سەرەکی » دۆسێ » عیراق و سێ‌ قۆناغی مێژوویی جیاواز

100 ساڵ لە پشێوی

عیراق و سێ‌ قۆناغی مێژوویی جیاواز

سەد ساڵ بەسەر دامەزراندنی دەوڵەتی عیراقیدا تێپەڕی، بەدرێژایی ئەو ماوەیە، چەندان كەسێتی لەدوای یەك هاتن و رۆیشتن، هەر لە پیاوانی سەردەمی پاشایەتییەوە بگرە كە 37 ساڵ مانەوە (1921- 1958، تا دەگاتە پیاوانی سەردەمی كۆماری كە 45 ساڵیان لە حوكمڕانی سەربازیی بەسەربرد (1958-2003) و قۆناغەكەیان بە سەردەمی كودەتا خوێناوییەكان دادەنرێت و كوژرانی پادشا و سەرۆكەكانی بەخۆوەبینی.

لە سەرمی كۆماریدا خوێن تێكەڵ بە شۆڕشەكان بوو، ئەمەش شێوازیی عەقڵ و هەڵسوكەوتی چەپی شۆڕشگێڕ و راستڕەوە خوێناوییەكەی خستەڕوو، رۆژگار عیراقییەكانی گەیاندە ساڵی 2003 و پاشان 2021 كە بە سەردەمی «داگیركاریی و گەندەڵی و شەڕە مەترسیدارەكان دادەنرێت واقیعێكی نوێی بەسەر عیراقدا سەپاند».

سەردەمی ئێستا بە سەردەمی جیاوازییەكان و دابەشبوونی وڵات و پشكداریی دادەنرێت، مەترسیدارترین قۆناغی گەندەڵی لەخۆدەگرێت (2003-2021) و تێیدا هێزە نادەوڵەتەكان هەژموون و دەسەڵاتی خۆیان بەسەر دەوڵەتی عیراقیدا سەپاندووە و ئامانجە باڵاكان و خواستە رەواكانیان سفركردۆتەوە.

سێ‌ رێڕەوی حوكمڕانی لە عیراق
دەوڵەتی عیراقی بە سێ‌ قۆناغدا تێدەپەڕێت لە مێژووی خۆیدا كە بریتین لە: سەردەمی شاهانە، قۆناغی دامەزراندنی دەوڵەت، پاشان سەردەمی كۆماری و ململانێ‌ لەسەر دەسەڵات و حوكمڕانی، دەركەوتنی عەسكەرتارەكان لە حوكمڕانی وڵاتدا، دواتر قۆناغی تێكەڵ لە داگیركاریی راستەوخۆی ئەمریكایی كە هەشت ساڵی خایەند (2003- 2011) و حوكمڕانی پشكداریی و دابەشبوونی وڵات بەو پێیەی دەوڵەتێكی فیدراڵە نەك یەكگرتوو، لەڕێی دابەشكردنی دەسەڵات بەسەر پێكهاتەكان، و پراكتیزەكردنی سیستمێكی سیاسی كە لەسەر پشكداریی و سیاسەتی پەرلەمانی بەندە لەبری سیستمی سەرۆكایەتی، تێیدا هەموو چوار ساڵێك هەڵبژاردنی پەرلەمانی دەكرێت ، هەموو ئەم قۆناغانە سیمای گشتی خۆیان هەیە و جیاواز لەوەی پێش خۆیان.

سەردەمی شاهانە
دامەزراندنی دەوڵەتی عیراق، رووبەڕووی ئاستەنگێكی پێشوەختە بۆوە كە خۆی لەوەدا بینییەوە كێ‌ بكرێتە روخسار و روكاریی حوكمڕانی عیراقییەكان، دەیان كەسێتی خۆیان كاندیدكرد و خۆیان بە شیاوتر دانا بۆ ئیدارەدانی وڵات لەگەڵ ئەلسێر كوكسی ئینگلیزی كە مەندوبی سامی عیراق بوو، بەڵام خەڵكی لەنێوخۆیاندا رێنەكەوتن و عیراقییەكیان نەدۆزییەوە شیاوی حوكمڕانی بێت، بۆیە پەنایان بردە بەر حیجاز و پادشایەكی هاشمییان هێنا، تا بەڕێوەیان ببات كە ئەویش فەیسەڵ بن شەریف حسێن بوو.

