سەرەکی » کەلتوور » مەلا عەبدولکەریمی‌ مودەڕیس قەڵەمێک لە میحرابی نووسیندا

مەلا عەبدولکەریمی‌ مودەڕیس قەڵەمێک لە میحرابی نووسیندا

د. ئاراس محەمەد ساڵح

مەلا عەبدولکەریمی‌ مودەڕیس، زانایەکی‌ ئاینی‌ و لێکۆڵەرێکی‌ گەورەی‌ شیعر و ئەدەبی کلاسیکی‌ کوردی‌، پێشەنگی‌ نووسەرانی‌ کوردی‌ و خەمخۆرێکی‌ دەستنووس و کەلەپورو کەشکۆڵی‌ پڕ لە شیعر و ئەدەبی شاعیران، خەمخۆرێک هەموو بەیانیەک پێش هەتاوکەوتن ئەو لە میحرابی نووسیندا سەرقاڵی‌ لێکدانەوەی‌ شیعرەکانی‌ نالی‌ و سالم و مەحوی‌ و مەولەوی‌ بوو، کاتێک هەتاو لەسەر بەرزترین لوتکەی‌ چیاکانەوە تیشکی‌ زێڕینی‌ پەخش دەکرد، ئەوکاتە مامۆستای مودەڕیس وچانی‌ ئەداو خۆی‌ بۆ چوونە نێو میحرابی شیعری‌ مەولەوی‌ ئامادە دەکرد.

نەهێڵن واز لە خوێندن بێنێ
مامۆستای مودەڕیس لە یاداشتەکانیدا باس لەوەدەکات هەموو خەمێکی‌ باوکی‌ ئەوەبووە من خوێندن تەواو بکەم، پێش ئەوەی‌ کۆچی‌ دوایی بکات، کتێب و قەلەم و دوێتی‌ بۆ کڕیوەو وتویەتی‌ نەک لەدوای‌ من دەستت نەکەوێت و پەکت بکەوێت، هەروەها وەسیەتی‌ کردووە بۆ خێزانەکەی‌ و وتویەتی‌ ئەگەر من مردم خوێندنی‌ پێ تەواو بکەن و نەهێڵن واز لە خوێندن بێنێ.

دوای‌ ئەوەی‌ باوکی‌ مامۆستای مودەڕیس کۆچی‌ دوایی کردووە، ئیتر بووەتە کوڕی‌ دایکی، لەو رۆژگارەدا و لەسەرەتای‌ سەدەی‌ بیستەمدا کوردستان تووشی‌ دەیان کێشەی‌ خنکێنەر بووەتەوە، لەلایەک تاعون و نەخۆشی‌، لەلایەکی‌ ترەوە هێرشی‌ رۆم و روس و سەفەربەرلک و گرانی‌ گەورەو هێرشی‌ داگیرکاری‌ رۆژئاوایی و بۆردومانی‌ کوردستان و دەیان و سەدان نەهامەتی‌ و دەردیسەری‌ تر.

لەو رۆژگارەداو مناڵێکی‌ بێباوکی‌ ناو هۆزی‌ قازی‌ دەشتی‌ شارەزور و خێڵە و خوار و خێڵەوژووری‌ ماڵە کوردەکاندا بەگژ مەحاڵدا چووەتەوەو درێژەی‌ بە خوێندنداوە، دایکی‌ وەک شاخە سەختەکانی‌ کوردستان ڕاوەستاوەو دەستی‌ گرتووەو دێ بەدێ بەدوای‌ موستەعید و مامۆستاو بە گۆشەی‌ مزگەوتەکاندا گێڕاویەتی‌ و نەیهێشتووە نەهامەتیەکانی‌ ئەو ڕۆژگارە کۆڵی‌ پێبدا، بەڵکو کۆڵی‌ بە نەهامەتی‌ و کوێرەوەری‌ و سەختەکانی‌ ژیانداوەو لەناو ئەو هەموو هەڵدێرو نشێوو هەورازانەدا پیاوێکی‌ گەورەی‌ پێگەیاندووە.

