سەرەکی » دۆسێ » چاكسازیی ئابووریی و قەرزەكانی سەر عیراق

چارەنووسی پاكێجی سپی بە كوێ‌ گەیشت؟

چاكسازیی ئابووریی و قەرزەكانی سەر عیراق

حكومەتی عیراق بەسەرۆكایەتی مستەفا كازمی، پلانی چاكسازیی ئابوری و هەمەجۆركردنی داهاتەكانی دەستپێكرد، ئەمەش لەپێناو هێنانەدی گەشەیەكی بەردەوام بۆ وڵات.

حكومەتی عیراق دەیەوێت ئابوری عیراق بەهێزبكاتەوە، دوای ئەوەی لە ساڵی 2003وە رووبەڕووی داڕمانێكی گەورە بۆوە.

لەم چەند ساڵەی دواییدا، عیراق گیرۆدەی تەنگژەیەكی ئەمنی و دارایی قوڵ بوو بەهۆی كەمبوونەوەی داهاتەكانی نەوت و كاریگەریی لەسەر رەوشی ئابوری وڵات دروستكرد كە پشت بە داهاتەكانی نەوت دەبەستێت.

حكومەتی عیراق لە ساڵی رابردوودا «پاكێجی سپی چاكسازیی» راگەیاند، وەك هەوڵێك بۆ زۆركردنی داهاتە داراییە نا نەوتییەكان.

دكتۆر مەزهەر محەمەد ساڵح، راوێژكاری دارایی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق بە رۆژنامەی (ئەندپندنت)ی بەریتانی راگەیاندووە»ئەنجومەنی نوێنەران بەرپەرچی تەوەرە سەرەكییەكانی یاسای بودجەی 2021ی دایەوە كە لە پاكێجی سپیدا هەبوون، بە تایبەت لە بواری چاكسازیی دارایی، بۆیە پاكێجەكە تەنیا توانی خۆگونجانی نەختینە بێنێتەدی كە پشتی بە رێككردنەوەی بەهای دینار یان نرخی خەرجی بەستبوو لە بەرژەوەندی داهاتەكانی بودجە.

«چاكسازییە داراییەكان ئاكامی تەواوییان بەدەستەوەنەدا، بە تایبەت لەڕووی زۆركردنی داهاتە داراییە نا نەوتییەكان، بەمەبەستی هەمەجۆركردنی دارایی و پتەوكردنی بەردەوامی دارایی».

ساڵح پێیوایە»پاكێجی سپی لەڕووی تیۆرییەوە، هاوشێوەی دەستورێكی ئابورییە بۆ رێكخستنەوەی هەرەمی ئابوری نیشتمانی و چاكسازیكردن تێیدا لە دیدی گەشەپێدانەوە، لەگەڵ ئەمەشدا پاكێجی سپی سیاسەتێكی رۆشنی كەم بوو كە شیاوی جێبەجێكردن بێت لە وادە دیاریكراوەكانی لە مەودای پێنج ساڵ، یان دە ساڵی داهاتوو بە دوو قۆناغ».

بە وتەی راوێژكارە ئابورییەكەی سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیرانی عیراق»پێویستە پاكێجی سپی لەگەڵ بەرنامەی نیشتنمانی گەشەپێدانی هەمیشەیی دوورمەودادا بگونجێت، تا ببێتە بەشێكی جیانەبۆوە لە بەرنامەكە، لەگەڵ رەخساندنی سیاسەتێكی ئابوری و كۆمەڵایەتی رۆشن و بەرچاوڕوون، بە مەرجی هێنانەكایەی وەك یاسایەك كە دەسەڵاتی جێبەجێكردن و نەرمی نواندنی تەواو ببەخشێت بۆ جێبەجێكردنی چاكسازییەكان لە چوارچێوەی بەرنامەی گەشەپێدانی نیشتنمانی، و بە خشتەیەكی كاتی رێكخراو كار بۆ پراكتیزەكردنی بكرێت».

مەزهەر محەمەد ساڵح دەڵێت»ئەمەیە كە دەسەڵاتی یاسادانانی داهاتوو دەتوانێت كاری پێبكات، لە بەر رۆشنایی ئاكامی هەڵبژاردنی 10ی تشرینی یەكەمی 2021، و گرنگی دۆزینەوەی بەستەرێكی جێبەجێكار و گرتنەبەری رێوشوێنەكان لەنێوان هەردوو دەسەڵاتی دارایی و پلاندانان، بەمەبەستی بەڕێخستنی بەرنامەی دەسەڵاتی گەشەپێدان و چاكسازیی».

قەرزەكانی سەر عیراق
سەبارەت بە بڕی قەرزە دەرەكییەكانی سەر عیراق، ساڵح دەڵێت»قەرزەكانی سەر عیراق دوو جۆرن، یەكەمیان قەرزی دەرەكییە كە بۆ سەردەمی پێش ساڵی 1990 دەگەڕێتەوە و لەگەڵ پەسەندكردنی رێكەوتنی یانەی پاریس لە 2004 بە نزیكەی 128 ملیار دۆلار مەزەندە دەكرێن و بە رێژەی 80% بۆ 100 سڕدرانەوە، ئەوەی ماوە تەنیا چەند ملیارێكە كە بەپێی یاسای بودجەی فیدراڵی ساڵانە دەدرێتەوە، قەرزی سەروەریی بیانی و قەرزی بیانی قەرزبەخشە بازرگانییەكانیش هەیە».

