سەرەکی » ئەدەب و هونەر » رابه‌ر جه‌مال له‌ پێشانگه‌ی جه‌نگ و كاریگه‌رییه‌كانیدا

رابه‌ر جه‌مال له‌ پێشانگه‌ی جه‌نگ و كاریگه‌رییه‌كانیدا

خه‌لیل عه‌لی

له‌ كاری هونه‌ریدا لێكه‌وته‌كانی دوای جه‌نگ له‌وانه‌یه‌ كه‌مێك ئاڵۆزی ده‌روونی و شپرزه‌یی جه‌سته‌یی پیشان بدات به‌ هۆی ئه‌و كاردانه‌وانه‌ی مرۆڤ بۆ ده‌وروبه‌ر ده‌یبێت. كه‌واته‌ مرۆڤه‌كان خاوه‌ن هه‌ستن و له‌به‌رانبه‌ر گۆڕانكارییه‌ گه‌وره‌كانیشدا خۆگر نین، جا ئه‌گه‌ر كه‌مێكیش بێت، ئه‌وا بێگومان پاشماوه‌ی ئه‌و شڵه‌ژانه‌ له‌سه‌ر هه‌ست و بیری مرۆڤه‌كاندا به‌جێده‌هێڵێت. ئیدی لێره‌دا ‹رابه‌ر› وه‌ك لاوێكی نیگاركێشی تازه‌ پێگه‌یشتوو ئه‌م به‌رته‌كه‌مان پیشان ده‌دات له‌ روانگه‌ی روخساری پیاوێكی شه‌نگالییه‌وه‌ و له‌ ئه‌نجامیشدا ئه‌م دیمه‌نه‌ هه‌ڵگری خه‌مێكی قووڵی ده‌روونییه‌ و جه‌نگ به‌رهه‌می هێناوه‌. بۆیه‌ شێوازی كاركردنی ‹رابه‌ر› جیاواز ده‌رده‌كه‌وێت و هه‌مان ئه‌و شێوازه‌یه‌ش، كه‌ له‌ ‹رابه‌ر›دا، وه‌ك نه‌ریتێكی نوێ له‌ كاری هونه‌ری گرافیكی پیشان ده‌دات و ئاستی جوانناسی بۆ كاری هونه‌ری به‌رزتر كردۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ش مه‌به‌سته‌ داواكراوه‌كه‌یه‌ له‌ كایه‌ هونه‌رییه‌كه‌دا. هه‌روه‌ها ‹رابه‌ر› ویستویه‌تی بابه‌تی راستیگه‌راییه‌كان تێپه‌ڕێنێت، هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌و ئه‌زموونی هه‌یه‌ له‌ كاری ریالیستی گرافیكیدا، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ تاقیكردنه‌وه‌كانی گواستۆته‌وه‌ بۆسه‌ر كاری شێوه‌ی دیجیتاڵی به‌ پشتبه‌ستن به‌ ته‌كنه‌لۆژیای تازه‌ی كاركردن و به‌كارهێنانی پڕۆگرامه‌ پێشكه‌وتووه‌ ژماره‌ییه‌كان، تا ئاستێكی باڵا هێما ژماره‌ییه‌كان جێگه‌ی فڵچه‌ ‌و ره‌نگی گرتۆته‌وه‌. گومانی تێدانییه‌، كه‌ ئه‌مكاره‌ش پێویستی به‌ لێزانی و ئه‌زموونی پێشوه‌خته‌ هه‌یه‌ ‌و هونه‌رمه‌ند ناتوانێت راسته‌وخۆ و بێ ئه‌زموون خۆی بگوازێته‌وه‌ بۆ سه‌ر ئه‌م شێوازه‌ كاركردنه‌.

جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ «رابه‌ر» توانیویه‌تی سوود له‌و زانیارییه‌ به‌رده‌ستانه‌ وه‌ربگرێت و دۆخی به‌رزی وه‌ها بێنێته‌ گۆڕێ، تا بینه‌ر‌ بخاته‌ به‌رده‌م ئاستی به‌رزی ئیستاتیكی تابلۆكه‌وه‌.