مامۆستای‌ مودەڕێس لە گەرمیان و کوێستانی‌ خێڵی‌ غەوارەو تیرەی‌ هۆزی‌ قازیدا، لە ساڵی‌ (1899ز) لە گوندی‌ (گوێزەکوێرە)ی‌ نزیک شاری‌ مەریوان لەدایک بووە، خوێندنی‌ لە سلێمانی‌ و هەڵەبجە و بیارە عەبابەیلێ و زۆر جێگەی‌ تردا بووە، لە پێناو تەواوکردنی‌ خوێندن و گەیشتن بە ئاستی‌ مەلایەکی‌ مودەڕیسدا دەیان ناخۆشی‌ و بەگژاچوونەوەی‌ مەحاڵی‌ بینیوەو کۆڵی‌ نەداوە.

شاکاری‌ گەورەی‌ بەرهەم هێناوە
دوای‌ ساڵانێک لە هەوراز و نشێو و ناخۆشی‌ و خویندن لە دەیان خویندنگە و گوڵەوەچنی‌ لە خزمەتی‌ مامۆستایانی‌ ئەو ڕۆژگارەدا، لە ساڵی‌ (1343ک- 1925ز) لە مزگەوتی‌ خانەقای‌ مەولانا خالیداو لە شاری‌ سلێمانی‌ بە ئامادەبوونی‌ شێخ نەجیبی‌ قەرەداغی‌ و شێخ جەلالی‌ قەرەداغی‌ مەلا حسێنی‌ پیسکەندی‌ و ژمارەیەکی‌ تر لە مامۆستا گەورەکانی‌ ئەوکاتە مامۆستا شێخ عومەری‌ قەرەداغی‌ (ابن القرداغی) ئیجازەی‌ مەلایەتی‌ داوە بە مامۆستای‌ مودەڕیس. لەدوای‌ تەواوکردنی‌ خوێندن بووەتە مەلای‌ گوندی‌ نێرگسەجاڕ، لەوکاتەوە بەتەواوی‌ بووەتە باخەوانی‌ نێرگسەجاڕ و لە باخی‌ شاعیراندا گوڵەوەچنی‌ کردووەو شاکاری‌ گەورەی‌ بەرهەم هێناوە.

دوای‌ مانەوەی‌ ماوەی‌ سێ ساڵ لە نێرگسەجاڕدا، لە ساڵی‌ (1928ز) مامۆستای مودەڕیس لەسەر داوای‌ شێخانی‌ نەقشبەندی‌ چووەتە بیارە، لەبەرئەوەی‌ بیارە ناوەندێکی‌ زانستی‌ و ئەدەبی و سۆفیگەری‌ گرنگ بووە لەو ڕۆژگارەداو ژمارەیەک زۆر مامۆستاو فەقێی تێدا بووە، هەندێ لە مامۆستاکان تەنها دەرسیان وتوەتەوە، ئەوانە بە مودەڕیس ناوبراون، ئەو مەلایەی‌ پێشنویژی‌ کردووە بە ئیمام ناوبراوە، مامۆستا عەبدولکەریم تەدریسی‌ کردووەو لەوکاتەوە بووەتە مامۆستای‌ مودەڕیس.

وتاری‌ هەینی‌ کردووە بە کوردی‌
مامۆستای‌ مودەڕیس لە بیارەدا جگە لەوەی‌ چەند زانایەکی‌ پێگەیاندووە، چەند کاریکی‌ گرنگی‌ کردووە، یەکێک لەوانە، لە ساڵی‌ (1934ز) بۆ یەکەمجار لەسەر داوای‌ شێخی‌ بیارە وتاری‌ هەینی‌ کردووە بە کوردی‌، هەتا ئەوکاتە لە هەموو کوردستاندا وتاری‌ هەینی‌ بە عەرەبی خوێنراوەتەوە، لەدوای‌ ئەو هەنگاوەی‌ مامۆستای‌ مودەڕیسەوە لە خورماڵ و هەڵەبجەدا وتاری‌ هەینی‌ کراوە بە کوردی‌، پاشان لە زۆربەی‌ مزگەوتەکانی‌ سنوری‌ پارێزگای‌ سلێمانیدا وتاری‌ نوێژی‌ هەینی‌ بە کوردی‌ خوێندراوەتەوە.

