سەرەکی » وتار »  ‌عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌ » هه‌ڵبژاردن و پرسیاره‌ سه‌خته‌كان

هه‌ڵبژاردن و پرسیاره‌ سه‌خته‌كان

عه‌داله‌ت عه‌بدوڵڵا

پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌ی عیراق، به‌ سروشتی ئه‌زموونه‌كانی رابردوو، ده‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م كۆمه‌ڵێك پرسیاری سه‌خته‌وه‌ كه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌یان، به‌پێی ئه‌زموون شتێكه‌ و به‌پێی ئومێد و هیوا خواستنیش شتێكی تر.
پرسیاری عیراقییه‌كان له‌ ناوه‌ڕاست و خوارووی وڵات بڕێك تایبه‌تمه‌ندیی خۆی هه‌یه‌، هی هه‌رێمی كوردستانیش هه‌روا، به‌ڵام به‌گشتی، ته‌واوی پرسیاره‌كان ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ نه‌ك هه‌ر هه‌ستیار و جێی پرسیاره، به‌ڵكو چاره‌نووسساز و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌شه‌.

عیراق ئه‌سته‌مه‌ بتوانێ دوای ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌، كتومت، هه‌مان عیراقی پێشوو بێت مه‌گه‌ر بڕیار درابێت كۆتایی وڵاته‌كه‌شی له‌گه‌ڵدا جاڕ بدرێت، به‌تایبه‌تی كه‌ پرۆسه‌ی سیاسی له‌ زۆر رووه‌وه‌ ره‌نگه‌ زیاتر له‌به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كانی هێزه‌ بڕیار به‌ده‌سته‌كان و چینی سیاسی بێت،‌ ده‌نا عیراقییه‌كان وه‌ك هاووڵاتیی مه‌ده‌نی و وه‌ك ره‌عییه‌ت لێ سوودمه‌ندنین، سه‌قامگیریی هه‌موو وڵاتێكش، رێك و ره‌وان، له‌و كاته‌وه‌ كۆتایی پێدێ و ده‌شێوێت كه هه‌لومه‌رجی باو و له‌ئارای وڵاته‌كه‌ له‌ زیانی هاووڵاتیانیدا بێت و هیچ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كیان له‌ درێژه‌كێشانیدا نه‌بێت.

خه‌ڵكی عیراق، ساڵ به‌ ساڵ، قه‌یرانه‌كانیان زیاد ده‌بێت، له‌گه‌ڵیدا ئومێد و هیوایان كه‌متر. كوژرانی نزیكه‌ی 700 هاووڵاتی له‌ خۆپیشاندانه‌كانی شاره‌ جیاجیاكانی عیراقدا بۆ داواكردنی مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان و چاكسازی و كۆتایی هێنان به‌ گه‌نده‌ڵی، ئه‌و ئاسۆیه‌شی له‌بار برد كه‌ خه‌باتی مه‌ده‌نی و په‌یام و گوشاره‌كانی كاریگه‌رییان هه‌بێت و گۆڕانكاریی دڵخواز دروست بكه‌ن، بۆیه‌ سه‌رله‌نوێ گره‌وه‌كه‌ هاتۆته‌سه‌ر بۆنه‌ گه‌وره‌كه‌ كه‌ پرۆسەی هه‌ڵبژاردن و بەڕێوەچوونێتی، جا چ به‌شێوه‌ی پێشوه‌خته‌ بێت، یان دواخستنی بۆ كاتی یاسایی خۆی، ئه‌مه‌ش له‌بنه‌ڕه‌تدا به‌ گریمانه‌ی ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ خه‌ڵكی وڵات به‌گشتی، خۆیان بڕیار له‌ چاره‌نووس و قۆناغی نوێ و ئاینده‌ی عیراق بده‌ن دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ته‌قه‌لای چاره‌سه‌ره‌كان‌ له‌كایه‌ی سیاسه‌ت و له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌وایاندا ده‌گاته‌ بنبه‌ست و هه‌ر لایه‌ش ته‌نها بیری لای ئه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ چۆن پێگه‌ی خۆی له‌ناو قۆناغی داهاتووی پرۆسه‌ی سیاسیدا قایمتر بكات و ركابه‌ره‌كانیشی لاوازتر، هه‌ر لێره‌وه‌یه‌‌‌ كه‌ ئیتر پرسیاره‌ زۆر و زه‌وه‌نده‌كانیش، سه‌باره‌ت به‌ رووداوی به‌ گره‌وكراو ده‌ست پێده‌كه‌ن كه‌ رووداوی هه‌ڵبژاردنه‌.

ئێمه‌، له‌م ده‌رفه‌ته‌دا، پرسیاری عیراقییه‌كان ده‌ستنیشان ده‌كه‌ین و له‌ بۆنه‌ی تردا دێینه‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان.

پرسیاره‌كانی خه‌ڵكی عیراق، ئه‌مانه‌ن‌: ‌

­ئایا پرۆسه‌ی سیاسیی عیراق، دوای 18 ساڵ، له‌ ژێر جڵه‌وی هاووڵاتیی ده‌نگده‌ری عیراقیدایه‌، یان هێزه‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌كانی و وڵاتانی هه‌رێمایه‌تی؟
­

ئایا هیچ گره‌نتییه‌ك له‌ ئارادایه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنی ئه‌مجاره‌ی وڵات، وه‌ك ئه‌وانی پێشوو ساخته‌كاریی تێدا نا‌كرێت و یاری به‌ ئیراده‌ی ده‌نگده‌رانی وڵات ناكرێت؟
­