هەرچەندە باوكی كە حاكمی حیجاز بوو لەو دەمەدا رەتیكردەوە فەیسەڵی كوڕی ئەو ئەركە لەئەستۆبگرێت، چونكە مێژووی عیراقی لەگەڵ حوكمڕانەكاندا هاتەوەیاد و پێشنیازەكەی رەتكردەوە، بەڵام پیاوانی شۆڕشی عەرەبی و لەسەرو هەموویانەوە فەریق نوری پاشا سەعید و فەریق جەعفەر عەسكەری و یاسین و وەفدەكەیان، توانییان رازیی بكەن و فەیسەڵ لەسەر عەرشی عیراق دابنێن.

سیستمی كۆماری و ساڵانی كودەتا
هێزە چەكدارەكان لە سوپای عیراق، هەڵیانكوتایە سەر كۆشكی ریحابی شاهانە لە بەغدا، ئەفسەرێك بە پلەی عەقید فەرمانی بە یەكەم وەجبەی هێزە چەكدارەكان كرد، تێكڕای ئەندامانی خانەوادەی شاهانە لەناوببەن، پاش ئەوە كۆمەڵگەی عیراقی تووشی شۆك هات و لەنێوخۆدا دابەشبوو، وڵات نوقمی پشێوی بوو، كاتێك سەربازەكان دەسەڵاتیان كۆنترۆڵكرد و پۆستەكانیان دابەش كرد، ئەوان كەوتبوونە ژێر كاریگەریی رووداوەكانی میسر، بۆیە لەو دەمەوە كلتوری كودەتا بەسەر دەسەڵاتدا، باڵی بەسەر عیراقدا گرت.

دەستگرتنی سوپا بەسەر دەسەڵاتدا لە وڵات، كۆمەڵگەی بەرەو زنجیرەیەك كودەتا برد لە عیراقی كۆماری.

ئەم سەردەمە لەسەرەتاوە خۆی لە تیرۆری سیاسی و لەوناوبردنی نەیارەكان و داڕمانی سیستمی ئاسایشی كۆمەڵایەتی و سەركەوتنی چەپی سیاسی كە خۆی لە حزبی شیوعی و چوونە دەرەوە لە كوتلەی ئیسترلیندا بینییەوە، بووە مایەی لاوازبوونی ئابوری و داڕمانی، دوای ئەوەی پارێزگاریی نێودەوڵەتی لەسەر وڵات هەڵگیرا، ئەمەش وایكرد حوكمڕانی نوێ‌ پەنای بباتەبەر خۆماڵیكردنی دامەزراوە ئابورییەكان، ئابوری لە وڵاتدا لە ئابوری ئازادەوە بووە ئابوری سۆسیالیستی و زاڵكردنی كەرتی گشتی و كەمكردنەوەی كەرتی تایبەت لە خولی ئابوری.

قۆناغی سێیەم
دوای ئابڵوقەی ئابوری كە 13 ساڵ درێژەی كێشا (1990-2003)، ئەو سزا نێودەوڵەتیانەی لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییەوە سەپێنران، بوونە مایەی پێوەندكردنی حوكمڕانی سیاسی و ئابوری وڵات كە بەهۆی داگیركردنی كوێتەوە هاتنەئارا، پاشان سوپای ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی عیراقیان داگیركرد و هاوشێوەی ئینتیدابی بەریتانی حاكمێكی مەدەنییان دانا.

عیراق چووە قۆناغێكی مەترسیدارەوە لە مێژوودا، سیستمی سیاسی بە سیستمێكی نوێ‌ گۆڕدرا و هاوبەشێكی تر هاتە وڵات و لەڕێی باڵەكانییەوە لەنێوخۆدا دەستیكرد بە ریشەكێشكردن و كۆچپێكردنی نەیارە سیاسییەكان، بەمشێوەیە عیراقییەكان رووبەڕووی كۆچكردن بوونەوە لە وڵاتەكەیان، كارامەكان لە زۆربەی بوارەكانی بەڕێوەبردندا وڵاتیان بەجێهێشت و پشێوی باڵی بەسەر رەوشەكەدا كێشا.

بە بۆچوونی هەندێك، زاڵبوونی ناسنامەی لاوەكی بەسەر ناسنامەی نیشتمانی كە لەلایەن هێزە سیاسییەكانەوە سەپێنرا، بووە مایەی ونكردنی پرەنسیپی یەكسانبوونی هەموان لە مافەكان و لەبەردەم یاسادا، وێڕای لاوازیی حزبە بڕیاربەدەستەكان لە ئیدارە و بەڕێوەبردنی وڵات و سەرهەڵدانی ململانێ‌ و تەنگژەكان و بڵاوبوونەوەی گەندەڵی و ململانێی نێوخۆیی، هەموو ئەمانە بوونە هۆی راوەستانی كاروانی دیموكراتی لە عیراق.

 73 جار بینراوە