هەر لە بیارەدا کاتێک بینیویەتی‌ چل فەرمودەی‌ پێغەمبەر (د.خ) لەلایەن خۆشنووسێکی‌ فارسەوە بە فارسی نوسراونەتەوەو تابلۆی‌ جوانیان بۆ کراوە، مامۆستا دەبینێ فەرمودەکانی‌ پێغەمبەر بۆ زۆربەی‌ زمانەکانی‌ جیهان وەرگێڕراون، لەوەوە بڕیار دەدات چل فەرمودەی‌ پێغەمبەر بۆ سەر زمانی‌ کوردی‌ وەربگێڕێت، دوای‌ تەواوکردنی‌ وەرگێڕانەکە بەناوی‌ (چل چرای‌ ئیسلام)وە چاپیان دەکات.

تێکەڵاوی‌ دنیای‌ شیعری‌ مەولەوی‌ بووە
هەر لە بیارەدا مامۆستای‌ مودەڕێس تێکەڵاوی‌ دنیای‌ شیعری‌ مەولەوی‌ بووە، لەو شارەدا بەشێکی‌ زۆری‌ شیعرەکانی‌ مەولەوی‌ و کتێبە دەستنووسەکانی‌ کۆکردوەتەوەو دەستی‌ کردووە بە شرۆڤەو لێکۆڵینەوەیان، لەوانە دیوانی‌ مەولەوی‌ و عەقیدەی‌ مەرزیەو چەند بەرهەمێکی‌ ترو لە ساڵانی‌ دواتردا تەواوی کردوون چاپیکردوون.

دوای‌ مانەوەی‌ نزیکەی‌ چارەکە سەدەیەک لە بیارەدا خزمەتێکی‌ زۆری‌ زانستی‌ و ئەدەبی کردووە، هەروەها ژمارەیەک مامۆستای‌ بە توانای‌ پێگەیاندوەو ناوبانگی‌ زانستی‌ بە ناوچەکەدا بڵاوبوەتەوە، لە ساڵی‌ (1952) بیارەی‌ جێهێشتووەو چووەتە سلێمانی‌ لە مزگەوتی‌ حاجی‌ حان دامەزراوە، بەڵام بەهۆی‌ هەندی کەسی بەخیل و لاوازەو زۆر لە سلێمانیدا نەماوەتەوەو ناچار بووە ڕوو بکاتە شاری‌ کەرکوک، لەوێشەوە چووەتە شاری‌ بەغدادو لە مزگەوتی‌ گەیلانی‌ نیشتەجێ بووە، هەتا کۆچی‌ دوایی کردووە لەو مزگەوتە گرنگەدا بەردەوام بووە لەسەر پرۆسەی‌ فێرکردن و دانانی‌ کتیب و کۆکردنەوەی‌ دەستنووس و کەشکۆڵی‌ شاعیران و زانایان.
مامۆستای‌ مودەڕیس لە یاداشتەکانیدا لەبارەی‌ بیارەوە ئەڵێ: (لە پاش دامەزرانم لە بیارە لەلایەن هەموو دۆست و برادەرێکەوە پیرۆزباییم بۆ هات، بەڕاستی‌ بۆ بوون و کەسێتی‌ منیش دنیایەکی‌ نوێ و ئاسۆیەکی‌ تازە کرایەوەو چالاکی‌ زیاد لە چالاکی‌ پێشووم بۆ پەیدابوو).

خوێندنگەی‌ بیارە ڕۆڵێکی‌ گەورەی‌ هەبووە لە ڕۆژگاری‌ خۆیدا لە پێگەیاندنی‌ دەیان مامۆستای‌ بە تواناو شاعیرو ئەدیبی‌ بەرزدا، لەڕۆژگاری‌ شێخ عومەری‌ بیارەدا گەشەی‌ زۆری‌ کردووەو لە زۆربەی‌ وڵاتان و نەتەوە جیاوازەکانی‌ ناوچەکەوە فەقێی‌ ڕوویان تێکردووەو خویندنیان تەواو کردووەو گەڕاونەتەوە بۆ وڵاتی‌ خۆیان، بەکێک لە تایبەتمەندیەکی‌ ئەم خوێندنگەو خانەقایە زۆربەی‌ شەوان کۆڕی‌ شیعری‌ و ئەدەبی تێدا گەرمکراوە.