شایانی باسه‌، له‌ دیمه‌نه‌ دیجیتاڵییه‌كاندا ده‌توانرێت فێڵبازی له‌ دیمه‌نه‌كاندا بكرێت، هه‌ر وه‌ك چۆن ئه‌م فێڵبازییه‌ له‌ دیمه‌نی فیلمه‌ جووڵاوه‌كاندا ده‌بینرێت. ئیدی لێره‌دا ده‌رهێنه‌ر هه‌وڵ ده‌دات ئه‌كته‌ره‌كانی به‌شێوه‌یه‌ك پیشان بدات، وه‌ك ئه‌وه‌ی چۆن ده‌یخوازێت و له‌ نمایشه‌كانیشدا ماكیاژ و جوانكارییان بۆ ده‌كات و دواتر له‌ گرته‌یه‌كی ته‌واو گۆڕاودا ده‌یخاته‌ سه‌ر شاشه‌، بۆ پشتگیری ئه‌م بۆچونه‌ش ده‌رهێنه‌ر «ئه‌ندرۆ نیكۆل» ده‌ڵێت: پێویسته‌ ئه‌وه‌ بزانن، من له‌ زۆربه‌ی فیلمه‌كانمدا فێڵی بینگه‌ییم (هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندنی چاو) به‌كارهێناوه‌، تا رووی ئه‌كته‌ره‌كان به‌ گۆڕاوی پیشان بده‌م. له‌ هه‌مانكاتیشدا ویستومه‌ خه‌وشی سه‌ر ده‌موچاو و جه‌سته‌یان بشارمه‌وه‌ و شتی تری بۆ زیاد بكه‌م، ئیتر لێره‌وه‌ بینه‌ر بڕیاڕ ده‌دات كامه‌ رووه‌ راستییه‌ و كامه‌شیان هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ره‌ و ساخته‌كراوه‌، له‌ هه‌مووشیان خراپتر ئه‌وه‌یه‌، كاتێك بینه‌ر جیاوازی به‌م گۆڕانكارییه‌ نه‌كات. ئیدی هه‌ر له‌و سۆنگه‌یه‌وه‌ «رابه‌ر»یش ویستویه‌تی فۆتۆ دیجیتاڵییه‌كان له‌ ‌رێگه‌ی ده‌ستكاریكردنه‌وه‌ بگۆڕێت بۆ شێوازی جیاوازتر و جۆرێك له‌ گۆڕانی رووگه‌یی دروست بكات و ئاستی بینگه‌یی تابلۆكان به‌رز بكاته‌وه‌ و ئاستێكی باڵاتر له‌ ‌رووی پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانییه‌وه‌ پیشان بدات، كه‌ دواجار هه‌ستێكی جوان پیشانی بینه‌ر ده‌دات و ده‌یخاته‌ دۆخێكی ئیستاتیكییه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی هه‌ڵوه‌سته‌ ‌له‌سه‌ركردنه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ناوبراو نه‌یویستووه‌ له‌ بابه‌ته‌ راستیگه‌راییه‌كه‌‌ لابدات، ئیدی له‌سه‌ر ئه‌م بۆچوونه‌ش دكتۆر «محه‌مه‌د كه‌مال» پێی وایه‌: «له‌م په‌یوه‌ندییه‌ی نێوان راستی بووندا به‌رهه‌می هونه‌ری ده‌بێت به‌ به‌رهه‌مێكی ره‌سه‌ن و مێژوویی. كاتێك ناوه‌ڕۆكی به‌رهه‌می هونه‌ری به‌ راستی بوونه‌وه‌ ده‌به‌سترێته‌وه‌ و له‌سه‌ر ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ داده‌نرێت، واتایه‌كی جیاواز به‌ پرسیاری مێژوویی سه‌باره‌ت به‌ به‌رهه‌می هونه‌ری ده‌درێت. لێره‌دا به‌رهه‌می هونه‌ری ده‌بێت به‌ كرده‌وه‌یه‌كی بنه‌ڕه‌تی بۆ ده‌رخستن و بڕیاڕدانی بوون. ئه‌م جۆره‌ به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییه‌، نه‌ هێما نه‌ دامه‌زراندنی هه‌بووه‌كانه‌. رۆشنكردنی بوونه‌، كه‌ بڕیاڕدان بۆ مرۆڤ و شێوه‌ی بوونی ئاشكرا ده‌كات. هونه‌ر (لێره‌وه‌) ده‌بێت به‌ خه‌سڵه‌تی دازاین. كه‌وابوو، ته‌كنه‌لۆژیا بۆ سه‌قامگیركردنی ده‌سه‌ڵات و كولتووره‌كه‌ی هه‌وڵ ده‌دات كۆتایی به‌ هونه‌ر بهێنێت، چونكه‌ هونه‌ر جه‌خت له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی داهێنه‌رانه‌ و بوونی ره‌سه‌ن ده‌كات، كه‌ زیان به‌ كه‌لتووری بازاڕی ده‌گه‌یه‌نن، له‌ هه‌مان كاتدا ده‌بێت به‌ هانده‌ر بۆ سه‌رهه‌ڵدانی شێوازێكی دیكه‌ی به‌رهه‌م، كه‌ به‌ ناو به‌رهه‌می هونه‌رییه‌. ئه‌م شێوازه‌ به‌رهه‌می هونه‌ری ناڕه‌سه‌نه‌ ‌و باوه‌، كه‌ هه‌موو تاكه‌ ناڕه‌سه‌نه‌كانی نێو كه‌لتووره‌ باوه‌كه‌، به‌بێ جیاوازی، چێژی لێوه‌رده‌گرن و تێی ده‌گه‌ن.»

