سەرەکی » وتار » لە نێوان نوربەخشى و ئاوارە دا

نازناوى شیعرى شێخ مەحمودى حەفید

لە نێوان نوربەخشى و ئاوارە دا

د.ئاراس محەمەد ساڵح

شێخ مەحمودى حەفید لەگەڵ ئەوەی سەکردەیەکى سیاسیی بووە و لە سەرەتاى سەدەى بیستدا رابەرایەتى بزووتنەوەى نەتەوەخوازى کوردى کردووە، لەو قۆناغەدا توانیویەتى چەند جارێک حکومەت لە باشوورى کوردستاندا دابمەزرێنێت، لە هەمانکاتدا کەسێکى خوێندەوار و شاعیر بووە و هەوڵى ئەدەبیی و رۆشنبیریى هەبووە، لە بوارى شیعردا بەرهەمى هەیە، مەخابن هەر چەندە زۆر درەنگ دیوانەکەى کۆکراوەتەوە و چاپکراوە، هەرئەمەش بووەتە هۆى ئەوەى کەمتر وەک شاعیر بناسرێت و لێکۆڵینەوە لەسەر شیعرەکانى نەکراوە.

لە ساڵى 2006دا، بەهەوڵ و ماندووبونى زۆرى مامۆستا عومەر مارف بەرزنجى بەشى زۆرى شیعرەکانى (نوربەخشى) لەناو دەستنووس و کەشکۆڵ و نامەخانەى ماڵاندا کۆکراوەتەوە و لەگەڵ پێشەکی و پەڕاوێز و کورتەیەک لە ژیانى شاعیردا چاپ و بڵاوکراوەتەوە، ئەم هەوڵەى مامۆستا عومەر جێگەى دەستخۆشیە و شیعرەکانى ئەم شاعیرەى لە لەناوچوون رزگارکردوە و شێخ مەحمودى وەک شاعیر بەنەوەى نوێ و دۆستانى ئەدەب ناساندووە و خشتێکى ترى خستوەتە سەر دیوارى ئەدەبی کوردی.

دیوانی نوربەخشی
نووسەر کـتێبەکەى بەناونیشانى (نوربەخشى شیعرەکانى مەلیکى کوردستان شێخ مەحموودى بەرزنجى) بڵاوکردوەتەوە، توێژەر بە پشت بەستن بەدێڕە شیعرى خودى شاعیر نازناوى (نوربەخشى) بۆ دیوانەکەى داناوە، هەرچەندە شێخ مەحمود لەناو نووسین و قسەکردنى گشتى ناو کوردا بە شێخ مەحمودى (حەفید و نەمرو شێخ مەحمودى مەلیک) ناوبراوە، بەڵام نووسەر لەم دیوانەدا بە (بەرزنجى) ناوزەندى کردووە، هەرچەندە شێخ مەحمود لە بنەماڵەى شێخانى بەرزنجەیەو نەوەى کاک ئەحمەدى شێخە، بەڵام زۆر کەم بە بەرزنجى ناوبراوە و کەمتر بەو ناوەوە ناسراوە.

نووسەر ئاماژەى بەوە کردووە کە (نوربەخشى) یەکێک بووە لە کوڕەکانى شێخ بابە عەلى هەمەدانى باوکى شێخ موسا و شێخ عیساى بەرزنجەى باپیرە گەورەى هەموو شێخانى بەرزنجەیی، واتە: هەر بەو هۆیەوە شێخى حەفید ئەو ناوەى کردووە بە نازناوى شیعرى بۆ خۆى، ئەوەى پێویستە ئاماژەى پێبکرێت (نوربەخشى) رێبازێکى سۆفیگەرى بووە و لە کوردستاندا هەبووە، بەشێک لە شێخانى بەرزنجە پێش ئەوەى شوێن رێبازى قادرى بکەون لەسەر ئەو رێبازە سۆفیگەریە بوون.