مامۆستای‌ مودەڕیس تاسەی‌ نیشتمان
دوای‌ ئەوەی‌ مامۆستای‌ مودەڕیس ناچاربووە لە بیارە بڕوات بەدڵێکی‌ شکاو چاوی پڕ لە فرمێسکەوە کۆچی‌ کردووەو ڕووی‌ کردووەتە سلێمانی‌، لە شاری‌ سلێمانیشدا بەهۆی‌ بارودۆخی‌ ئەو ڕۆژگارەی‌ شارەو هەڵوێستی‌ هەندێ کەسی هەلپەرستەوە ناچار بووە لە سلێمانیش بڕوات، ڕووی‌ کردووتە شاری‌ کەرکوک، پاشان چووەتە شاری‌ بەغداد لە مزگەوتی‌ گەیلانی‌ جێگیر بووەو هەتا کۆچی‌ دوایی کردووە لەو مزگەوتەدا ماوەتەوەو لە دوای‌ کۆچی‌ دوایشی‌ هەر لەوێ نێژراوە.

مامۆستای‌ مودەڕیس هەموو کاتێک دڵی‌ لای‌ کوردستان و کوێستان و گەرمیانی‌ نیشتمانەکەی‌ بووە، ئەم هەڵوێستەشی‌ لە زۆر شیعرو نامەو دیداری‌ دۆست و خۆشەویستانیدا درکاندووەو باسی ئەوەی‌ بۆ دۆستەکانی‌ کردووە هەموو کات دڵی‌ لای‌ کوردستانە، لە نامەیەکیدا بۆ مەلا کەریمی‌ مۆردینی‌ کەفوکوڵی‌ خۆشەویستی‌ دڵی‌ خۆی‌ بۆ نیشتمان دەربڕیوەو ئاماژە بەوە دەکات هەموو کات تاسەی‌ دڵ و گیانی‌ بە خۆشەویستی‌ وڵاتەوە شەو و ڕۆژ دەکاتەوە، بەڵام مەخابن کاتێک دەرگای‌ ئازادی‌ لە عێراقدا کراوەتەوەو ڕێگای‌ هاتوچۆ ئاسان بووە، مامۆستای‌ مودەڕیس باری‌ پیری‌ یەخەی‌ گرتووەو توانای‌ گەڕانەوەو شادبوونەوەی‌ نەماوە بە نیشتمان و ئازیزانی‌، لەو کاتەی‌ لە دووری‌ نیشتمان بووە دەیان نامەی‌ بۆ دۆستان و خۆشەویستانی‌ خۆی‌ ناردووە، لە زۆرێک لەو نامانەدا باسی تاڵاوی‌ غوربەت و دووری‌ لە نیشتمانی‌ کردووەو هەست و خۆشەویستی‌ بۆ زێدی‌ شیرینی‌ دەربڕیوە، لێرەدا ئاماژە بە نامەیەکی‌ دەستنووسی خۆی‌ دەکەین کە ناردوویەتی‌ بۆ مەلا کەریمی‌ مۆردینی‌ لە هەڵەبجەو لەو نامەدا ئەڵێ:
نامەیەکی‌ شیعری‌ پڕ لە سۆزو تاسەی‌ نیشتمانی‌ مامۆستا مەلا عەبدولکریمی‌ مودەڕیس
بۆ مەلا کەریمی‌ مۆردین لە هەڵەبجە.
(20/7/1985)
میکائیلەکەی‌ خۆش کەیل و میزان
دەروون کەیلەکەی‌ مۆردین و سازان
نامەکەت گەیشت بە دەستی‌ نامی
‌نامی‌ فیدائی‌ ڕێبازی‌ جامی‌
باش تەماشام کرد بە چاوی‌ ئینصاف
پڕ لە مەحەبەت بەری‌ لە خیلاف
دڵ وەکو خونچە بە بۆی‌ گەشاوە
باری خەم لە دڵ دەستی‌ کێشاوە
بە صیدق و صەفای‌ یاران و دولبەر
بە شێوەی‌ وەفای‌ عوسمان و عومەر
لە بۆ دیدارتان ئەوەن موشتاقم
بە صەدا وێنەی‌ تەیری‌ تاق تاقم
بەڵام گیرۆدەی‌ بەندەیی پیری‌
بێجگە لە جەفای‌ باری‌ دڵگیریی
بێجگە لە هیجرەت هەوارگەی‌ یاران
لە دەوری‌ صەفای‌ شنۆی‌ کۆساران
لە سەیرانگای‌ گەلەبەی‌ علوم
زانای‌ دەقائیق (منطوق) و (مفهوم)
لە تەپەی‌ کاوان تاوەر عەمارەت
کەمەر سەلاران شیرین نەڤارەت
لە مەدرەسەی‌ حەق چیائی‌ ئاپار
تاوی‌ هەتاوی‌ گەیشتە دیار
کۆڕی‌ کۆمەڵەی‌ مامۆستاکانم
لە ڕێگەی‌ دینا سەربەستەکانم
لە عەبابەیلێ و هەڵەبجەو پریس
کارەبای‌ ڕێی‌ دین بۆ حەمد و تەقدیس
لە کۆڕی‌ گەورەی‌ مزگەوتی‌ پاشا
فریشتە ئەهات لە بۆ تەماشا
یا لە جامیعەی‌ مزگەوتی‌ گەورە
مەڵبەندی‌ هەموو عولەمای‌ دەورە
شابازی‌ عیرفان شێخ بابا ڕەسوڵ
مامۆستای‌ دەرسی بەلاغەو ئوصول
ئیتر مەپرسە باقی زاناکان
بۆ دین و دنیا دڵ تەواناکان
با قەسەم نەخۆم بە خوای‌ کەریم
ئەڵێم بە چاوی‌ کاک عەبدولکەریم
کاتێ دێمە سەر خەیاڵی‌ ئەوان
دڵ بە وێنەی‌ شێت ئەداتە کێوان
حاڵم ئەمەیە موحتاجی‌ دوعام
ئیتر کۆتایی (والمسک ختام)
مادام میکائیل مایل بە لەیلەن
دەروونم جە حوب میکائل کەیلەن
بە نووری‌ چاوی‌ داماوی‌ دەلیل
دۆستی‌ خۆشەویست کاکە میکائیل
میکائیلەکەی‌ دەروون کەیلەکەم
عاشق بە باڵای‌ ئاڵای لەیلەکەم

