‌ران ده‌خه‌نه‌ دۆخێكی متمانه‌ به‌ خۆیان نه‌كه‌ن. هه‌ره‌ وردترین و به‌ سه‌لیقه‌كه‌شیان له‌ شوێنێكی وه‌ها چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌ دێت داخۆ له‌ كوێدا هه‌ڵه‌یه‌كتان كردووه‌ و ده‌تانخاته‌ نێو ئه‌و هه‌سته‌وه‌. له‌ پاڵ ئه‌مه‌دا، زۆر به‌ كه‌میش له‌ ره‌خنه‌گره‌كان تێده‌گه‌م. زۆر دڵنیا نیم له‌وه‌ی داخۆ چی ده‌ڵێن و بیر له‌ چی ده‌كه‌نه‌وه‌. راستییه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ گرنگترین شت به‌لای منه‌وه‌ گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكێكه‌. هه‌موو شتێك له‌ ناوه‌وه‌، یاخود له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئاگاییمه‌وه‌ دێت، یاخود ده‌ره‌نجامی پێگه‌یه‌كی ئایدۆلۆژییه‌. یاخود له‌ تاقیكارییه‌كه‌وه‌ دێت كه‌ ناتوانم ئانالیزه‌ی به‌م و به‌ هه‌موو خاكه‌ڕایی و نیازپاكیمه‌وه‌ به‌كاری ده‌هێنم. پێموایه‌ كاتێك ده‌نووسم زۆر پاكیزانه‌م. ئه‌گه‌ر كه‌سێك به‌ روانگه‌یه‌كی سیاسییه‌وه‌ كار له‌سه‌ر كتێبه‌كانم بكات، هیچ سه‌رسام نابم به‌وه‌ی ئه‌وه‌ی ئه‌وان ده‌ریده‌خه‌ن ته‌واو جیاواز بێت له‌وه‌ی من له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌وه‌ باسم كردووه‌ له‌ كتێبه‌كانمدا.

سەرچاوە:https://oggito.com

 386 جار بینراوە