دیوانی ئاوارە
لەدواى هەوڵەکەى مامۆستا عومەر بەرزنجى هەردوو براى توێژەر هێمن مەلا کەریم بەرزنجى و عومەر مەلا کەریم بەرزنجى جارێکى تر و دواى هەوڵ و ماندووبوونێکى زۆر دیوانى شێح مەحمودیان کۆکردووەتەوە و لە ساڵى 2021 لە چاپیانداوە، ئەوەى شایانى باسە بەناوى (دیوانى ئاوارە)وە ئەو بەرهەمەیان بڵاوکردوەتەوە، راستە شێخ مەحمود بەشى زۆرى ژیانى لە ئاوارەیی و دەربەدەریدا بەسەربردووە، بەڵام دواى گەڕانێکى زۆر هیچ دێڕە شیعر و بەڵگەیەکمان دەستنەکەوت ئەوە بسەلمێنێ کە نازناوى شیعرى شێخ مەحمود (ئاوارە) بووە.

ئەوەى کە پێویست بوو ئەم دوو توێژەرە لەم بەرهەمەدا جەختى لێبکەنەوەو بیسەلمێنن، ئەوەبوو کە گفتوگۆى هەردوو نازناوى شێخیان بکردایە (نوربەخشى و ئاوارە)و پاشان ئەنجامى گفتوگۆکەیان بەڕوونى بنووسیایە کە نازناوى شیعرى شێخ (ئاوارە)یە نەک نوربەخشى، بە بەڵگەى ئەم نوسراو و ئەم دێڕە شیعرانە، یان ئەوەیان پشتڕاست بکردایەتەوە کە دوو نازنازى شیعرى یان زیاترى هەبووە.

گۆڕینی ناوی دیوانی شێخ مەحمود
دواى چواردە ساڵ لە بڵاوبوونەوەى دیوانى شێخ مەحمودى حەفید بەناوى (نوربەحشى)یەوە، جارێکى تر دیوانەکەى کۆدەکرێتەوەو ناوەکەى دەبێت بە (ئاوارە) ئەم گۆڕینە جێگەى پرسیارى هەموو خوێنەر و لێکۆڵەرێکە، کە بۆچى لە (نوربەخشى)یەوە بوو بە (ئاوارە)؟، یان دەبوو ئاماژە بەوە بکەن لە دواى سەلماندى نازناوى (ئاوارە)وە کە ئەم شاعیرە دوو نازناوى هەبووە و لە قۆناغێکى تەمەنى ئەدەبی خۆیدا نازناوى شیعرى گۆڕیوە، بەڵام ئەمانە هیچى یەکلایی نەکراوەتەوە.

ئەوەى هەردوو توێژەر پشتیان پێبەستووە کە نازناوى شیعرى شێخ مەحمود (ئاوارە)یە، ئەو نامەیەى شێخە کە ساڵى 1940 لە كاتى ئاوارەیی و دەستبەسەریدا لە شارى بەغدادەوە ناردوویەتى بۆ حوزنى موکریانى، لەو نامەیەدا شێخ خۆى بە (ئاوارە) ناوبردووە.

گیو موکریانی چی دەڵێت؟
گیو لە کەشکۆڵەکەیدا و پاشان لە (گوڵچنى گیو)دا کە لەلایەن د.کوردستان مورکریانییەوە ئامادە و چاپکراوەتەوە، لەژێر سەردێرى: (ئاوارە مەلیک مەحموودى شێخ سەعید)دا، زۆر بەکورتى باسی ژیانى شێخى کردووە و لە کۆتاییدا دەڵێ: (شێخ مەحموود هەندێ جار هۆنراوەى هۆنیوەتەوە و هێندێکجار بە نازنێوى نوور بەخشیش بڵاوى کردوەتەوە) گوڵچنى گیو، ب1ل87.

لەم نووسینەى گیودا هیچ ئاماژەیەک نییە کە نازناوى شیعرى شێخ مەحمود (ئاوارە) بووبێت، شێخیش کە لەو نامەیەدا خۆى بە ئاوارە ناوبردووە، نزیکەى دە ساڵ بووە لە نیشتمان دوورخراوەتەوەو لە شارى بەغداد دەستبەسەر بووە، زۆر ئاساییە وەک دۆخێکى دەروونى لەو کاتەدا خۆى بە ئاوارە ناوببات، ئیتر ئەمە نابێتە بەڵگە کە تەخەلوسى شیعرى ئاوارە بووە.

