سەرەکی » وتار » ریفۆرمی سیاسی پێویستییەكی هەنووكەیی

ریفۆرمی سیاسی پێویستییەكی هەنووكەیی

شاناز هیرانی

خواستی ریفۆرمی سیاسی ئێستا لە هەموو کاتێک زیاتر بێ تەوژمتره، چونکە ریفۆرمی سیاسی یان چاكسازی بۆ خۆی یەكێكه له هۆكاره گرنگەكانی گۆڕانی سیاسی، به‌و پێیه‌ی تاكه‌ فاكته‌ره‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی به‌دیلێكی باشتر بۆ ئه‌و وێرانكاریی و نادادییه‌ی له ‌ئارادایه‌.

هه‌رچه‌نده‌ ریفۆرم پێویستییەکی حه‌تمیه‌ له‌ پێناو دووباره‌ بنیاتنانه‌وه‌، به‌ڵام لەگەڵ ئەوەشدا مشتومڕێكی زۆریشی له‌باره‌وه‌ ده‌كرێت له ‌لایه‌ن سیاسه‌تمەدار و بیرمه‌ندان و جه‌ماوه‌ریش به‌ گشتی، چونكه‌ ئامانج و پاڵنه‌ره‌كانی تا ئێستا نا روون و ته‌مومژاوین، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ هه‌لی به‌دیهێنانی ریفۆرمی سیاسی له ‌زۆربه‌ی وڵاتان سست بێت یان شكست بێنیتت.

سیاسەتمەداران پێیانوایه‌ جیهان راستییه‌كی گۆڕاوه‌ و گۆڕانكاریش سوننه‌تی گه‌ردوونه‌. ریفۆرمیش پرۆسه‌یه‌كی سروشتی و شارستانییه‌ و پێویسته‌ بکرێت به ‌مه‌به‌ستی گۆڕینی واقیعه‌ خراپه‌كه‌ی ئێستا بۆ دۆخێكی باشتر.

ریفۆرم رێگه‌یه‌كه‌ به‌ره‌و داهاتوویه‌كی گه‌ش و كرانه‌وه‌ی سیاسییه‌، به ‌جۆرێك تێیدا به‌های دادپه‌روه‌ریی، یه‌كسانی، ئازادیی، رێزگرتن له‌ مافه‌كانی مرۆڤ، به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی گوزه‌رانی خەڵک.

هه‌روه‌ها ده‌بێته‌ هۆی دابه‌زینی ئاستی هه‌ژاری، بێكاری، نه‌خوێنده‌واری، گه‌نده‌ڵی، سته‌مكاری، دكتاتۆریی. بۆیه‌ ریفۆرم پێویستییه‌كی هه‌نووكه‌ییە‌ و هیچ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ك له‌ فه‌رامۆشكردنی یان دواخستنیدا نییه‌. به‌و پێیه‌ی ئه‌گه‌ر ریفۆرم به‌دی بێت، ئه‌وا‌ سه‌رجه‌م كێشه‌ و گرفته‌كانی گه‌لان چاره‌سه‌ر ده‌بێت.

هاوردهكردنی ریفۆرم لە دەرەوەی وڵات
بۆچوونی تریش هه‌ن، كه‌‌ ته‌واو جیاوازه له‌و باره‌یه‌وه‌‌، به ‌تایبه‌تیش پاش ته‌به‌ناكردنی ژماره‌یه‌ك پێشنیاز و پڕۆژه‌ی چاكسازی له ‌لایه‌ن ئەمریکا، كه‌ دیارترینیان پڕۆژه‌ی خۆرهەڵاتی ناوه‌ڕاستی گه‌وره بوو‌.

ئه‌و گرووپه‌ پێانوایه ئه‌و‌ ریفۆرمه‌ی‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ هاورده ده‌كرێت و سه‌پێنراوه‌، لاسایی كردنه‌وه‌ی خۆرئاوایه‌، له ‌سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه ریفۆرمه‌كه‌ی‌ ئه‌مریكا بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كات، كه ئامانجی ته‌نیا وه‌ده‌ستهێنانی ئه‌جیندای شاراوه‌ و به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تی خۆیه‌تی. یان به‌ زمانێكی تر، به‌ بۆچوونی ئه‌و گروپه‌، ئه‌و ریفۆرمه‌ی خۆرئاوا بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كات، به ‌رووكه‌ش میهره‌بانه‌ و له ‌ناوەڕۆکدا شتێكی تره‌. بۆیه‌ گومان و ره‌تكردنه‌وه‌ له‌لایه‌ن ئه‌و گروپه‌وه‌ به‌دی ده‌كرێت، كه‌ باوه‌ڕیان وایه‌ ریفۆرمکردن ته‌نیا كاروباری ناوخۆییه‌ و نابێت كه‌س ده‌ست بخاته‌ ناوی. بۆ نموونه‌: دیموكراسیی به‌ زه‌بری هێز، یان له ‌ده‌ره‌وه‌ ناسه‌پێنرێت. هه‌ر شتێك له ‌ده‌ره‌وه‌‌ بێت گومان هه‌یه‌ له‌ راستگۆیی و پاڵنه‌ره‌كانی.