باس لەوەش دەكات كە «عیراق تەنیا لە ساڵانی 2014 -2017 لە قەرزی دەرەكیدا رۆچوو، بەهۆی تەنگژەی دارایی و ئەمنی ئەو دەمە، لەو كاتەدا قەرزی لە بانكی نێودەوڵەتی و سندوقی نێودەوڵەتی نەختینە كرد، وێڕای دەركردنی سەنەدی ئەوروپایی بۆ بەرژەوەندی عیراق بە بەهای دوو ملیار دۆلار، بۆیە پێموایە كۆی گشتی قەرزە دەرەكییە گەورەكەی سەر عیراق كە پێویستە بیداتەوە لەماوەی چەند ساڵی داهاتوو، 23 ملیار دۆلار تێناپەڕێنێت».

راوێژكارەكەی كازمی پێیوایە»وێڕای ئەوانەی باسی كردن، هەندێك قەرزی تر هەن لە پاشماوەی رێكەوتنی یانەی پاریس كە رێكنەكراونەتەوە و دەكەونە چوارچێوەی مەرجەكانی سڕینەوەی رێكەوتنەكە و رێژەكەیان لەسەدا 80 دەبێت لە كۆی گشتی ئەو قەرزانەی كە بۆ سڕینەوە ئامادەكراون، تائێستاش قەرزبەخشەكان داوایان نەكردۆتەوە و وابەستەی مەرجەكانی رێكەوتنی یانەی پاریسن وەك پێشتر باسی كردن و بڕەكەیان دەگاتە نزیكەی 41 ملیار دۆلار، زیاتر لە 60%ی پاشماوەی ئەو قەرزانەش لەلایەن چوار دەوڵەتی كەنداوەوە دراون بە عیراق».

وەك مەزهەر محەمەد ساڵح دەڵێت»لەبەر ئەوەی قەرز قێزەونە وەك لە ئەدەبیاتی قەرزدا باس دەكرێت، وابەستەی پارەداركردنی جەنگی عیراق- ئێران بووە و لە گەشەپێدانی ئابوریدا خەرج نەكراوە، خواستی راستەقینەی قەرزبەخشەكانیش روو لە سڕینەوەی تەواوەتی و لابردنیەتی لە دەفتەری قەرزەكاندا».

جۆری دووەمی ئەو قەرزانەش، قەرزی ناوخۆیین كە ساڵح ئاماژەیان پێدەكات و «لەنێوان وەزارەتی دارایی و دەزگا بانكییە حكومییەكاندان، هەموو پارە هەڵگیراوەكانی حكومەتیش پارەی هەڵگیراون لە خودی دامەزراوە حكومییەكان و ئەو قەرزانەش دەگەنە نزیكەی 50 ملیار دۆلار، لەسەدا 58ی قەرزەكەش لای دەسەڵاتی نەختنینەیە، حكومەتیش لە ئایندەدا رێوشوێن بۆ رێكخستنەوەیان دەگرێتەبەر، بەو پێیەی لەنێو خودی دەزگا حكومییەكاندایە».

ئەوانەی پەیوەندییان بە نەوتەوە هەیە
راوێژكاری دارایی سەرۆك وەزیرانی عیراق، بەهێزی پەیوەندییە نەوتییەكان نێوان عیراق و هیندستان و چین ئاشكرا دەكات كە «بڕی هەناردەكردنەكانی عیراق لە نەوتی خاو بۆ بازاڕەكانی ئاسیا دەگاتە نزیكەی 65% لە كۆی گشتی هەناردەی نەوت، بۆیە تەرازوی بازرگانی عیراقی بۆ ئەو دوو وڵاتە هەرە قورسایی گەوریە لە جوڵەی تەراوزی پێدانی عیراقی پێكدەهێنێت».

بە بۆچوونی ساڵح»كۆمپانیا بەڵێندەرە هیندییەكان لە عیراق، مێژوویەكی دوورودرێژییان هەیە لە بواری پرۆژەكانی ژێرخان، چینیش نزیكترین هاوبەشە بۆ جێبەجێبەجێكردنی پرۆژەكانی گەشەپێدان، بە تایبەت پرۆژەكانی ژێرخان، بەو پێیەی ئەو دوو وڵاتە توانای ركاربەرییان بەرزە لە جێبەجێكردن و ئەزمونێكی شایستەیان هەیە لە ئاوەدانكردنەوە لە ماوەی سی ساڵی رابردوو، وێڕای نزیكی زۆری رەوش و ژینگەی كار».

ساڵح پێشبینی دەكات، ئەو دوو وڵاتە «لە بواری گواستنەوە و هێڵی ئاسنین و رێگەی خێرا و نۆژەنكردنەوە و تۆڕەكانی ئاوی خواردنەوە و ئاوەڕۆدا كە عیراق بەدەست كەموكورتییەكانیانەوە دەناڵێنێت، وێڕای تەندروستی و فێركاریی، رۆڵی بەرچاوییان هەبێت».

لە كۆتایی قسەكانیدا بۆ رۆژنامە بەریتانییەكە، مەزهەر محەمەد ساڵح رایگەیاندووە»رووكردنە چین و هیندستان، بۆ ئەزموونی ئەو دوو وڵاتە دەگەڕێتەوە لە بەڕێوەبردنی پرۆژەكانیان، هیندستان و چین لەڕووی دیموگرافییەوە زیاتر لە سێیەكی دانیشتوانی زەوی پێكدەهێنن، هاریكاریكردنیش لەگەڵیاندا لە چوارچێوەی پەرەپێدان و وابەستەبوونی ئابوری و بازرگانی و وەبەرهێنانە لەگەڵ هەموو وڵاتە رابووەكانی كیشوەری ئاسیا كە نزیكەی نیوەی تێكڕای گەشەی ئابوری لە جیهاندا دەچننەوە و لە سەردەمێكی تەكنەلۆجی پێشكەوتوودا دەژین».

 171 جار بینراوە