سەرەکی » راپۆرت » لە پشدەر بازرگانی سەگ پەرەدەسێنێت

لە پشدەر بازرگانی سەگ پەرەدەسێنێت

راپۆرتی/ جێگر خدر

لە هەرێمی كوردستان راگرتنی سەگ لە حەز و خولیا و ئاژەڵدۆستی كەسییەوە، گۆڕاوە بۆ پیشەیەکی بازرگانی، ئەگەر پێشتر كەسانێك بۆ پاسەوانی سەگیان راگرتبێت، ئێستا بۆ بەدەستهێنانی داهات ئەو كارە دەكەن ئەمە لە ناوچەی پشدەر لە حاڵەتەوە بووەتە دیاردە و نرخی هەندێك جۆریان هێندە بەرزە بە ئۆتۆمبێلی گرانبەها ئاڵوگۆڕیان پێدەکرێت.

لە شارەكانی هەرێمی کوردستان چەندین جۆری سەگ هەن، ماڵی، بەرەڵا، پاسەوان، شەڕكەر هەروەها ئەوروپی، ئەمریكی و رەسەنی كوردی، لە بەدواداچوونێکی كوردستانی نوێدا دەركەوتووە هەندێك خەڵك جۆرێك یان چەند جۆرێكی سەگ بەخێودەكەن و بێچووەكانیان دەفرۆشنەوە، بۆیە زۆرینەی ئەو سەگانەی لە هەرێم كڕین و فرۆشتنیان پێوە دەكرێت خۆماڵین یان بە قاچاخ لە سنورەکانەوە هێنراون.

سەگی پشدەر(هەوشار)، دەگمەنترین جۆری سەگی ناوچەی پشدەرە و رەواجی زۆری هەیە لەگەڵ ئەوەی نرخی گرانە، هاوكات ئاڵوگۆڕ و كڕین و فرۆشتنی خێرایە، بەشێوەیەك رەوانەی دەرەوەی وڵاتیش دەكرێت، سەرۆكی لیژنەی كاروباری تەندروستی و ژینگە و مافی بەكاربەر لە پەرلەمانی كوردستان دەڵێت، ئاگادارن بازرگانی بە سەگەوە دەكرێت لە پشدەر و چەند ناوچەیەكی دیكە، ئەوەی جێگەی نیگەرانیانە نرخ دانان لەسەر ئەو سەگانە وەستاوەتەوە سەر ئەوەی كام جۆریان شەڕكەری چاكە، واتا ئامانجی سەرەكی لە كڕین و فرۆشتنی سەگ بۆ شەڕپێكردنیانە.

نرخی دەگاتە سەروو 10 هەزار دۆلار
بە وتەی بەخێوكەرانی سەگ لەو ناوچەیە، نرخی سەگ لە پشدەر بەپێی جۆری سەگەكە دەگۆڕێت، زیاتر كڕیارەكانی كەسانی دەوڵەمەندن، بە تایبەت سەگی هەوشار.

عەلی یەكێك لە بەخێوكەرانی سەگە لە پشدەر، دەربارەی نرخی سەگەكان بۆ كوردستانی نوێ وتی، نرخی سەگ لە هەزار دۆلارەوە دەست پێدەكات تا پازدە هەزار دۆلار.

وتیشی، چەند جارێك خەڵك لە گەرمیان ‌و هەولێر و كەركوكەوە هاتوون كە ئۆتۆمبێلی گرانبەهایان پێبووە سویچیان داناوە و لەجیاتی سەگیان بردووە.

بەپێی زانیاری خەڵكی ناوچەكە، سەرەتای دەستپێكردنی بەخێوكردنی سەگ و دواتر فرۆشتنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی 1918 بۆ 1920، كە ئەوكات خەڵك بۆ خۆپاراستن سەگیان کڕیوە و ماڵیان کردووە.

بازرگانی سەگ لە حاڵەتەوە بووەتە دیاردە
دیاردەی بازرگانیكردن بە سەگ، بە مەبەستی شەڕكردن رێكخراوە ژینگەیی و ئاژەڵدۆستەكانی نیگەران كردووە، مەعروف مەجید سەرۆكی رێكخراوی ئایندە بۆ پاراستنی ژینگە وتی، نیگەرانم كڕین و فرۆشتن یاخود ئاڵوگۆڕكردنی سەگ و ئاژەڵی دیكەی سروشتیی لە هەرێمی كوردستان لە حاڵەتەوە بووەتە دیاردە، لە كاتێكدا ئەم كڕین و فرۆشتنە زیاتر بۆ بە شەڕدان و یاریكردن و گرەوكردنە لەسەریان كە ئەمە دوورە لە هەموو بەهایەكی مرۆیی، ناكرێت مرۆڤ بۆ دڵخۆشكردنی چەند ساتێكی خۆی، ئازاری ئاژەڵان بدات لە رێگەی شەڕپێكردنیانەوە.