ریفۆرم و گۆڕانكارییەکانی جیهان
ریفۆرم ئه‌گه‌ر وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌ك بێت بۆ داواكاریه‌كانی گه‌ل، مانای په‌یڕه‌وكردنی مافێكی شه‌رعیه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌، به‌و پێیه‌ی سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ و دواجاریش گوزراشت له‌ سه‌رچاوه‌ی شه‌رعییه‌تی راسته‌قینه‌ی سیاسی بۆ وڵات ده‌كات، نه‌ك ته‌نیا ویستێك بێت، به‌ڵكو پێویستییەکی هه‌نوكییه‌ بۆ رزگاركردنی هه‌رچی شایسته‌ی رزگاركردنه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین، كه‌ ریفۆرم له ‌كاتی ئێستادا بۆته‌ باس و خواسێكی گه‌رم، به ‌تایبه‌تیش له‌ سایه‌ی ئه‌و بارودۆخ و گۆڕانكاریانه‌ی جیهان به‌ خۆیەوە دەبینێ له ‌هه‌ردوو ده‌یه‌ی رابردوو، كه‌ دیارترینیان:

1. كۆتایی هاتنی جه‌نگی سارد، خۆ جیاكردنه‌وه‌ی تاك لایه‌نه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی ئه‌مریكا و هه‌ژموونداری به‌سه‌ر سیسته‌می نێوده‌وڵه‌تی.

2. به‌رپابوونی شۆڕشی دیموكراسی له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان. چونكه‌ دیموكراسیی بۆته‌ تاكه‌ سیستمی‌ په‌سه‌ندكراو بۆ حوكم كردن له‌ جیهاندا، یان ئه‌وه‌ی پێی ده‌وترێت: Democracy Became the Only Game in Town

3. جیهانگیری، ئه‌و مه‌ترسی و ئاڵنگاریه‌ سیاسی، ئابووریی، كەلتوریه‌ی پێی ناسراوه‌.

4. واقیعی ئێستای چه‌ندین وڵات به‌هۆی قه‌یرانه جۆراوجۆره‌كان، كه‌ رووبه‌ڕووی نا هاوسه‌نگی سیاسی، كەلتوریی و ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تی بوونه‌ته‌وه‌ و هیچ بوارێك نه‌ماوه‌، جگه‌ له‌ ریفۆرمێكی راسته‌قینه‌ و سه‌رتاسه‌ری.

5. بڵاوبونه‌وه‌ی تیرۆر و توندڕه‌وی به‌ هه‌موو شێوه‌ جیاوازه‌كان.

چه‌مكی ریفۆرم
وشه‌ی چاكسازی ــ ریفۆرم، وشه‌یه‌كی تازه‌ نییه‌ له‌ فیكری سیاسی. پێش ئه‌وه‌ی چه‌مكی ریفۆرم ببێته‌ چه‌مكێكی ئاڵۆگۆڕپێكراو و سه‌ربه‌خۆ له‌ناو ئه‌ده‌بیاته‌ سیاسییه‌ نوێیه‌كاندا. به‌و پێیه‌ی زۆرجار ره‌هه‌ند و ناوه‌ڕۆكه‌ سیاسی، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه‌ی له‌ناو زۆرێك له چه‌مكه‌ به‌ربڵاوه‌كان به‌دی ده‌كرێت وه‌ك: گه‌شه‌ی سیاسی، یان نوێبوونه‌وه‌، یان گۆڕانی سیاسی، یان گۆڕین. هه‌موو ئه‌و چه‌مكانه‌ش په‌یوه‌ستن به‌ جیهانی سێیه‌م و وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌، چه‌ندین پێناسه‌ی وردتر و روونترمان هه‌یه‌، كه‌چی له‌گەڵ ئه‌وه‌شدا تا ئێستا ناروونییه‌ك ده‌وری چه‌مكی ریفۆرمی داوه‌، به‌ هۆی به ناو ‌یه‌كداچوونی له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك‌ چه‌مكی كۆنتر. به‌ڵام لێره‌دا ده‌توانین چه‌مكی ریفۆرم به‌و جۆره‌ بناسێنین: (گۆڕین و هه‌مواركردنه‌وه‌ی دۆخێكی خراپ بۆ باشتر، به‌تایبه‌تی له‌ پیادەکردن و ره‌فتاره‌كانی دامه‌رزاوه‌ گه‌نده‌ڵه‌كان، هه‌ژموونداره‌كان، كۆمه‌ڵگه‌ دواكه‌وتووه‌كان، یان بۆ نه‌هێشتنی سته‌مكاری، یان بۆ راست كردنه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ك.)

