سەرەکی » دۆسێ » ئاوێنەی عیراق » كێشەیەكی ئاڵۆز بەرۆكی دانیشتوانی عیراق دەگرێت

كێشەیەكی ئاڵۆز بەرۆكی دانیشتوانی عیراق دەگرێت

ئاوێنەی عیراق

واپێدەچێت تەنگژەیەكی نوێ‌ لە وڵاتی نەوت و پڕ لە ساماندا لەكەل دەربكەوێت كە خۆی لە زیادبوونی ژماری دانیشتواندا دەبینێتەوە، بەبۆچوونی چاودێرانیش «تەقینەوەی دانیشتوان» لە سایەی نەبوونی پلانێكی گەشەپێدانی ئابوری و مرۆیی هاوسەنگە و هاوكاتە لەگەڵ بەرزبوونەی رێژەی هەژاریی لە عیراق كە بەپێی ئامارێكی وەزارەتی پلاندانان دەگاتە 25%، راپۆرتە عیراقییەكانیش لە بواری گەشەی ستراتیژی ئاماژە بە بەرزبوونەوەی رێژەكە دەكەن بۆ 30%.

لە عیراقدا لەماوەی 10 ساڵی رابردوو، نزیكەی 9 ملیۆن كەس زیادی كردووە، لەكاتێكدا وڵات بەدەست كێشەی گەورە و ئاڵۆزەوە دەناڵێنێت لەسەر ئاستی دابیننەكردنی خزمەتگوزارییە سەرەكییەكانی وەك كارەبا و ئاو و نیشتەجێبوون.

وەزارەتی پلاندانی عیراق لەم ماوەیەی دواییدا رایگەیاند»ژمارەی دانیشتوانی عیراق لەسەرەتای ئەمساڵ دەگاتە 41 ملیۆن و 190 هەزار و 658 كەس كە بەسەر 50.50% پیاوان و 49.5%ی ژناندا دابەش دەبن».
بەپێی ئامارەكانی نەتەوە یەكگرتووەكانیش لە ساڵی 2020، عیراق لە پلەی 36ی جیهاندابووە لەڕووی سەرژمێری دانیشتوان و لە پلەی چوارەمی وڵاتە عەرەبییەكاندا بووە.

هۆشداریی لە بۆمبی مرۆیی
ناوبەناو لایەنە پەیوەندیدارەكان هۆشداریی دەدەن لە دەرهاویشتە مەترسیدارەكان لە ئایندەدا كە دەكرێت لە سایەی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان دروست ببێتە، لەكاتێكدا ئاستی گوزەران خراپە و ئابوری پشت بە یەك داهات دەبەستێت و رەوشێكی ئەمنی نالەبار بەدرێژایی دە ساڵ باڵی بەسەر عیراقدا كێشاوە.

بەپێی راپۆرتێكی بنكۆڵكاریی كە لەلایەن سەنتەری «نوفیڵد» بۆ تەندروستی و گەشەی نێودەوڵەتی سەر بە زانكۆی لیدزی بەریتانی بڵاوكراوەتەوە، گوشارێكی ئابوری و كۆمەڵایەتی لەماوەی ساڵانی داهاتوودا لەسەر كاروباری گشتی عیراق دروست دەبێت، بەهۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان كە لەلایەن سەنتەرەكەوە بە «تەقینەوەی مرۆیی» وەسفكراوە.

كۆرۆنا كاریگەریی لەسەر ژمارەی دانیشتوانی عیراق هەبووە؟
مونتەزەر عەبدولزەهرە، توێژەری كۆمەلایەتی بە ماڵپەڕی (المسری)ی راگەیاند»هۆكاریی زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان لە عیراق و جیهان، بە تایبەت لە ساڵی 2021، پەیوەندی بە كەرەنتینەوە هەیە لە ماڵەوە كە رەوشی ڤایرۆسی كۆرۆنا خولقاندی، ئەمەش هەر تەنیا لە عیراق نەبووە، بەڵكو زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان ژمارەیەك وڵاتی تری لە جیهاندا گرتۆتەوە، بازدانەكە بە بڕی 7 بۆ 8 ملیار كەس بووە بەپێی دوایین ئامار كە لەدوای كەرەنتینەوە بڵاوكرایەوە.