هەرچەندە شێخ مەحمود شیعرى کەمە، بەڵام ئەو چەردە شیعرەى هەتا ئێستا دۆزراوەتەوە و چاپکراوە بەڵگەى شاعیرێتى و بەرزى ئاستى بیرکردنەوەى شێخ روون دەکەنەوە، هەرئەمەیش وایکردووە کەسێکى وەک (د.مارف خەزنەدار) لە کتێبە بە نرخەکەیدا (مێژووى ئەدەبی کوردى) شێخ لە ریزى شاعیرانى سەرەتاى سەدەى بیستەمدا ناوى بهێنێ و ناوى بخاتە نێوى شاعیرانى کوردەوە.

خەزنەداریش لەباسی ژیان و ناو و نازناوەکانى شێخدا ئاماژە بەوە ناکات کە شێخ بەناوى ئاوارەوە شیعرى نووسیبێت، یان بەو ناوەوە ناسرابێت، بەڵام جەخت لەوە دەکاتەوە کە نازناوە شیعریەکى (نوربەخشی) بووە، ئیتر هیچ ئاماژەیەک بەوە ناکات کە نازناوى (ئاوارە)ى هەبووبێ. خەزنەدار، مێژووى ئەدەبی کوردى، ب6ل177.

نازناوى (نوربەخشى) لە شیعرەکانى شێخ مەحمودا:
دڵ لە بەندى سینەدا دووبارە واوەیلا ئەکا
(نوربەخشى) ناسرەوێ مەیلى شەڕو غەوغا ئەکا
ئینتیقامى قەومى لێقەوماو بە حەق داوا ئەکا
ڕۆژو شەو فیکرم لە دنیادا عیلم بەرپا ئەکا.
نوربەخشى، ل21.

لەم شیعرەدا شاعیر بەڕاشکاوى نازناوى شیعرى خۆى بە (نوربەخشى) دەربڕیوەو گومان لەوەدا نەماوەتەوە کە نازناوى شیعرى (نوربەخشى) نەبێت، ئەوەى جێگەى تێبینیە تەنها یەکجار نازناوى (نوربەخشى) لە دیوانى شێخ مەحمودا هاتووە.

هەروەها لە دوو چوارینەدا (مەحموود)ى کردووەتە نازناوى شیعرى، وەکو ئەڵێ:
ڕۆژى دەعوا تیغى ئەبرۆى عالەمێکى سەربڕى
من لەبەر بەختى بەدم، بۆ ڕەنجى دنیا مامەوە
هەرکەسی (مەحموود) حەبس کا ئاخرى هەر بەرئەبێ
من لە ناو زیندانى عەشقا شێت و شەیدا مامەوە. نوربەخشى، ل49.
لەم چوارینەدا نازناوى شیعرى کردووە بە (مەحموود) واتە: ناوە بنەڕەتیەکەى خۆى جارێکى تر وەک نازناوى شیعرى بەکارهێناوە.
هەروەها لە نامەیەکى شیعریدا کە بۆ سەید برایمى حەفیدى ناردووە لە چوارینەدا ئەڵێ:
ئەمن ئێستا لەگەڵ حۆران لە سوکانى سەماواتم
جەحیمە دڵ لە دوورى ئاسکەکەى کانى ئاسکان ماتم
بە قەولى ئەو سەگى گوربە سیفەت ئەسڵەن مەکە باوەڕ
بڵێ (مەحموود) نەماوە، وا بزانە دائیمەن لاتم. نوربەخشى، ل51.

دواى دووجار خوێندنەوەو پێداچوونەوەى (دیوانى نوربەخشى) لە ئامادەکردنى مامۆستا عومەر مارف بەرزنجى، هەروەها دیوانى ئاوارە لە ئامادەکردنى مامۆستا هێمن و مامۆستا عومەر بەرزنجى، ئەوەمان بۆ روونبوەوە کە تەنها یەکجار نازناوى (نوربەخشى) و دووجار نازناوى (مەحموود) لە شیعرەکانى شێخدا هاتووە، لەم حاڵەتەدا دەکرێ بوترێت نازناوى دووەمى شیعرى شێخ مەحمودى حەفید (مەحموود) بووە.