ئه‌و ناساندنه‌ پرسیارێك ده‌ور‌وژێنێ سه‌باره‌ت به‌وه‌ی: كه ئایا‌ ریفۆرم ده‌بێته‌ هۆی باشتركردنی دۆخێكی خراپ بۆ دۆخیكی باش؟ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و جۆره‌ پرسیاره‌ به‌نده به‌ به‌ستنه‌وه‌ی ئایدیۆلۆژی بۆ مانای ئه‌و وه‌ڵامه‌، چونكه‌ لایه‌نگرانی فیكری چەپگه‌رایی پێیان وایه‌، هه‌ر جۆره‌ چاكسازی و گۆڕانكاریه‌ك، كه‌ ره‌نگه‌ له‌ فیكری سه‌رمایه‌دا رووبدات، هیچ سوودێك یان به‌هایه‌كی نییه‌، چونكه‌ به ‌ته‌واوی ده‌سته‌وه‌ستانه‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنی پێكدژییه‌كانی سیستمه‌ ناشیرینه‌كه‌ی سه‌رمایه‌داری و مه‌به‌ستیشی به‌رده‌وامبوونی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی چینی بورژوازییه‌ به‌سه‌ر چینی كرێكاری و به‌كارهێنانی. به‌مه‌ش وه‌زیفه‌ی سه‌ره‌كی بریتیه‌ له‌ دواخستنی به‌رپابوونی شۆڕشی چینی ره‌نجده‌ر بۆ سه‌ر سیستمی‌ سه‌رمایه‌داری. چونكه‌ شۆڕش تاكه‌ چاره‌سه‌ری كێشه‌ سیاسیی، ئابووریی، كۆمه‌ڵایه‌تییەکانە‌، كه‌ سیستمی سه‌رمایه‌داری به‌ده‌ستیه‌وه‌ ده‌ناڵێنێ. پرسیارێكی تریش دێته‌ پێشه‌وه‌ له‌و بواره‌دا: ئایا مه‌ودای، یان قه‌باره‌ی راسته‌قینه‌ی ئه‌و گۆڕانگاریانه‌ چه‌نده‌، به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ بكه‌وێته‌ ناو چه‌مكی ریفۆرم؟ چونكه‌ هه‌ندێك جار له‌وانه‌یه‌ هه‌ر گۆڕانكاریه‌كی كه‌م، یان رواڵه‌تی، یان بۆ جوانكردن له‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی دیاریكراو، یان له ‌سیاسه‌تێكدا بکرێت. له‌و سۆنگه‌یه‌ی كه‌ ئه‌و جۆره‌ گۆڕانكاریانه‌ لابه‌لا و ساده‌ و رواڵه‌تیانه‌ به‌ها و مه‌به‌ستیی خۆیان هه‌یه‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی له ‌پشته‌وەی‌ ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ن، چونكه‌ ریفۆرمی به‌ش به‌شی و رواڵه‌تی، كه‌ له ‌هه‌ندێك وڵات دەکرێت، وه‌ك هه‌ڵبژاردنێكی رواڵه‌تی، یان پێكهێنانی ئه‌نجومه‌كانی گه‌ل، یان دیالۆگکردن له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له‌ گروپه‌كانی ئۆپۆزسیۆن، یان لابردنی دروشمه‌كانی بۆ شه‌فافیه‌ت و لێپرسینه‌وه‌ به‌رز ده‌كرێنه‌وه‌، یان بۆ گه‌شه‌ی سیاسی و چه‌ند هه‌وڵێكی تریش بۆ ئه‌و مه‌به‌ستانه‌، دواجاریش قه‌تیس كردنیان و له‌باربردنیان، ئه‌مانه‌ چاكسازی(ریفۆرم)ی بێ ناوه‌ڕۆك و بێ به‌رنامه‌ن، بۆیه‌ ناكه‌ونه‌ به‌ر چه‌مكی ریفۆرم یان گۆڕانكاری. هه‌ر گۆڕانكاریه‌كی راسته‌قینه‌، واته‌: بازدان له‌ دۆخێكه‌وه‌ بۆ دۆخێكی ته‌واو جیاواز. دواجار هه‌ر گۆڕانكاریه‌كی سنووردار، یان رواڵه‌تی و كاریگه‌ر، ناتوانێت بچێته‌ ناو چوارچێوه‌ی چه‌مكی ریفۆرم، چونكه‌ پێویستی به‌ روودانی گۆڕانكاری ریشه‌یی قووڵ و سه‌رتاسه‌ر و دوورمه‌ودا هه‌یه‌.

