سەرەکی » وتار » دۆخی سیاسی کوردستان و عیراق لە دوای هەڵبژاردن

دۆخی سیاسی کوردستان و عیراق لە دوای هەڵبژاردن

فەھیمە سابیر

عیراق هەر لەو کاتەی لە ساڵی 1921 لە هەرسێ ویلایەتی بەغدا و بەسرە و موسڵ داڕێژرا و پێش ئەوەش ئەو جوگرافیا و ناوچەیە پر کێشە و ئاڵۆزی هەبووە، سەرەڕای دروستکردنی عیراق و هەوڵی بەریتانیا بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی جێگیر و سەقامگیر، کەچی ئەم وڵاتە هیچ کاتێک نەبووە خاوەنی ناسنامەیەکی یەکگرتووی تۆکمە و هەمیشە هەستی نەتەوەپەرستی و مەزهەبی لە سەرووی عیراقیبوونەوە بووە.

دکتۆر عەلی وردی زانای ناوداری سۆسیۆلۆژی عیراق لە ساڵی 1982 کاتێک عیراق لەوپەڕی هێز و توانایدا بووە، وێنەیەکی قووڵی وڵاتەکە دەخاتە روو و دەڵێت: عیراق لەسەر سێ کۆڵەکە وەستاوە، شیعە و سوننە و کورد، کوردەکان لە دۆخی خۆیان لە عیراق ناڕازین و هەست دەکەن پەراوێز خراون و هەوڵی سەربەخۆیی و بەڕێوەبردنی خۆیان دەدەن، شیعەکان دەیانەوێت حوکمی عیراق بکەن و سوننەکانیش دەستبەرداری دەسەڵات نابن، ئەم وێنەیەی عەلی وردی بۆ هەلومەرجی عیراق کێشابووی بۆ ئەمڕۆش گرنگ و جێگەی بایەخە.

ئێستا دوای 100 ساڵ لە دروستکردنی عیراق و ئەو هەڵبژاردنەی بەو دواییە بەڕێوەچوو، نەخشەی سیاسی و پڕۆسەی سیاسی چۆن دەبینرێت؟ ئایا ململانێی ناوخۆیی شیعە هەیە؟ لە چ ئاستێکە؟ رۆڵ و کاریگەریی کورد و سوننە چی دەبێت؟ کێشەکانی ئەمریکا و ئێران لەسەر گۆڕەپانی عیراق و بەیەکدادانی ئەو دوو هێزە چۆن رەنگدەداتەوە؟ کورد چۆن روو لە بەغدا بکات؟

لە گفتوگۆیەکی رۆژنامەی دۆیچە فیلە لەگەڵ کۆمەڵێک شارەزا و چاودێری سیاسی دۆخی عیراق، ئەوان باس لە جێگیری و ئارامی دەکەن ئەگەر هەڵبژاردنەکە پەسەندکرا، بە پێچەوانەوە لەوانەیە عیراق بەرەنگاری خولێکی نوێی گێژاو و ئاڵۆزی ببێتەوە، بەتایبەتی ئەگەر ئەمریکا بە تەواوی هێزەکانی خۆی لە عیراق کشاندەوە، لە کاتێکدا هێزە ئەمنی و سەربازییەکانی عیراق لاوازن و لە جموجۆڵەکانیان پشتیان بە هێزەکانی ئەمریکا بەستووە.

یەکێک لە گرفتە سەرەکییەکانی عیراق پێکدادانی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئێرانە لەسەر گۆڕەپانی عیراق و هەوڵی هەریەک لەو دوو وڵاتەیە بۆ بەهێزکردنی هەژموون و کاریگەرییان لە ناوچەکە، لەو بوارەدا وڵاتانی کەنداو و تورکیاش دەستوەردان دەکەن، خاوەنی ئەجێندای خۆیانن لە کاتێکدا وڵاتانی کەنداو دەیانەوێت عیراق زیاتر نزیک بکەنەوە لە جیهانی عەرەبی، تورکیا پڕۆژەی زیندووکردنەوەی میساقی میللی هەیە و کێشە و ناکۆکی و بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکانی ئەو هێزانە ئەجێندا و کاریگەرییان لەسەر پێکهاتەکانی ناوخۆی عیراقدا، کار لە دۆخی سیاسی و پڕۆسەی سیاسی دەکات.