سەرۆكی رێكخراوی ئایندە بۆ پاراستنی ژینگە ئاماژەی بەوەشكرد، پێویستە لەسەر حكومەت پۆلیسی دارستان و ژینگە رێگریی لەو كارە بكەن و لەوبارەیەوە هۆشیاری زیاتر بڵاوبكرێتەوە، چونكە ئەوە بەدەرە لە رێنماییە ژینگەییەكان.

سەبارەت بە دیاردەی بازرگانیكردن بەسەگ و كۆبوونەوەی خەڵكانێكی زۆری خاوەن سەگەكانی پشدەر لە ناوچەیەكی دیاریكراو و پاشان بەشەڕدان و گرەوكردن لەسەریان، ئەبوبەكر بایز قائیمقامی قەزای پشدەر بە كوردستانی نوێی وت، لە نزیكەوە ئاگاداری ئەو جۆرە كارەن، بەڵام هیچ دەقێكی یاسایی لەبەردەستدا نییە تاوەكو دامودەزگاكانی پۆلیس و ئاسایشی ناوچەكە رابسپێرن رێگرییان لێبكات.

وتیشی، ئەوە كارێكی نامرۆڤانەیە و لە هەمانکاتدا پرسێكی كۆمەڵایەتیشە و خوازیارن لە رێگەی بڵاوكردنەوەی هۆشیاریی كۆمەڵایەتییەوە ئەو دیاردەیە رووە و كەمبوون یاخود نەمان بچێت.

مامەڵەكردن بە ئاژەڵ لە رووی یاساییەوە
لەبارەی تەندروستی ئەو سەگانە و كاریگەرییان بۆسەر مرۆڤ، سەعدی تەیب پسپۆڕی ڤێتەرنەری بۆ كوردستانی نوێ وتی، سەگ دوو جۆر نەخۆشی زۆر بەربڵاویان هەیە، (گەڕی و هاری) ئەو دوو نەخۆشیەش ئاسان دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ، لەكاتێكدا ئەو سەگانەی لەو ناوچەیەدا هەن نەكوتراون و بە رێكارە تەندروستییەكاندا رەتنەكراون، هەروەها مەترسی بۆ سەر منداڵان و كەسانی دیکەش هەیە بە تایبەت سەگی پشدەر كە لە جۆری شەڕكەری توندڕەوە.

‏لە رووی یاساییەوە كوشتن و ئازاردانی ئاژەڵ لە وڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی دیكە جیاوازی هەیە، لە هەرێمی كوردستان یاسای ژمارە (8)ی ساڵی 2008 یاسای پاراستن و چاككردنی ژینگە لە هەرێمی كوردستان-عیراق و هاوكات دەستەی ژینگەی هەرێمی كوردستانیش، سزایەكی مادی داناوە كە هەر كەسێك ئاژەڵ راوبكات سزا دەدرێت بەبڕێک پارە كە قورسترینیان 10 ملیۆن دینارە.

تایبەتمەندییەكانی سەگی هەوشار
سەگی هەوشار سەگێكی قەبارە گەورەی بەهێز و ماسولكەدار و قورسە، مەچەك گەورە و پێ بڵندو بەرزە، جیاواز لە سەگەكانی دیكە نێوان گەردەملی تا ئاست كلكی درێژە، لمۆزی رەش و گوێچكە رەش و چەماوەیە بۆ خوارەوە، سكی بەرز و بەستراوە بەپشتیەوە واتا شۆڕ نەبووەتەوە، كلكی سەگی هەوشار هەڵگەڕاوەیە تا ئاستی پشتی و شێوەی بازنەیەك دروستدەكات، وریا و چالاك و بزێوە، دەنگی گڕو حەپەی بەرزە، هەروەها تووكی كورت و ئەستوورە، لای گەردنی توكی درێژترە لە شوێنەكانی دیكەی، رەنگی جەستەی بەگشتی لە نێوان خاكی، یان لمی بیابان (دەریا) زەردێكی كاڵە، رەنگی كارمامزی و لێواری چاوەكانی خەتی رەش و چاوی هەنگوینی و هەندێكیان قاوەیی باوە، سەگێكی وریا و زیرەكە، لە هەر ماڵێكدا بێت سەرجەمیان دەناسێتەوە و زۆر وەفادارە ، بەرەنگاری گورگ و ورچ دەبێتەوە، جیاواز لە سەگەكانی دیكە زۆر ئازایە، ناسراوە بەوەی لە هیچ گیاندار و شتێك ناترسێت.

تەمەنی سەگی هەوشار بەگشتی لە نێوان 12-15 ساڵدایە، سەگی هەوشار دەڵەكانی ساڵانە دەزێن هەر جارێك 5-10 تولە دەخەنەوە، بە گشتی سەگێکی بەهێزە و بەرگەی سەرجەم نەخۆشییەكان دەگرێت و پێویستی زۆر بە گرنگی پێدان نیە، كێشی سەگی هەوشار (گەماڵە)كانیان لە نێوان 50-66 كیلۆگرام، و دەڵەكانیان لە نێوان 41-54 كیلۆگرامدایە.

 101 جار بینراوە