ئایا كۆمسیۆنی باڵای سه‌ربه‌خۆی هه‌ڵبژاردنه‌كان و ده‌سته‌ سه‌ربه‌خۆكانی تر، تا چه‌ند ده‌توانن له‌ ده‌ره‌وه‌ی گوشار و چاوسووكردنه‌وه‌ی گروپه‌ سیاسییه‌كاندا، پرۆسه‌كه‌ به‌ڕێوه‌به‌رن و چاودێری بكه‌ن؟
­

ئایا وڵاتانی ئیقلیمی و هێزه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی ئێستای عیراق، كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ نابێت و ده‌ستكاریی ناكه‌ن؟
­

ئایا له‌بنه‌ڕه‌تدا هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌، گۆڕانكاریی سیاسی له‌وڵاتدا دروست ده‌كات؟ واته‌ وه‌رچه‌رخانی بنه‌ڕه‌تی له‌ پێكهاته‌ی ده‌سه‌ڵات و ئه‌و هێزه‌ سیاسییانه‌دا ده‌هێنێته‌دی كه‌ نزیك به‌ دوو ده‌یه‌یه‌ فه‌رمانڕه‌وان به‌بێ ئه‌وه‌ی قه‌یرانه‌كان و ناسه‌قامگیرییه‌كانی وڵات چاره‌سه‌ر بكه‌ن؟
­

ئایا ئه‌گه‌ر گۆڕانكاری سیاسییش رووبدات، ئه‌م گۆڕانكارییه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌موو عیراقییه‌كانه ‌و ده‌ربڕی ئیراده‌ی هه‌موو پێكهاته‌كانی وڵات ده‌بێت یان هه‌ندێكیان؟
­

ئایا ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن گۆڕانكاریی سیاسی لێكه‌وته‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ مانای هاتنه‌ ئارای گۆڕانكاریی ئابووری و ئه‌منیشه‌ له‌ عیراقدا؟ ئاخۆ ئاوه‌دانی و خۆشگوزه‌رانی و بنبڕكردنی گه‌نده‌ڵی و نه‌هێشتنی بێكاری به‌ دوای خۆیدا ده‌هێنێت كه‌ ئه‌مانه‌ نه‌ك هه‌ر به‌ ته‌نیا دیارترین داواكارییه زیندووه‌كانی خه‌ڵكی ناڕازیی عیراقن، به‌ڵكو مه‌رج و كۆڵه‌که‌كانی مانه‌وه‌ی هه‌ر هێزێكی عیراقیشن له‌ فه‌رمانڕه‌واییدا؟
­

ئه‌گه‌ر گۆڕانكاریی سیاسیی دروست ببێت و دوای كه‌متر له‌ دوو ساڵ واته‌ تا(2023) ره‌نگدانه‌وه‌ی باشی له‌سه‌ر دۆخی عیراقییه‌كان نه‌بێت، ئاخۆ ئه‌وسا پرۆسه‌ی سیاسیی عیراقیش، وه‌ك ئه‌فغانستانی لێ نایەت‌؟

ئایا نزیك به‌ هه‌مان سیناریۆی لێ ناقه‌ومێ كه‌ دوای 20 ساڵ فه‌رمانڕه‌وایی دواجار ده‌سه‌ڵاتی تالیبان گه‌ڕایه‌وه‌ حكوم و حكومه‌تی ئه‌فغانستانیش له‌ ماوه‌ی كه‌متر له‌ مانگێك خۆی به‌ده‌سته‌وه‌ داو تێكشكاو هه‌ڵهات؟

ئه‌م پرسیارانه‌، به‌گشتی، پرسیاری واقعی و سه‌ختن و ده‌ستیش ده‌خه‌نه‌ سەر برینه‌كان، ره‌نگه‌ هۆكاری كشانه‌وه‌ی ده‌یان گروپی سیاسی و قه‌واره‌ش له‌ هه‌ڵبژاردنی پێشوه‌خته‌دا‌ هه‌ر ئه‌مه‌ بێت‌. به‌ڵام به‌وانه‌شه‌وه‌ عیراقییه‌كان، به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسی و مه‌ده‌نییه‌وه‌، ئه‌گه‌ر بیانه‌وێ ده‌توانن له‌و به‌رپرسیارێتییه‌ چاره‌نووسسازه‌ تێبگه‌ن كه‌ له‌ قۆناغی ئێستا و داهاتوودا له‌ڕێی وڵاته‌كه‌دایه‌، به‌ڵام بێگومان تێگه‌یشتن و هه‌ستكردن به‌ به‌رپرسیارێتی به‌ته‌نها به‌س نین، دروشم و بانگه‌وازه‌كانی هه‌ڵبژاردنیش بۆ رای گشتیی عیراق سه‌رنجڕاكێش نین و نابنه‌ جێی متمانه‌.

به‌ مانایه‌كی روونتر، گۆڕانكاری له‌ عیراقدا پێویستیی به‌ ئیراده‌یه‌كی سیاسی و كۆمه‌ڵگه‌یی هاوبه‌ش هه‌یه‌، رێكه‌وتنی پێشوه‌خته‌ی گه‌ره‌كه‌، سازانێكی سیاسی و نیشتمانیی ئه‌وتۆی ده‌وێت كه‌ هه‌مووان خۆیانی تێدا ببیننه‌وه‌، هیچ پێكهاته‌یه‌ك و نوێنه‌ره‌ سیاسییه‌كانیان هه‌ست به‌ په‌راوێزخستنه‌وه ‌و دووباره‌بوونه‌وه‌ی مێژوو نه‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش به‌دیاریكراوی ئه‌و ئاڵه‌نگارییه‌ گه‌وهه‌رییه‌یه‌ كه‌ 18 ساڵه‌ نه‌توانراوه‌ جڵه‌و بكرێت.

 164 جار بینراوە