دوای راگەیاندنی ئەنجامەکانی هەڵبژاردن، عیراق لە بەردەم کۆمەلێک سیناریۆ و ئەگەری کراوەدا دەبێت، بەتایبەتی هێزەکانی هەماهەنگی شیعە، کە کۆمەڵێک هێز و گروپی چەکدارن و بە نزیک لە ئێران وەسف دەکرێن لەلایەن چاودێرانی سیاسی و ئەمریکا و وڵاتانی کەنداوەوە، لەو هەڵبژاردنەدا دووچاری پاشەکشە بوون، تانەیان لە هەڵبژاردن داوە و بە پاساوی ئەوەی فڕوفێل و ساختەکاری تێدا کراوە ئەنجامەکان رەتدەکەنەوە، نەک هەر ئەوەندە، بەڵکو خەریکی خۆپیشاندانن لە نزیک ناوچەی سەوز، پارێزگاکانی خواروو دەیانەوێت گوشار دروست بکەن.

لەلایەکی دیکەشەوە سەدرییەکان سەرکەوتنێکی گەورەیان لە هەڵبژاردندا بەدەستهێناوە و دەیانەوێت ئەوە لە پێکهێنانی حکومەتی نوێدا رەنگبداتەوە.

پەسەندکردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکە گفتوگۆی نێوماڵی شیعەکان و ئەوانی تر لە کورد و سوننە چڕتر دەکاتەوە. تائێستا ئاراستەی گفتوگۆکان یەکلاکەرەوە نین، ئەوەی روونە ئێران رێگە بە پەرتبوونی نێوماڵی شیعە و زیان گەیاندن بە سەنگ و قورسایی شیعە نادات، تەنانەت ئەگەر مەترسی هەبێت مەرجەعیەتیش هەوڵی رێکخستن و تەبایی ناو ماڵی شیعە دەدات، ململانێکان خاودەکاتەوە و یەک لە سیما دیارەکانی ململانێی ئەمجارە سەرهەڵدانی پۆلبەندیی سیاسییە لە جیاتی ناکۆکییە مەزهەبییەکان.

سەبارەت بە کورد نەریتی باو لە دوای هەڵبژاردنی ساڵی 2006 ەوە ئەوە بووە کە سەرۆکی عیراق پشکی کوردە، لەناو کوردیشدا ئیستیحقاقی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە، بەرامبەر سەرۆکی هەرێم لە کوردستاندا کە بووەتە ئیستیحقاقی پارتی دیموکراتی کوردستان، سوننەش لە چوارچێوەی ئەو بەشدارییەی لە پرۆسەی سیاسیی عیراقدا هەیەتی، پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقیان وەرگرتووە، ئێستا راگۆڕینەوە و سازان و بگرە کێبرکێ هەیە بۆ دیاریکردنی ناوی ئەو کەسانەی سێ پێکهاتەکە کە شایستەن و ئەو پۆستانە پڕدەکەنەوە.

گرنگە لەم ماوەیەدا لایەنەكانی هەرێمی كوردستان رەچاوی یەکڕیزیی و تەبایی بکەن، پێش چوونە بەغدا لەسەر دیدگای سەرەکی و پڕۆژەیەک لە ناوخۆ رێكبكەون تا نەگەنە قۆناغێک کە لایەنەکانی تر پێویستییەكی وایان بە كورد نەمێنێت بۆ پێكهێنانی حكومەت، كە رۆڵی كورد لاواز دەكات و كارتەكانی دەسووتێنێت، پێویستە خوێندنەوەیەكی واقعیانە بە لەبەرچاوگرتنی هۆكارە ناوخۆیی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكان بۆ پێگەی كورد بكرێت، هەروەها خاڵە لاواز و بەهێزەكانی پێگەی ئێستای هەرێمی كوردستان گفتوگۆی راشکاوانەی لەسەر بكرێت، بکرێتە بەرنامەی كار لەگەڵ شیعەكان و سوننە و سەنگی كورد بەهێزبكرێتەوە.

 60 جار بینراوە