«زیادبوونی ژمارەی دانیشتوان لە وڵاتە شكستخواردووەكاندایە»
بە وتەی عەبدولزەهرە»زیادبوونی دانیشتوان بەزۆری لە وڵاتانی جیهانی سێیەم و لە وڵاتە هەژارەكاندایە و زیاتر هەژاریی تێیاندا بڵاودەبێتەوە، زیادبوونەكان بەزۆری لە وڵات شكستخواردووەكان و نابەرهەمهێنەكاندایە. زیادبوونی مرۆیی و بەرهەمهێنانی كەسانی بێكار هەمیشە لە زۆربەی ئەو وڵاتانەدایە كە هەژارییەكی گەوەرەیان تێدایە، ئەمەش بەسەر عیراقدا دەسەپێت كە نزیكەی نیوەی دانیشتوانی لەژێر هێڵی هەژارییەوەن».

هۆكارەكانی ئاڵۆزبوون
چاودێران و شارەزایانی بواری ئابو ری پێیانوایە، هۆكارەكانی ئەو ئاڵۆزبوونە لە ژیانی عیراقییەكان، بۆ نەبوونی پلان و دیدی ئابوری دەگەڕێتەوە كە لە دوای ساڵی 2003وە بەرجەستەبووە، لە سایەی بوونی هەژاریی و بێكاری ناكرێت سەقامگیرییەكی راستەقینە بچەسپێت، بۆیە نەك تەنیا ژێرخانی ئابوری، بەڵكو ژێرخانی كۆمەڵایەتییش رووبەڕووی مەترسی دەبێتەوە، بەهۆی لەدەستدانی هەلی كار و نەبوونی رەوشێكی گونجاو كە لێوەی ژیانێكی شكۆمەندانە بۆ تاكەكانی كۆمەڵگە ناڕەخسێت.

پلانی گەشەیەكی هەمیشەیی
هەر لەو چوارچێوەیەدا، وەزارەتی پلاندانان یەكەم ستراتیژی لە ساڵی 2010 تا 2014 دانا و پلانی دووەمیش تا 2022 بەردەوام بوو، ئامانج لەو دوو پلانەش،كەمكردنەوەی رێژەی هەژاریی بوو لە وڵات بۆ ئاستێكی شیاو.
لەو بارەیەوە عەبدولزەهرە هەنداوی، وتەبێژی وەزارەتی پلاندانان لە لێدوانێكی رۆژنامەوانیدا رایگەیاندووە»وەزارەتی پلاندانان بۆ دوو ساڵ دەچێت سەرقاڵی پلانێكی گەشەپێدانی هەمیشەییە تا ساڵی 2030، ئەو پلانە هەمیشەییە كاركردن لەخۆدەگرێت بۆ هێنانەدی كۆمەڵێك ئامانج كە لەپێش هەموویانەوە بەگژداچوونەوەی هەژارییە، وێڕای چەند ئامانجێكی تر كە هەریەكەیان سیاسەت و پلانی تایبەتییان بۆ دانراوە».

بە وتەی هنداوی»ئەوان تائێستا لە چوارچێوەی ستراتیژی كەمكردنەوەی هەژاریدا كاردەكەن كە ماوەكەی لە 2018وە بۆ 2022 بوو، لەئێستاشدا دەستییان بە ئامادەكاریی كردووە بۆ دانانی ستراتیژی نوێ‌ بۆ بەگژداچوونەوەی هەژاریی لە وڵات كە ماوەكەی لە 2023وە بۆ 2027، وێڕای جێبەجێكردنی سیاسەتی تر، لەپێناو گەیشتن بە هێنانەدی گەشەیەكی هەمیشەیی بۆ ساڵی 2030».

بەپێی دوایین ئامار كە لە شوباتی 2020 بڵاوكرایەوە، رێژەی هەژاریی گەیشتبووە 20%، واتا نزیكەی 8 ملیۆن عیراقی كە لەژێر هێڵی هەژارییەوە بوون، بەڵام ئەو رێژەیە رووی لە كەمبوونەوە كرد، لە دوای رێكارەكانی هەڵگرتنی قەدەغەكردنی هاتووچۆ و گەڕانەوە كار و چالاكییەكان بۆ ئاستی سروشتی خۆیان.