مەرجەکانی ریفۆرم
به‌كورتی: هه‌ر گۆڕانكاریه‌ك بۆ دۆخێك له‌دۆخه‌كان، پێویسته،‌ مه‌رج، یان بارودۆخی له‌م شێوه‌یه‌ی تێدا به‌دی بكریت:

1. دۆخێكی دژوار بێت و پێویستی به‌ چاكسازی، یان ده‌ردێك بێت و پێویستی به‌ ده‌رمان هه‌بێت، چونكه‌ له ‌ژێر رۆشنایی نه‌بوونی دۆخێكی دژوار، هیچ پاساوێك نییه‌ بۆ چاكسازی. له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ ره‌نگه‌ بۆشاییه‌كه‌ له‌به‌رنه‌بوونی دادپه‌روه‌ری، یان ئازادیی، یان بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌ژاریی، یان نه‌خۆشی و نا سه‌قامگیری بێت، چونكه‌ ده‌ستنیشانكردنی ده‌رده‌كه‌، وا ده‌كات ده‌رمانی گونجاو بۆ چاره‌سه‌ركردنی بدۆزرێته‌وه‌.

2. گۆڕانكاری له‌ پێناو باشتربوون، به‌مه‌ش ئازادی جێگه‌ی سته‌مكاری و دادپه‌روه‌ری جێگه‌ی سته‌م و ئاسایش له‌ جێگه‌ی ترس، فێربوون له‌ جێگه‌ی نه‌خوێنده‌واری، یان سه‌قامگیری له‌بری فه‌وزا بێت.

3. گۆڕانكارییه‌كه‌ سیفه‌تی به‌رده‌وامبوونی هه‌بێت و پاشه‌كشه‌ی لێ نه‌كرێت، چونكه‌ ئه‌و گۆڕانكارییه‌ كاتیانه‌ی هه‌ر زوو پاشه‌كشه‌یان لێده‌كرێت، به‌ ریفۆرمێكی راسته‌قینه‌ هه‌ژمار ناكرێن. دواجار سیستمێكی هه‌ژمووندار ده‌كاته‌ سیستمێكی دیموكرات لاواز و هه‌ر زوو له‌بارده‌چێت.

بۆ نموونه‌: هه‌ندێك سیستمی سیاسی ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ هه‌نگاوی دیموكراسی، كه‌ خۆی له‌ ئازادی رۆژنامه‌وانی، یان رێگه‌دان به‌ پێكهێنانی رێكخراوی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌لایه‌ن حزب و سه‌ندیكاكان دەبینێتەوە.

پاش ئه‌وه‌ش ئبەڕێوەبردنی هه‌ڵبژاردنی دیموكراسی بۆ ئه‌نجومه‌نی شاره‌وانی، یان په‌رله‌مان. دواتر ئه‌و سیستمانه‌ بۆیان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ ئه‌و دامه‌زراوانه،‌ ده‌سه‌ڵاتداران بێزار ده‌كه‌ن و سنوور بۆ سته‌مكاریه‌كانیان داده‌نێن، به‌مه‌ش پاشگه‌ز ده‌بنته‌وه‌ له‌و هه‌نگاوانه‌ به‌ سه‌پاندنی یاسای عورفی و هه‌مواركردنی ده‌ستوور و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی په‌رله‌مان و سه‌پاندنی چاودێری به‌سه‌ر رۆژنامه‌وانی، هه‌روه‌ها جووڵه‌ی دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی سست ده‌كات. هه‌رچه‌نده‌ سه‌ره‌تا خۆی بانگه‌شه‌ی بۆ ریفۆرم كردووه‌، كه‌چی هه‌ر خۆی چه‌ند رێكار و كرده‌وه‌یه‌ك دەکات، كه‌ دواجار دژی ریفۆرمه‌.

 143 جار بینراوە