بۆیه‌ كاتێك نیگاركێش هه‌وڵده‌دات ته‌كنه‌لۆژیا بخاته‌ خزمه‌ت كاره‌كه‌یه‌وه‌ نایه‌وێت زیان به‌كاره‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ بگه‌یه‌نێت، به‌ڵكو ده‌یه‌وێت ته‌واو ته‌كنه‌لۆژیا ژماره‌ییه‌كان بخاته‌ خزمه‌ت كاره‌ ره‌سه‌نه‌كه‌وه‌. ئیدی هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ «هایدگه‌ر» له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌، كه‌ له‌سه‌رده‌می تازه‌گه‌ریدا كۆتایی به‌هونه‌ر نایه‌ت و ته‌نها كۆتایی به‌ به‌رهه‌می هونه‌ری دێت و كۆتایی به‌رهه‌می هونه‌ریش رووداوێكی پۆزه‌تیڤانه‌ی سه‌رده‌می تازه‌گه‌ری نییه‌ به‌و جۆره‌ی «هیگڵ» بۆی ده‌چێت: بۆ «هایدگه‌ر»، نه‌هامه‌تی و كاره‌ساتێكی نێگه‌تیڤانه‌یه‌، كه‌م كردنه‌وه‌ی رۆڵی بیركردنه‌وه‌ی داهێنه‌رانه‌ و زاڵبوونی كه‌لتورێكی بازاڕیی ته‌كنه‌لۆژییه‌، ئیدی مادام به‌رهه‌می هونه‌ری ناڕه‌سه‌نه‌ و بازاڕی سه‌ر به‌ بیركردنه‌وه‌ی میتافیزیكییانه‌ی ته‌كنه‌لۆجییه‌ و میتافیزیكیش له‌ بوونی هه‌بووه‌كان، نه‌ك خودی بوون، ده‌كۆڵێته‌وه‌، هونه‌ر له‌سه‌رده‌می ته‌كنه‌لۆژیادا ده‌بێت به‌ (ئۆنتیكی) نه‌ك (ئۆنتۆلۆژی). به‌رده‌وام روو له‌ هه‌بووه‌كان ده‌كات و خۆی له‌ بوون داده‌بڕێت. هونه‌ری كه‌لتووره‌ بازاڕییه‌كه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ئۆنتۆلۆژییه‌وه‌ نییه‌ و به‌ هونه‌رێكی ئۆنتۆلۆجییانه‌ دانانرێت، جا له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م جۆره‌ هونه‌ر و به‌رهه‌مه‌ هونه‌رییانه‌ كێشه‌ ئۆنتیكی و بچووكه‌كان ده‌رده‌بڕن و ناتوانن تێڕوانینێكی ئۆنتۆلۆژییانه‌یان هه‌بێت. ئیدی له‌ كۆتاییدا ئه‌وه‌ یه‌كلاده‌بێته‌وه‌، كه‌ بابه‌ت لای «رابه‌ر» بۆته‌ شتێكی پێویست، هه‌ر وه‌ك چۆن «حه‌سه‌ن موراد» بۆ بابه‌تی كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ كردی و هونه‌رمه‌ند«هیڵنوین»یش Helnwein ‌‌ بۆ هۆڵۆكۆست كردی.

*رابه‌ر جه‌مال له‌ ساڵی (1992) له‌ شاری رانیه‌ له‌دایكبووه‌. ده‌رچووی ساڵی (2013) به‌شی گرافیكه‌ له‌ په‌یمانگه‌ی هونه‌ره‌ جوانه‌كانی رانیه‌. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی (2017) به‌شی گرافیك له‌ كۆلێژی هونه‌ر له‌ زانكۆی سلێمانی ته‌واو ده‌كات. خاوه‌ن شێواز و ته‌كنیكی تایبه‌ت به‌ خۆیه‌تی و ئاستی زۆر به‌رز له‌ كاتی چاپكردندا ده‌گرێته‌به‌ر، وه‌ك: ‹‹وردی، جوانی، پاكی، هه‌ڵبژاردنی بابه‌ت و ره‌نگ›› و ئه‌مانه‌ش یه‌كێكن له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌م نیگاركێشه‌ لاوه‌. له‌ بواری چاپگه‌ریی و فه‌رزكردنی ره‌نگدا شێوازێكی نوێی په‌یڕه‌ و كردووه‌، كه‌ بۆیه‌كه‌مجاره‌ ئه‌م شێوه‌ كاركردنه‌ له‌ كوردستاندا په‌یڕه‌و بكرێت (دانانی ره‌نگ به‌شێوه‌ی پانتایی فراوان).

*پێشانگه‌ی تایبه‌تی جه‌نگ و كاریگه‌رییه‌كانی به‌یه‌كێك له‌ پێشانگه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی هونه‌رمه‌ند رابه‌ر جه‌مال داده‌نرێت، كه‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ڕۆشنبیری و هونه‌ری راپه‌ڕین له‌ رێكه‌وتی 14/-9/-2021 له‌ هۆڵی ناوه‌ندی وه‌رزش و لاوانی رانیه‌ كردییه‌وه‌.و

 

رابه‌ر جه‌مال

 60 جار بینراوە