وتەبێژی وەزارەتی پلاندانان دەڵێت»پلانی گەشەی هەمیشەیی، لە چوارچێوەی پلانی گەشەی پێنجی و پلانە ستراتیژییە كورتمەودا و مامناوەند و دوورمەوداكاندا پۆلێن دەكرێت».

نەبوونی یاسایەك بۆ وەچەخستنەوە
هنداوی رایگەیاندووە»تائێستا ئاراستەیەك نییە بۆ داڕشتنی یاسایەك كە رێژەی وەچەخستنەوە دیاریی بكات، ئەوەی هەیە تەنیا خۆی لە بڵاوكردنەوەی كلتوری كۆمەڵایەتی و هۆشیاركردنەوە بە پێویستی رێخستنی خێزان دەبینێتەوە، لەڕێی دوورخستنەوەی ماوەی لەدایكبوونەكان و رێكخستنییان بەشێوەیەك كە ببێتە مایەی كەمكردنەوەی لەدایكبوون».

هنداوی پێیوایە»قەبارەی خێزان لە عیراق، لەماوەی ئەم 10 ساڵەی دوایی، رووی لە كەمبوونەوە كردووە، ئەمەش بۆ تێگەیشتنی خێزان دەگەڕێتەوە بەرامبەر بە پێویستی رێكخستنی خێزان و كەمكردنەوەی ژمارەی لەدایكبوون بەشێوەیەكی گشتی».

دوای 60 ساڵی تر چی روودەدات؟
وتەبێژی وەزارەتی پلاندانانی عیراق دەڵێت»بەپێی رێژەی ئێستای گەشەی دانیشتوان لە عیراق، ساڵانە ژمارەی دانیشتوانی بە نزیكەی ملیۆنێك كەس زیاد دەكات، بە رێژەی 10 ملیۆن لەماوەی 10 ساڵی داهاتوو و گەیشتن بە 100 ملیۆن لەدوای 60 ساڵی تر، بەڵام رێكردن لەسەر پلانێك بەڕێژەی 2/6، چاوەڕوان دەكرێت رێژەكانی گەشەی دانیشتوان لەماوەی چەند ساڵی داهاتوودا بەرەو دابەزین ببات».

لەبارەی بێكارییەوە لە وڵات، هنداوی پێیوایە»بابەتی بێكاری پەیوەندی بە لایەنەكانی گەشەپێدان و ئابورییەوە هەیە، بەپێی ئامارەكانیش رێژەی بێكاری لە تەواوی وڵاتدا دەگاتە 14%».

وەك هنداوی دەڵێت»پلانی پێنجینەی وەزارەت بۆ گەشەپێدان، وێڕای پلانی گەشەی هەمیشەیی بۆ ساڵی 2030، و ستراتیژی پەرەپێدانی كەرتی تایبەت، هەموو ئەمانە دەرهاویشتەن و دەبنە مایەی رەخساندنی هەلی كاری نوێ‌ و لەخۆگرتنی زیادبوونی دانیشتوان و دەرچوان كە روو لە بازاڕی كاردەكەن».

حكومەت پلانەكانی بۆ جێبەجێ‌ ناكرێت
شارەزایانی بواری ئابوری لە لێدوانە رۆژنامەوانییەكاندا رایانگەیاندووە»ئەو ئامرازانەی لێوەی دەكرێت رێژەی هەژاریی كەمبكرێتەوە و چارەسەری ئابوری بكرێت بەردەستن، بەڵام خراپی پلانەكانی حكومەت و خاوی لە جێبەجێكردنیان، بوونەتە مایەی رێگرتن لە هەڵسانەوەی رەوشی ئابوری».