مامۆستا مەلا کەریمی‌ مۆردین یەکێک بووە لە فەقێکانی‌ مامۆستای‌ مودەڕیس لە بیارە، لە خۆشەویستیدا بە میکائل ناوی‌ بردووە، مامۆستا مەلا کەریمی‌ مۆردین مامۆستایەکی‌ ئاینی‌ و کەسایەتیەکی‌ کۆمەڵایەتی‌ بووە، لە ساڵی‌ (1930) لە دایک بووەو لە ساڵی‌ (2020) کۆچی‌ دوایی کردووە.

لەم نامە شیعریەدا مامۆستای‌ مودەڕیس هەستی‌ خۆشەویستی‌ خۆی‌ بۆ نیشتمان دەردەبڕێت و باس لەوە دەکات هەمووکات دڵی‌ بە یادی‌ هەلەبجەو مزگەوتی‌ پاشاو جامیعەو عەبابەیلێ و بیارەو کۆسارانەوە هەموو کات دڵ و گیانم ئەگەشێتەوە، هەر نامەیەک لە کوردستانەوە چووبێت بۆ پیری‌ دڵگیری‌ نیشتمان بە بۆنی‌ گەشاوەتەوەو گیانی‌ ئاسودە بووە، هەروەکو ئەڵێ:
لە بۆ دیدارتان ئەوەن موشتاقم
بە صەدا وێنەی‌ تەیری‌ تاق تاقم
بەڵام گیرۆدەی‌ بەندەیی پیری‌
بێجگە لە جەفای‌ باری‌ دڵگیریی
بێجگە لە هیجرەت هەوارگەی‌ یاران
لە دەوری‌ صەفای‌ شنۆی‌ کۆساران

پیری‌ دڵگیری‌ نیشتمان، هەموو کات ئاهی‌ گەرم هەڵئەکێشی‌ بۆ جیهێشتنی‌ هەوارگەی‌ یاران، ئەو خۆشەویستانەی‌ کە نەیتوانیوە دوایی نزیکەی‌ سەدەیەک لە تەمەن لە یادیان بکات، مامۆستای‌ مودەڕیس پەروەردەی‌ مزگەوت و ناوگوندو چیاو کۆسارانی‌ کوردستان بووە، هەموو کات لە کۆڕی‌ یاراندا هەستی‌ بە ئارامی‌ گیان و دەروونی‌ کردووە، هەربۆیە هەتا دواماڵئاوایی کردووە هاوڕێ و فەقێکانی‌ بە نامە بەسەرکردووەوتەوەو لە یادی‌ نەکردوون.

 271 جار بینراوە