هەروەها لەناو دیوانەکەیدا جارێک خۆى تەشبیهکردووە بە سوڵتان مەحمودى خەزنەوى و دوو جار بە فەرهادى کورد و جارێکیش بە کاوەى کورد، هەروەها جارێکیش وەک نازناوى شیعرى (کاوەى کورد)ى بەکارهێناوە، لە دێڕە شیعرێکدا کە بۆ ناهیدەى شێخ سەلامى شاعیرى ناردووە، لەو دێڕە شیعرەدا ئەڵێ:
کاوەى کورد کوانێ ئەى بەرگوزیدە؟
فەرەیدون حازر، سیلاح پۆشیدە. نوربەخشى، ل61.
هەروەها لە نامەیەکى شیعریدا بۆ خەسرەو خانى دەرەویانە ئەڵێ:
لوتفى شیرینى نەبوو خەسرەو لەگەڵ فەرهادى کورد
بۆیە کەوتە دامى شێرو تامى شیرینى نەکرد. نوربەخشى، ل50.
لە دێرە شیعرێکیشیدا خۆى بە (باز) ناوزەد کردووەو ئەڵێ:
کاتى شکارە دڵ بە موحیبەت کە برسییە
من بازم شکارى وەتەن بێ ڕیا ئەکەم. نوربەخشى، ل28.

لەگەڵ دەستخۆشى بۆ بەڕێزان مامۆستا عومەر مارف بەرزنجى و هەردوو توێژەرى دڵسۆز مامۆستا هێمن مەلا کەریم بەرزنجى و مامۆستا عومەر مارف بەرزنجى کە رەنجى فەرهادیان کێشاوەو دەیان و سەدان لاپەڕەو دەستنووس و کتێب و گۆڤاریان پشکنیوە، لەپێناو دۆزینەوەى زۆرترین بەرهەمى شیعرى شێخى حەفید، هەروەها لەگەڵ دەیان کەس پرسیارو سۆراغیان کردوەو دیوانى شێخ مەحمودى حەفیدیان کۆکردوەتەوەو زۆر بە وردى ساغیانکردوەتەوە، ئەم هەوڵەیان جێگەى رێزو دەستخۆشى زۆرە، بێگومان هەرکارێکى ساغکردنەوەو لێکۆڵینەوە لەم وڵاتەى خۆماندا کات و ماندووبوونى زۆرى دەوێت، لەبەر ئەوەى دامودەزگاى تایبەت بەوبوارەو ئەرشیفخانەى پێویستمان نییە، هەروەها ئەو بنەماڵە و کەسانەى دەستنووس و سەرچاوەی کۆنیان لایە وەک پێویست هاوکارى لێکۆڵەران نین و لەگەڵ دەیان کێشەو بەربەستى تر.

ئەم نووسینەى ئێمەیش بۆ نرخاندن و زیاتر دەوڵەمەندکردن و ناساندن و بەدواداچوونى ئەم بەرهەمەیە، هەتا هەموو گۆشە و لایەنەکانى ئەم دیوانەى شێخ مەحمودى حەفید و هەموو بەرهەمى شاعیران و نووسەرانمان بە وردى و بەشێوەیەکى زانستى لێکۆڵینەوە و راستکردنەوەو لێکدانەوەى زیاترى بۆ بکرێت و لەناوچوون و سوتان رزگار بکرێن.

سەرچاوەکان:
1- عومەر مەعروف بەرزنجى، نوربەخشى، شیعرەکانى مەلیکى کوردستان شێخ مەحموودى بەرزنجی، چاپی یەکەم 2006، چاپخانەى شڤان، سلێمانى.
2- هێمن مەلا کەریم بەرزنجى و عومەر مەلا کەریم بەرزنجى، لێکۆڵینەوەو ساغکردنەوەى: دیوانى ئاوارە، شیعرەکانى شێخ مەحموودى حەفیدى بەرزنجی،: چاپی یەکەم 2021، سلێمانى.
3- گیو موکریانى، گوڵچنى گیو، ئامادەکردنى: د.کوردستان موکریانى، چاپی یەکەم 2019، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر.
4- د.مارف خەزنەدار، مێژووى ئەدەبی کوردى، چاپی یەکەم 2006، دەزگاى ئاراس، هەولێر.

 168 جار بینراوە