بە وتەی ئەو ئابوریناسانە»حكومەت توانای جێبەجێكردنی پلانەكانی نییە، بەڵگەش بۆ ئەوە گۆڕانكاریی بوو لە نرخی خەرجی دۆلار كە زیانێكی گەورەی بە كۆمەڵگە گەیاند، و بووە مایەی زیادبوونی رێژەی هەژاریی و بەرزبوونەوەی ئاستی هەڵاوسان».

وادەی یەكەم سەرژمێری دانیشتوان
وەزارەتی پلاندانان وادەی سەرژمێری راگەیاندووە كە یەكەم سەرژمێری هەمەلایەنەیە لە وڵات لە دوای سی ساڵ، تاقیكردنەوەكانیش لە پارێزگاكان دەستیپێكردووە بۆ ئامادەكارییە تەكنیكی و ئەلیكترۆنییەكان لەپێناو جێبەجێكردنی، بۆ ئەو مەبەستەش وەزارەتی پلاندانان داوای 80 ملیۆن دۆلاری كردووە.

وەزارەتی پلاندانان دەستیكردووە بە تاقیكردنەوەكان بۆ سەرژمێری گشتی وەك ئامادەكارییەكیش بۆ پرۆسەكە كە مانگی تشرینی دووەمی 2022 دوایین وادەیە بۆ ئەنجامدانی، داوای 120 ملیار دیناری كردووە (نزیكەی 80 ملیۆن دۆلار) لە بودجەی گشتی.

زیادبوونی ژمارەی دانیشتوانی وڵاتە تازەگەشەكردووەكان
لە 29ی تەمموزی 2015، راپۆرتێكی ئیدارەی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری ئابوری و كۆمەڵایەتی، پێشبینی كردبوو، ژمارەی دانیشتوانی جیهان بگاتە حەوت ملیار و هەشت سەد هەزار كەس لە ساڵی 2030.

راپۆرتەكە كە لەژێر ناونیشانی «پێشبینی دانیشتوانی جیهان 2015» بڵاوكرایەوە پێشبینی كردووە، ژمارەی دانیشتوانی جیهان لە ساڵی 2050 بگاتە 9.7 ملیار كەس، و لە 2100 بگاتە 11.2 ملیار كەس، زۆربەی زیادكردنەكەش لە ناوچە تازە گەشەكردووەكانی و بە تایبەت لە ئەفریقا دەبێت.

زیادبوونی رێژەی برسێتی
راپۆرتێكی تری نەتەوە یەكگرتووەكان ئاماژەی بە هەڵكشانی رێژەی برسێتی كردووە لە وڵاتانی عەرەبی بەڕێژەی زیاتر لە 90% لەماوەی 20 ساڵدا.

راپۆرتەكە كە لەژێر ناونیشانی «تێڕوانینێكی هەرێمایەتی گشتی بۆ باری ئاسایشی خۆراك لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقا بۆ ساڵی 2021»بڵاوكرایەوە دەڵێت، ژمارەی برسییەكان لە ناوچەكەدا گەیشتۆتە 69 ملیۆن كەس لە ساڵی 2020.

بەپێی راپۆرتێكی رێكخراوی فاو، لە ساڵی 2000وە ، برسێتی لە جیهانی عەرەبیدا روو لە زیادبوون كردووە و گەیشتۆتە 91.1% .

راپۆرتەكە دەڵێت، نزیكەی سێیەكی دانیشتوانی ناوچەكە لە ساڵی 2020وە، واتا 141 ملیۆن كەس، بەدەست نەبوونی ئاسایشێكی خۆراكی مامناوەند یان توندەوە دەناڵێنن. رێژەكە 10 ملیۆن كەس زیادی كردووە بەراورد بە ساڵی 2019.

راپۆرتەكەی رێكخراوی فاو، هۆكارەكە بۆ تەنگژە و ئاڵۆزییە كۆمەڵایەتییەكان دەگێڕێتەوە كە خۆیان لە گوشارە هەمەجۆرەكانی وەك ناكۆكییەكان و هەژاریی و نەبوونی یەكسانی و گۆڕانكاریی كەشو هەوا و كەمی سامانە سروشتییەكان و دەرهاویشتە ئابورییەكانی پەیوەست بە پەتای كۆڤید-19 دەگێڕێتەوە.

 94 جار بینراوە